البەتتە مۇنداي تىلسىم تىلدەسۋ جانى نازىك, ونەرگە جاقىن ادامداردىڭ ومىرىندە كوبىرەك كەزدەسەدى. وسىناۋ جازبامىزدا بار سانالى عۇمىرىن قازاقتىڭ كيەلى ءانى مەن كۇيىنە سارپ ەتكەن قوبىزشى, ساف ونەردىڭ ساڭلاعى ورازعالي سەيتقازى رۋحىنىڭ ولمەيتىندىگىن, وشاعىنداعى وتتىڭ وشپەيتىندىگىن كورسەتكىمىز كەلەدى.
ارينە, سازگەر رۋحىمەن كەز كەلگەن ادام تىلدەسە بەرمەيتىنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا اۋەلى قوبىزشىنىڭ جان جارى ساۋلەنىڭ ونەر تارلانى وتىراتىن جۇمىس بولمەسىندەگى ارنالى اسپاپتارعا ىشكى سىرىن اقتارا ەگىلىپ تۇرعانى كەلدى. تالانت تاعدىرىمەن تىلسىم تىلدەسۋ دەپ وتىرعانىمىز دا ءدال وسى ءسات. ساۋلەنىڭ كوزىنە قارا قوبىزدىڭ ىستىق قارىلعانى جاندى ەگىلتكەندەي. ورازعاليىنىڭ جۇمىس كابينەتى عوي. جۇرەگى زۋ-زۋ ەتىپ, قولقاسىنا الدەنە تىرەلگەندەي تىنىسى تارىلدى. جاعالاي جانار سالعان... ءبارى-ءبارى جانسىزدانعانداي جابىرقاۋ رەڭكپەن سولعىندانعان. جاقۇت جادىگەرلەرگە اينالعان. كۇنى كەشەگىدەي ەدى-اۋ, قوبىزدان باستاپ, دومبىرا, گيتارا, اككوردەون, پيانينو وسى بولمەدە جارىسا, باسەكەلەسە سايرايتىنى. ەندى تۇگەلىمەن مىلقاۋ كۇيدە. يەسىنىڭ ومىردەن وتكەنىنە جىل تولىپ قالعان قايعىلى مەزەتتە مەڭىرەۋلەنىپ, موماقان كۇي كەشكەن ساز اسپاپتارى بۇعان مۇڭدانا قارايتىنداي... «نە ىستەيمىن مەن, شاراسىز بەيباق ەمەسپىن بە؟ ورازعاليىم باردا سىڭعىرلارىڭنان سىر تۇتاتىپ, اۋەندەرىڭە الديلەنەتىن ەدىم عوي. قايدا قازىر سول باقىتىم, شادىمان شاقتارىم؟» ساۋلەنىڭ بەتىن ساعىنىش جاسى جۋا باستادى...
