توبىل وڭىرىندە ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋلارىن قايتارۋ جۇمىستارى 1990 جىلدارى ەرەكشە قارقىندى ءجۇردى. مىسالى, 1997 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قوستانايدىڭ ورىس تىلىندەگى ترانسكريپتسياسى قازاقشا وزگەرتىلدى. وبلىستاعى اۋدان اتاۋلارى كامىشين – قامىستى, كومسومول – قارابالىق, لەنين – ۇزىنكول, سەميوزەر – اۋليەكول, ۋريتسكي – سارىكول, وردجونيكيدزە دەنيسوۆ اۋدانى بولىپ اتالدى. بۇل جەردە دەنيسوۆ اتاۋىنان باسقالارىنىڭ تاريحي اتاۋلارى قايتارىلدى.
بىراق كەيىننەن بەلگىلى سەبەپتەرمەن بۇل جۇمىس توقىراپ قالدى. وزگە ەتنوس وكىلدەرى كوبىرەك تۇراتىن ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋلارىن قايتارۋ ماسەلەسى جەكە ادامداردىڭ, نە بولماسا توپتاردىڭ قارسىلىعىنا ۇشىراپ, شەشىلمەي كەلەدى. سايىپ كەلگەندە مۇنىڭ ءوزى تاريحي فاكتىگە نەگىزدەلگەن عىلىمي ونوماستيكالىق جۇمىستىڭ قاجەتتىگىن بىلدىرەدى. مىنە, وسى ماقساتتا وبلىسىمىزدا تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى مەن ونوماستيكالىق كوميسسيا وبلىستىق اكىمدىكتىڭ تاپسىرماسىمەن ايماقتاعى ا.كۇزەمباي ۇلى, ە.ءابىل, ق.ورمانوۆ, ت.الىبەك, ر.بايدالى, ق.مىرزاحمەتوۆ سياقتى تاريحشى عالىمدارمەن بىرلەسىپ, قوستاناي وبلىسىنىڭ توپونيميكالىق كارتاسىن قۇراستىرۋ ماقساتىندا ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ جۇمىسىن قولعا الدى.
توبىل وڭىرىندەگى جەر-سۋ اتاۋلارىنا قاتىستى ارحيۆ ماتەريالدارىن, ساياحاتشىلاردىڭ جازعاندارىن زەردەلەي وتىرىپ, جەر-سۋ, ەلدى مەكەندەرگە ورىسشا ايدار تاعۋدىڭ بىرنەشە ءتۇرىن اجىراتۋعا بولادى:
ءبىرىنشى ءتۇرى – رەسەي جەرىنەن كەلگەن قونىس اۋدارۋشىلار جەردىڭ بۇرىنعى قازاقشا اتاۋىن قيىنسىنىپ, وزدەرىنىڭ كەلگەن جاعىنىڭ اتىنىڭ الدىنا «نوۆو» دەگەن ءسوزدى قوسىپ جىبەرىپ ايتقان. مىسالى: نيكولاەۆكادان كەلگەن بولسا نوۆونيكولاەۆكا, الەكساندروۆكادان بولسا – نوۆوالەكساندروۆكا دەگەن.
ەكىنشى ءتۇرى – سول جەردىڭ قازاقشا اتاۋىن ورىسشا اۋدارعان. ماسەلەن, قاراعايلى دەگەندى بوروۆسكوە, اقبالشىقتى بەلوگلينكا (قارابالىق اۋدانى) دەگەن.
ءۇشىنشىسى, قازاقشا اتاۋدى بۇرمالاپ اتاعان. مىسالى, ۇزىنكول اۋدانىنداعى باباكولدى – وزەرو بابە, وزەنكولدى – ۋزىنكول دەگەن.
ءتورتىنشىسى – ەڭ الدىمەن قاي وتباسى كوشىپ كەلىپ ورنالاسسا, سونىڭ فاميلياسىمەن اتاعان. مىسالى, پاۆلوۆكا, رومانوۆكا, الەكساندروۆكا, ت.ب.
اتاپ ايتار بولساق, 1888 جىلى ورىنبوردىڭ ۆيتسە-گۋبەرناتورى ي.پ.كەرەەۆ قازىرگى مەڭدىقارا اۋدانىنداعى ميحايلوۆكا دەگەن اۋىل تۇرعان جەرگە كەلەدى. سول كەزدە اۋىلدىڭ اتى سول جەردەگى قاراڭعىلىق دەگەن وزەننىڭ اتىمەن اتالعان ەكەن. ي.پ.كەرەەۆ بولسا جەرگىلىكتى حالىقتى جيناپ الىپ, «ورىستار تۇراتىن جەرگە نەگە ورىسشا ات قويماعانسىڭدار؟» دەيدى دە, ەلدى مەكەندى ميحايلوۆكا دەپ وزگەرتىپ كەتەدى. ميحايلوۆ – قاراڭعىلىققا رەسەيدەن العاش كەلگەن قونىس اۋدارۋشىنىڭ اتى-ءجونى ەكەن.
ءبىر انىعى – جەر اتاۋلارىنىڭ وسىلاي وزگەرتىلۋىنە پاتشا وكىمەتى بىردەن جارلىق شىعارىپ وتىرعان. ال كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن كوپتەگەن جەرىمىزگە پارتيا قايراتكەرلەرىنىڭ, سەزدەردىڭ رەتتىك سانى بەرىلگەن. ودان كەيىن تىڭ كوتەرىلگەن جىلدارى قۇرىلعان ۇجىمشارلار وبلىسىمىزعا كىم قايدان كەلسە, سولاردىڭ كەلگەن جاعىنىڭ اتىمەن اتالدى.
قورىتا ايتقاندا, توبىل وڭىرىندە توقىراپ قالعان تاريحي فاكتىگە نەگىزدەلگەن عىلىمي ونوماستيكالىق جۇمىستى قايتا جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا تۇركىستان اتاۋى بەرىلگەندە تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرگەن ورىندى شەشىمدى حالىق ءبىراۋىزدان قولداپ, وتە جىلى قابىلدادى. وسى يگى ءۇردىستى سولتۇستىك ايماقتاردا دا جالعاستىرۋعا بولادى.
بايدالى راۋان,
ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, PhD دوكتور
قوستاناي
