1962 جىلى كوكتەم شىعا بۇرىنعى اقسۋات اۋدانىنا قاراستى شارۋاشىلىقتارعا قىتايدان ورالعان قازاقتاردى قونىستاندىردى. جەرگىلىكتى جۇرت ولارعا ەكى بولمەسىنىڭ ءبىرىن, كيىز ۇيلەرىن بوساتىپ بەردى. ءبىر قابات كيىمدەرىنەن باسقا ارتىق ەشتەڭەلەرى جوق ەدى. سول زامانداعى اۋىرتپاشىلىق تۋرالى انام باقتان تولەمىسقىزى بىلاي دەپ اڭگىمەلەپ بەرگەن:
– سەن شىققان اۋلەت ءبىر كەزدە اقار-شاقار ەدى. قوعامداعى وزگەرىس ادەتتە جاعىمپاز, جىلپوستارعا جايلى بولادى. قارا حالىق وزگەرىسكە بوي ۇيرەتكەنشە تيتىقتاپ, شارشاپ بىتەدى. اتاڭ بۇتاباي ەكى ۇل, ءبىر قىزدى بولعان سوڭ كەنەتتەن ومىردەن وزىپتى. مەنىڭ اكەم تولەمىس وسى اۋلەتپەن جايلاۋى ءبىر, قىستاۋى جاقىن بوعاز وزەنىنىڭ بويىندا ءومىر سۇرگەن. بۇتابايدىڭ اكەسى كەڭەسباي – ىزدەنىمپاز, اراب ءارپىن تانىعان جان. 1900 جىلدارى مەككە-مەديناعا ساپار شەگىپ, قاجى اتانعان. وتاعاسى بۇتاباي ولگەننەن كەيىن قاجى اتاڭ دا كوپ ءومىر سۇرمەپتى. اۋلەتكە بۇتابايدىڭ جارى دامەتكەن اجەڭ يەلىك ەتكەن. مالىن باعىپ, ارتىعىن كيىم, تاماققا ايىرباستاپ, جازدى – اقجايلاۋدا, قىستى – قىستاۋىندا وتكىزىپ, ءۇش بالاسى كارىم, زەينەل, تاماشانىڭ تىلەۋىن تىلەپ وتىرادى.
1917 جىلى كەڭەس وكىمەتى بيلىككە كەلدى. جاڭا وكىمەت 1921 جىلدى «بايلاردى تاركىلەيمىز, حالىق اراسىن باي-ماناپتان, ءدىن جاقتاۋشىلارىنان تازارتامىز!» دەگەن ۇرانمەن باستايدى. بەلسەندىلەر جيىنداردا: «حالىق ەندى ءبىر تاپتا بولادى. بايلار جويىلادى, مال-مۇلكى كەدەيلەرگە ۇلەستىرىلىپ, كونبەگەن باي-بايشىكەش, ءدىن ادامدارى حالىق اراسىنان الاستاتىلادى», دەپ جار سالدى. ۇردا-جىق بەلسەندىلەر مالدى, قورا-جايدى, سۋ باستاۋلارىن, جيھازداردى, كورپە-جاستىق, كىلەم, كيىم, ات ابزەلدەرىنە دەيىن تاركىلەۋگە جاتادى دەپ تارتىپ الدى. «بايلار, ءدىن جاقتاۋشىلارى بۇرىنعى داۋىرلەرىن كوكسەيدى, ولار جات ۇعىمداعىلار, جاڭا وكىمەتكە زياندارى تيەدى, وكىمەت جاۋلارى» دەپ, ءتۇرلى قىسىم كورسەتتى.
1921 جىلى ناۋرىزدىڭ اياعىندا بۇل ناۋقان تارباعاتاي ءوڭىرى دولانقارا تاۋىنىڭ ساعاسىندا وتىرعان دامەتكەن اپاعا دا جەتەدى. تاعىلعان ايىپ – «قاجىنىڭ كەلىنىسىڭ, ارعى اتاڭ بولىس بولعان». (بۇل مەكەن ءالى كۇنگە كەڭەسباي قىستاعى دەپ اتالادى).
راس, اتاسى كەڭەسباي قاجى بولعان, وتاعاسى بۇتابايدىڭ بەسىنشى اتاسى ساڭىرىق 1800-1814 جىلدارى ءتورت رەت سايلاۋعا ءتۇسىپ, ون ءتورت جىل بوعاز بولىسىنا بولىس بولىپتى. قىزىلدار اتالارىنان اۋلەتكە قالعان ءىرىلى-ۇساقتى مالىن, قورا-جايىن, سۋ باستاۋىن تاركىلەيدى. «ەندى بۇل جەردى, سۋاتتى, مال-م ۇلىكتى پايدالانۋعا قۇقىقتارىڭ جوق. ۇستەرىڭدەگى كيىمنەن باسقا زاتتى پايدالانۋعا بولمايدى», دەپ اتامەكەندەرىنەن قۋادى.