قوبىزدىڭ ساۋىرىنان سيپالادى. «نەگە ءۇنسىزسىڭ, سيقىرلىم؟ نەگە؟ نەگە سۋىنعانسىڭ؟ يەڭدى ساعىندىڭ با؟ مەنەن ارتىق ساعىندىڭ با؟ جو-جوق, مەنەن اسىپ كىم ساعىنار ول ارىسىمدى! ايتشى بىردەڭە, جاعىڭدى اششى... ساعىنساڭ ورازعاليىڭدى, كۇڭىرەنىپ سارنامايسىڭ با؟ بالا كۇنىنەن باۋىر باسقان بوزداعىڭ ەدى عوي. نەگە جوقتاپ بەبەۋلەمەيسىڭ؟ ۇرەيلەنىپ ۋىلدەمەيسىڭ؟ ءبىر-بىرىڭنەن اجىراماسقا بەرگەن ۋادەلەرىڭنەن تايقىدىڭ با, قىل قوبىزىم! الدە, ۇمىتا باستادىڭ با مەنىڭ ورازعاليىمدى؟» ساۋلە ءوز سوزىنەن ءوزى سەكەمدەنىپ, ايىلىن جيا قويدى. بۇل كۇيگەلەكتىك ۇيقىسىزدىق سارساڭىنان عانا ۇستەمەلەنبەيتىن. نەگىزگى سىرى – جارتى عاسىرداي باقىتقا بالبىراپ, ءتۇتىن تۇتەتكەن, نەمەرەلەرىنىڭ شاتتىعىنا بولەنگەن, سول ءبىر قايتا ورالماس شاقتاردىڭ زور اڭسارىنا شىلانعان ارمان زارىنان تارالىپ جاتقان مۇڭ-قايعىنىڭ زاردابى ەدى... قارالى جىل بويىنا اسىرەسە, تۇنەمەلىك جانىن تۇڭىلدىرەتىن ءتۇپسىز تۇڭعيىق تاعدىر تاۋقىمەتىنەن سورلى باسىن اراشالاي المايتىنداي قاۋقارسىز حالدە ەدى... شىبىن جانىن قويارعا جەر تاپپاعاندا وسىلايشا ءوز ىرقىنان تىس ساز اسپاپتارى جينالعان بولمەدەن تابىلاتىن. وسى ەركىنەن تىس قادامىن بىردە سەزىپ, بىردە اڭدامايتىن. قۇر سۇلدەرىن سۇيرەتىپ كىرىپ, تاڭ ەلەڭ-الاڭىنا دەيىن ماۋجىراپ, قالعىپ-شۇلعىپ, ءارۇداي ويلارمەن وڭاشا بەتتەسىپ, ورازعاليىمەن جۇزدەسكەندەي بوپ, ونىڭ جۇرەگىن جارىپ شىققان تالاي تاماشا ساز تۋىندىلارىنىڭ عاجاپ الديىمەن جاڭا كۇننىڭ ساۋلەسىن ۇمىتپەن قارسىلايتىن ادەت تاپقان...
وسى بولمەدە تالاي ىستىق قاۋىشۋلار وتكەن. بۇلبۇل ءانشى بيبىگۇل اپاسى بۇلاردىڭ ءوزى اتتاس نەمەرەسىنە باتاسىن بەرگەن. اتا ونەرىن تاعدىرىنىڭ تەمىرقازىعىنداي ەتىپ بايلاعان سالتانات, دانا مەن ايلين سىندى وزگە دە نەمەرەلەرىنىڭ ۇلى قۇبىلىستى ءانشىنىڭ اقىلىن تىڭداپ, ونەردىڭ الامان بەيگەسىنە ودان ارمەن جەر تارپىنا قۇلشىنعان ساتتەرى بۇل بولمەنىڭ تاريحىنا وشپەستەي بوپ قاتتالعان ەدى-اۋ.
– تەگىڭنەن, ءسىرا, باعىڭا ونەر بايلانعان تەكتىلىگىڭ بايقالادى, ورازعالي, – دەپ سول جولى بيبىگۇل اپاسى ونىڭ ءىزاشار ونەگە باستاۋىن ءدال تۇيسىنگەندەي بولعاندا, ورازعالي: « ءيا, ءيا, سەزىپ وتىرسىز اپاي, اتام تولەۋباي, اكەم جۇنىسبەك, شەشەم ءزامزام ءاۋ دەپ ءان سالعاندا كيىز ءۇي تۇندىگى جايلاپ ىسىرىلادى ەكەن, اكەمنىڭ «گاككۋىن» ەستۋگە الىستان ات ارىتىپ كەلۋشىلەر دە بولىپتى», دەپ, تۇرتكىلەگەندە سىر اشپايتىن سالماقتى كۇيىنەن تەز وڭىپ سالا بەرگەنىنە دە كۋا ەدى ساۋلە. «بيبىگۇل» اتتى قازاق حالىق اسپاپتارى وركەسترىن قۇرىپ, ديريجەرلىك جاساپ, جەتەكشىلىك ەتكەنىنە دە ءبىرتۋار تۇلعا اسا رازى بولعان ەدى. بولەك جاراتىلىستى قوبىزشىلار جاپپاس قالامباەۆتىڭ ونەگەسىمەن ورىستەنگەن, ۇستازدارى داۋلەت مىقتىباەۆ پەن فاتيما بالعاەۆانىڭ شەبەرلىك يلەۋىنەن وتكەن ول رەسپۋبليكادا تۇڭعىش رەت سەمەيدە قوبىزشىلار كلاسىن اشىپ, بۇگىنگى تانىمال بۋىننىڭ قۇنارلى توپىراقتا تامىر جايىپ, بايتەرەككە اينالۋىنا كاسىبيلىكپەن سەپتەسكەن-ءتىن.
جىم-جىرت بولمەدە مىنا اساپتاردىڭ مۇلگىگەنى ساۋلەنىڭ جانىن سىرقىراتادى. پيانينو قاسىنا كەلىپ ونىڭ جاقتاۋىنا ءسال سۇيەنىپ تۇرعانىن دا جاڭا اڭعاردى. كلاۆيشتەرىنە قول تيگىزىپ الۋدان شوشىنعانداي تىكسىنىپ قالدى. ورازعالي ءوزىن ۇمىتىپ, شابىتتانا ويناعاندا بۇل كۇيساندىقتىڭ قاقپاعى شىداس بەرمەيتىندەي سەكەم الدىرىپ, الاپات سەزىم قۇيىنىن تۋعىزار ەدى.
ورازعاليدىڭ وسى جۇمىس كابينەتىندەگى مىنا اسپاپتار ونىڭ سارا دا دارا جولىنىڭ كۋاگەرلەرىندەي ءتۇرتىپ قالساڭ, سايراعالى, سارناعالى تۇر. كەزىندە وزىنە ساز ونەرىنىڭ تۇمىلدىرىعىن اشىسقان مايتالماندار لاتيف حاميدي, بولات سارىباەۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ ت.ب. ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرازىنىڭ قولى تيگەن مىنا اسپاپتار كيەلى دەگەن ۇعىمعا ابدەن ساي بولسا كەرەك. مىنا دومبىرامەن امىرە قاشاۋباەۆتان كەيىن ول ەكىنشى رەت 1975 جىلى فرانتسيا ساحنالارىندا ءان شىرقاعان. «مەنىڭ سارىنىم دا فرانتسۋزداردى ەگىلتكەن» دەگەندەي, انە, قارا قوبىز دا پاڭ قالپىنان اينىماي قالعان. ەگەر وسى اسپاپتارعا ءتىل بىتەر بولسا عايىپتان, ورازعالي-يەسىنىڭ ابايدىڭ 150 جىلدىق تويىندا 500 ادامنان تۇراتىن حوردىڭ قۇدىرەتتى الەۋەتىنە ديريجەرلىك جاساپ, پرەزيدەنتىمىزدى, مىڭداعان حالىقتى تاڭعالدىرعانىن جارىسا باياندار ما ەدى؟.. كۇنى كەشەگى اباي بابانىڭ 175 جىلدىعىنداعى ءىس-شارالاردا دا سونداي ورەلى ءۇردىستىڭ بەل ورتاسىنان تابىلىپ ەدى عوي, جارىقتىق!