دامەتكەن اجەم ءۇش بالاسىن (6 جاسار قىز – تاماشا, 11-13 جاسار ەكى ۇل – زەينەل مەن كارىم) ەرتىپ, تاۋ اراسىمەن شىعىسقا جول جۇرەدى. تورتەۋى جولداعى اۋىلداردان سۋسىن ءىشىپ, بيداي سۇراپ جەپ, ون كۇندە قارعىبا وزەنى بويىنداعى قىزىلقايىڭ ەلدى مەكەنىنە جەتەدى. سەبەبى اكەسىمەن رۋلاس, جۇراعات تۋىسقاندىعى بار قابدەكە, امان, قوقاي وسىندا ەدى. قازاق رۋلاس قىزعا, قىزدان تۋعان جيەندەرىنە دە پانا بولعان عوي. ولار باسپانا سوعىپ بەرىپ, ۇساق مالىمەن, ءىشىپ-جەممەن بولىسەدى. ءبىر-ەكى جىل وتكەن سوڭ زەينەلى قىزىلقايىڭ باستاۋىش مەكتەبىن بىتىرەدى. ۇلكەن ۇلى كارىمدى ەرتىپ, ءشوپ شاۋىپ, مال باعىپ, وتىن دايىنداپ كۇن كورەدى.
جىلدار جىلجىپ, زەينەل ءۇزىپ-سوزىپ اعايىننىڭ ارقاسىندا اۋدان ورتالىعىندا جەتىنشى سىنىپتى ءتامامدايدى. ول كەزدە جەتىنشى سىنىپتى بىتىرگەندەر باستاۋىش سىنىپتى وقىتاتىن. زەينەل «ەڭبەك» ۇجىمشارىنداعى باستاۋىش مەكتەپكە مۇعالىم بولادى.
16 جاسقا تولعان قىزى تاماشانى توركىندىك تۋىسقاندىقتان دا جاقىن بولام دەپ قوقايدىڭ ۇلى ابدىكارىمگە قوسادى. كارىم دە نۇرلىحان دەگەن قىزعا ۇيلەنەدى. 1934 جىلى ارالارىنا اي سالىپ تاماشا – زۋكاندى, كارىمنىڭ قوساعى نۇرلىحان نازىكۇلدى ومىرگە اكەلەدى.
1924 جىلى كولحوز قۇرىلدى. وكىمەت حالىق قولىنداعى مالدى جيناپ, اقسۋات وڭىرىنەن 32 كولحوز اشتى. بەلسەندىلەر «ەندى مەنشىك جويىلدى, مال, جەر, ادامدار, كولحوز مۇشەسى ءبارى ورتاق بولادى» دەپ اسىرا سىلتەپ ۇران سالادى. بۇل ءۇردىستى تەرىس تۇسىنگەن كەيبىر جۇرت قاتىن-بالامدى ورتاققا سالمايمىن دەپ شەكارا اسادى.
قوقاي بالاسى ابدىكارىم كومسومول قاتارىنا الىنىپ, ەلدەن جينالعان ءبىر تابىن سيىرعا يەلىك ەتتى. كەيىن سيىر فەرماسىن باسقاردى. دامەتكەن اپا دا بالاسىمەن بىرگە وسى ۇجىمشاردىڭ مۇشەسى بولدى.
ەگىن ەگۋدى جۇرت ءالى مەڭگەرمەگەن كەز ەدى. ماماندار دا جوق. بۇل جايتتاردى سىناعان كوزى اشىق جانداردىڭ ۇستىنەن ۇردا-جىق مىنەزدى بەلسەندىلەر دومالاق ارىزدارىن بوراتادى. ولاردى بايلاردى جاقتاۋشى, وكىمەت جاۋى, جاپون شپيونى دەپ جالا جاۋىپ, تۇرمەلەرگە توعىتادى. ۇل-قىزدارىن اكە-شەشەگە قارسى ۇگىتتەيدى. ءۇش-ءتورت ادامنىڭ باسى قوسىلسا, ولاردى وكىمەتكە قارسى ۇگىت جۇرگىزدىڭدەر دەپ ايىپتايدى. سولاقاي بەلسەندىلەردىڭ ايىپتارىنان قورىققان جۇرت 1932 جىلدى «ۇندەمەس جىلى» دەپ اتاپ كەتەدى.