سۇلۋ ءجۇزدى ساۋلەنىڭ ۇيقىسى قاشقالى قاشان؟! ساناسى بەينە ءبىر تۇنگى نايزاعاي جارقىلىنا شاعىلىسقانداي بوپ, جانى وسقىلانىپ وتەدى. كوڭىلىندە ءتۇرلى ويلار ارپالىسادى. كەشەگىسى مەن بۇگىنى ساعىمداي بوپ, كەلەشەگى قۇمارتتىرىپ شارپىسادى. قايران دا قايران جالعىز جۇرەگى قايراتتانىپ, تاعدىرىمەن تارپىسادى. ەگەسەدى ومىرمەن, قىسا ۇستاپ تۇرىپ, قابىرعاسىن سوگىلگەن. قايعى تاباسىنا بۇلاي شىجعىرىلىپ پا ەدى! قايعىنىڭ نە ەكەنىن ءبىلىپ پە ەدى. قاسىندا قىڭسىلىن سەزدىرمەي جۇرگەن قارا قانشىق ەكەن عوي... ورازعاليدى بالاعىنان قاۋىپ, سۇيرەپ اكەتتى... «ەندى ماعان ءومىر ءسۇرۋدىڭ قاجەتى بار ما, وسى؟! ايتشى, اللام, جالىنام!» وسى ءسات كۇللى اسپاپ قۇمبىل كۇمبىر ەتىپ, توگىلە كۇڭىرەنگەندەي بولدى... كۇللىسىنىڭ ديريجەرى باياعىداي, ءوز ورازعاليى ەكەن. كونفەرانسە ونىڭ اتاق-ماداعىن تىزبەلەي جونەلسىن: قوبىزشى-ۇستاز, ديريجەر, كومپوزيتور, ءداستۇرلى ءانشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, پروفەسسور... ساۋلە ويى مىنا جىلى سوزدەردەن ءجىبىپ, وڭالا باستاعانداي. ە-ە, بۇل الماتىدا وتكەن ۇلكەن ءبىر جيىننىڭ سوڭىن الا جان-جاقتان جەتكەن تالانتتاردىڭ ونەر سايىسىنا ۇلاسقان ۇمىتىلماس ءبىر ءساتى ەكەنىن, سوعان ورازعاليمەن بىرگە ەرە بارىپ, كۋا بولعانى ساۋلەگە ەندى ايقىندالا باستادى. ساحنادا ورازعالي قوبىزبەن ىقىلاستىڭ «ەردەن» كۇيىن سارناتتى. ءبىر كەزدە تورگە وزعان كەڭ يىقتى كەلبەتتى كىسى ورازعاليدىڭ ماڭدايىنان يىسكەپ: «سەنىڭ انشىلىگىڭدى دە بىلەمىن, مىنا مەندە ساقتالعان ءبىرجان سالدىڭ دومبىراسىن ەلدەن ادەيى الا كەلىپ ەدىم, سونىمەن شىرقاپ جىبەرشى, اينالايىن» دەپ, دومبىراسىن ۇسىندى. «اداسقاق» ءانى ءبىرجان سالدىڭ ءوز ۇنىمەن ۇدەي تۇسكەندەي بوپ, زالدان اسىپ كەتتى دەيسىڭ... بۇل قارا دومبىرانى اسپەتتەپ ۇستاپ, بۇگىنگە جەتكىزگەن يەسى شىمكەنتتىك اقىن ايتقوجا مامىتباەۆ بولاتىن. ول تاپ ءبىر ءبىرجان سالدىڭ ءوزى ءتىرىلىپ كەلىپ دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ, اسقاق تا ادۋىندى داۋىسىن اسپانداتقانداي اسەرگە بولەنگەنى سونشالىق, ءجۇزى بوزارىپ بايىز تاپپادى. ساۋلە سوندا ونەر قۇدىرەتىنىڭ ۋاقىت تەزىنەن سولماي, سان قىرلى سۇلۋلانا, سونى سيپاتىمەن سونارلانا تۇسەتىنىن تۇسىنگەن.