1921 جىلدىڭ ەكىنشى اۋىرتپالىعى – ەل ءىشىن ىندەت جايلادى. حالىق بۇل ىندەتتى «تۇماۋ, سۇزەك, بەزگەك, قارامىق, قىزىلشا, تىرىسقاق» دەپ اتادى. ول كەزدە دارىگەر دەگەن اتىمەن جوق. جۇرت ءشوپ قايناتىپ ءىشىپ, تۇنبالارىن جاقپا ماي رەتىندە پايدالاندى. بىراق ناتيجەسىز ەدى.
ىندەت مالدى دا جايلادى. حالىق مۇنى قوي – «توپالاڭ», ەشكى – «كەبەنەك», سيىر – «قاراسان», جىلقى «ماڭقا» بولدى دەيدى. جىلما-جىل كولحوز مالى قىرىلىپ, ەگىن شارۋاشىلىعى ساپاسىز تۇقىمنىڭ, قاراۋسىزدىق سالدارىنان ءونىم بەرمەيدى. ىشەر اس تابۋ قيىندايدى. بۇل جايدى جەرگىلىكتى باسشىلىق جوعارى جاقتان جاسىرعان. وتىرىكتەرى 1936 جىلى عانا ارەڭ اشكەرەلەندى. وكىمەت زايسان, تارباعاتاي وڭىرىنە ومبى قالاسىنان سۋ جولى ارقىلى تۇعىل بەكەتىنە 1936 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بارجامەن ۇن مەن استىق جىبەرەدى. جەلتوقسان ايىندا ات-وگىزگە جەگىلگەن شانالارمەن اقسۋات ءوڭىرىنىڭ 32 كولحوزىنان تۇعىل بەكەتىنە ادامدار جىبەرىلەدى. ارالارىندا قىزىلقايىڭ كولحوزىنان قابدەكە, ابدىكارىم, كارىم بار ەدى. بۇلار تۇعىل بەكەتىنە 5-6 كۇن ءجۇرىپ كەلسە, كەمە كەشىگىپ جاتىر ەكەن. تاماق ءۇشىن كول جاعالاپ, بالىق اۋلايدى. مال باققان قازاققا بالىق اۋلاۋ وڭاي ما, كەي كۇندەرى تۇنەمەلىككە قۇر قول قايتىپ ءجۇرىپتى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن جاعاعا كەمە كەلەدى. كەمەدەن استىقتى ءتۇسىرۋ, ساناۋ, ءار ەلدى مەكەنگە ءبولۋ, ۇلەستىرۋ, تۇعىلعا بارىس-قايتىس جول بار, 45-50 كۇندە عانا ارەڭ اۋىلعا ورالادى. شاناعا تيەلگەن استىق ۇستىنە وزدەرى وتىرسا اتقا اۋىر بولادى دەپ, جاياۋ جۇرۋلەرىنە تۋرا كەلەدى.
اۋىلدىڭ ەر ادامدارى, ۇلكەندەر تاڭەرتەڭ ءار ۇيگە كىرىپ, «امان قالدى ما ەكەن؟» دەپ كورشىلەرىن تۇگەندەيتىن بولعان. ءتۇتىن شىقپاي قالعان ۇيلەرگە كىرىپ, اشتان ولگەندەردىڭ بەتىن جاسىرۋعا ارەكەت جاساعان. امان قالعاندارعا قولىنان كەلگەن كومەكتەرىن كورسەتكەن.
ازاماتى استىققا كەتىپ, ولاردىڭ ورالۋىن كۇتىپ, كۇندە بالا-شاعاسىن «اكەلەرىڭ تاماق اكەلەدى» دەپ الداپ, ۇيقىعا جاتقىزعان دامەتكەن اپا دا اشتىققا شىداماي ءبىر ءتۇنى قايتقان.
كورشىلەر تاڭەرتەڭ كەلىپ ەسىك اشقاندا ءۇش جاستاعى ەكى نەمەرەسى نازىكۇل مەن زۋكان جانسىز ومىراۋدى سورىپ, ۇيىقتاپ جاتقانىن كورىپ, ولاردى ومىراۋدان ايىرىپ الادى. ەكى قىزدىڭ شەشەلەرى – تاماشا مەن نۇرلىحان ءبىر اي بۇرىن ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى اشتىقتان ۇزىلگەن ەكەن. قىزى مەن كەلىنىنىڭ ءجۇزىن دامەتكەن اجەم كورشىلەرىنىڭ كومەگىمەن ارەڭ جاسىرعان.
قايران دامەتكەن اجەم, ءوز شىبىن جانىنان نەمەرەلەرىنىڭ ءومىرىن ارتىق كورگەن ساعان قانداي تەڭەۋ ايتسام دا از-اۋ!..
سەرىكقالي كارىم ۇلى