جابىراڭقى كوڭىلى وسىنداي ەستەلىك سارىنىنان ءسال جادىراڭقىلانعان ساۋلە بولمەگە باسقاشا نازار سالعانداي ەدى. ويپىرىم-اي, مىنا كىتاپتاردى قاراساڭشى. سورەگە تەكشەلەنىپ, تاكاپپارلانىپ قالىپتى. سونشالىقتى كوپ تە ەمەس. تەك ورازعاليىنىڭ ءتول تۋىندىلارى. ارقايسىسىنا ساۋساق ۇشىن تيگىزىپ: «سەندەر عوي اۆتوردىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ, ەندى كەلەشەكتىڭ شىراعدانى بوپ قالعاندار!» دەدى دە ءدىرىل ارالاسقان داۋىسىن تىيا قويدى. اتتارىنان-اق بارلىق بولمىس-مازمۇنى اڭعارىلاتىنداي: «قازاقستانىم مەنىڭ», «كەل, بيلەيىك, ساۋلەشىم! » ءان جيناقتارى; «كيەلى قوبىز قۇدىرەتى» اتتى مونوگرافيالىق عىلىمي ەڭبەك; «بالاباقشا اندەرى», «مەكتەپ اندەرى», «تەمىرجان بازارباەۆتىڭ كومپوزيتورلىق مەكتەبى» جانە «مەكتەپ وركەسترى» اتتى وقۋ-ادىستەمەلىك كىتاپتار. ارقايسىسىنىڭ وزىندىك سالماقتى جۇگى بار. ساۋلەنىڭ قولى سورەدەگى «كيەلى قوبىز قۇدىرەتى» كىتابىنا ەرىكسىز سوزىلا بەردى. تاباقتاي كولەممەن ءتۇر-سيپاتى دا تارتىمدى قۇيىلىپ تۇسكەن. ونىڭ قاي بەتىندە نە جازىلعانىن جادىنا توقىپ العان. ورازعالي جىلدار بويى ماڭداي تەرىن سىلعان بۇل كىتابىندا تاريحي ارحەولوگيالىق جانە ەتنوگرافيالىق دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, كيەلى اسپاپ قوبىزدىڭ قورقىت زامانىنان بۇگىنگە دەيىنگى دامۋ جولىن عىلىمي تۇرعىدا زەردەلەپ جۇيەلەگەن ەدى. قازىر ونى ارنايى مۋزىكالىق ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى كەڭىنەن پايدالانادى. بۇل مۇرا – كىتاپ سونىسىمەن قۇندى. «سەنى ۇمىتتىرمايتىن دا وسى كىتابىڭ بولار, بالكىم», دەگەن ساۋلە مۇقاباسىن سيپالاپ, ساعىنىشىن تاعى تۇتاتتى-اۋ!
كىتاپ سورەسىنىڭ جازۋ ۇستەلىمەن قيىلىسىندا قانشاما شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرى جايمالاپ قويىلعانىن, ونىڭ ارقايسىسىن كوزىن بايلاپ قويسا دا جاتقا ايتىپ, تاۋىپ بەرەتىنىن ساۋلە زەردەسى جۇيەلەپ وتكەندەي. ءبارى-ءبارى ىستىق, كەيبىرى ءوزىنىڭ جاناشىرلىعىمەن دۇنيەگە كەلگەن. ورازعالي ۋاقىتتى باعالاي ءبىلۋشى ەدى. م.تولەباەۆ اتىنداعى مۋزىكا كوللەدجىندە باسشىلىق قىزمەتتە, سەمەيدىڭ مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا پروفەسسور بولا ءجۇرىپ, ءا.قاشاۋباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقارعان قاربالاس كەزەڭدەردىڭ وزىندە تىنىم تاپپاي ىزدەنىسىن ۇستەمەلەيتىن. ول جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق حالىق اسپاپتارى وركەستىرىنە, حورعا جانە جەكەلەگەن اسپاپتارعا ارنالعان شىعارمالاردىڭ, ونشاقتى كۇيدىڭ, جۇزگە تارتا ءاننىڭ اۆتورى اتاندى. 300-گە جۋىق شىعارمانى قازاق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنە وڭدەپ تۇسىرگەن.
ءيا, ورازعاليدىڭ ءاربىر سازدى تۋىندىلارىنىڭ باستاپقى تىڭداۋشىسى ءوزى بولاتىن ەدى-اۋ. «سەن دە تەگىن ەمەسسىڭ, ساۋلەشىم, اناڭ ءتاسليما ابايدىڭ ۇستازى عابيتحان مولدانىڭ شوبەرەسى بوپ كەلەدى. اكەڭ احمەت تانىمال اقىن, ءانشى. ماقتانباي قالاي جۇرەسىڭ, وسى؟!» دەپ ءساندى كۇلكىسىمەن مۇنىڭ جانىن ۇلبىرەتەتىن. ءوزى سەگىز بالانىڭ تۇڭعىشى رەتىندە باۋىرلارىن مەيىرىممەن اسپەتتەپ ءجۇرۋشى ەدى. جىلىنا ءبىر جيىلىپ قاۋىشىپ, مارە-سارە كۇي كەشەتىن ىستىق ساتتەردى مىنا اتى وشكىر ىندەت ساپ تىيعىزدى. ءوزى دە سول قۇبىجىقتىڭ قۇربانى بولارىن سەزبەپ ەدى...
تۇنگى ويلار قورعاسىن قۇيعانداي زىلدەي ەدى. تەرەزە جاق بوزامىقتانا باستاعانداي. قاراڭعىلىقتان زاپى بولعان ساۋلەنىڭ ەڭسەسى تىكتەلەر مە ەدى... كۇنگە قول سوزعان گۇلدەي قۇلپىراتىن كەزى تۋار ما ەدى... كوڭىلىن ءتۇرلى الاڭ جايلاعان. سولار قاشان سەرپىلەر؟ مۇمكىن, سالدەن سوڭ تاڭ شاپاعىمەن ارايلانا تۇسەتىن قاسيەتتى سەمەيدىڭ ءبىر ورامىندا «ورازعالي سەيتقازى اتىنداعى كوشە» دەگەن سىلتەمە ءىلۋلى تۇراتىن بولار؟! وسىنداي ەستە تۇتار يگىلىكتى ءىس-شارالار ورازعاليدىڭ كىندىك قانى تامعان قاراعاندى وڭىرىندە دە كەلىسىم تاۋىپ جاتسا, قانە. ساۋلەسىن سەبەلەپ, شۋاعىن شاشار كۇننىڭ التىن زەرىمەن, مۇمكىن-اۋ, ءسىرا, وسى قازىر تۇرعان ءۇيىنىڭ قابىرعاسىندا عايىپتان ورازعاليىنىڭ ەسىمى بەدەرلەنگەن ءبىر تاقتا-بەلگى بارەلەفىمەن جارق ەتە قالاتىن ءسۇيىنىشتى ءسات تە جەتىپ قالار... بۇل ومىردە ىقىلاس-ىنتا, ەرىن اسپەتتەيتىن ەلى امان بولسا, ءبارى مۇمكىن-اۋ!
...تاڭ اتتى. ءتۇن تۇندىگى ۇمىتپەن ءتۇرىلدى... «ورازعاليىمىنىڭ شابىتىن ەسەلەگەن التىن تاڭ, قايىرلى بولا بەرگەي!» ساۋلە ەندى جىلامايدى, ەگىلمەيدى, ەڭسەسىن تۇسىرمەيدى... تۇندەرگە دەگەن شاعىمىن تەجەيدى, مۇلدە تىيادى. رۋحى كۇشتى ايەل ەكەندىگىنە الدىمەن ءوزى سەنەدى, سوسىن بىلايعىلاردى تامساندىرادى... ويتكەنى مىنا قاراشى, وسى تاڭ ساعىنىشتى ساز اۋەنىمەن الديلەنىپ اسەم اتتى ەمەس پە! تاڭ كىرپىگىنەن تامىپ ءتۇسىپ, جاپپاي جايىلاتىن سۇلۋ ساز بار جەردە كىم بار ەدى... ارينە, ورازعاليى!..
قايسار ءالىم,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
