حالقىمىزدىڭ نەبىر قيىن قىستاۋ تاريحي بەلەستەردەن وتكەنىن پاش ەتەتىن ەلەۋلى وقيعا – ءسوز جوق, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرلى دا, باياندى 30-جىلدىق مەرەيلى مارتەبەسى.
بۇل ۋاقىت, تاريحي وي-ەلەگىنەن وتكىزىپ قاراساق, كوپ تە ەمەس. ءبىر جاس ادامنىڭ ءومىرىنىڭ العاشقى باسپالداعى سياقتى. الايدا وسى قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە قىرۋار ءىس اتقارىپپىز. قازاقستان تاۋەلسىز ەل مارتەبەسىن الىپ, الەمدىك قاۋىمداستىق مويىنداعان, ونىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولعان مەملەكەتكە اينالدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ءبىز ىرگەمىزدى بەكەمدەپ, شەكارامىزدى ايقىندادىق, مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن نىقتايتىن, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, ناقتىلاي تۇسكەن ەكى بىردەي اتا زاڭدى (كونستيتۋتسيا) قابىلدادىق. ەلىمىزدە سالماقتى, ساليقالى ەكونوميكالىق رەفورمالار جۇزەگە استى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن ساياساتتى قالىپتاستىردىق, ءبىلىم جانە عىلىم دامىپ, مەملەكەتتىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا قارقىندى ورىستەدى.
30 جىلدىق تاريحي بەلەستىڭ باستى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى – وسى ۋاقىت ىشىندە قوعامدىق كوزقاراستىڭ وزگەرۋى, ۇلتتىق بولمىس, ۇلتتىق مۇددە سياقتى قاسيەتتى ۇعىمنىڭ حالىقتىڭ, اسىرەسە جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا ءسىڭۋى. وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە تاربيەلەۋ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جەتكەن جەتىستىگىن دارىپتەۋ – تاريحي سانانىڭ قالىپتاسىپ, جاستاردىڭ جۇرەگىنەن بەرىك ورىن الاتىن دەڭگەيگە جەتكەندە عانا جۇزەگە اساتىنى تۇسىنىكتى جايت. وسى ءبىر قىسقا دا بولسا ساليقالى, سىندارلى كەزەڭدە وسى سۇرانىسقا تۇبەگەيلى جاۋاپ بەرەتىن, شەشۋ جولدارىن ايقىندايتىن ۇلت تاريحىن زەردەلەۋدىڭ جاڭا ۇستانىمى قالىپتاستى.
كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە كوممۋنيستىك يدەولوگيالىق قىسپاققا ۇشىرعان سالانىڭ ءبىرى تاريح عىلىمى ەدى. رەسمي ترافارەتتىڭ شىرماۋىندا بولعان تاريح, قوعامنىڭ دامۋ زاڭدىلىعىن زەرتتەيتىن عىلىمنان گورى ساياسي-يدەولوگيالىق قۇرالعا اينالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تاريحي زەرتتەۋلەردە «اقتاڭداقتار» دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. ياعني, عىلىمدا نە مۇلدەم ايتىلمايتىن, نە يدەولوگيالىق ترافارەتتىڭ شەڭبەرىنەن شىعا المايتىن بۇرمالانعان, بۇركەمەلەنگەن جاساندى مالىمەتتەر مەن ماتەريالدار بەلەڭ الدى. وسىنىڭ سالدارىنان تاريح عىلىمى ءوزىنىڭ وبەكتيۆتىلىگىنەن, شىنايلىعىنان ايىرىلدى. وسىدان كەلىپ, قوعامنىڭ تاريحقا دەگەن سەنىمى كەتتى, تاريحشى عالىمدار سىن توقپاعىنا ۇشىرادى. تسەنزۋراعا قاراماستان شىندىققا ۇمتىلعان تاريحشىلار قۋعىندالدى. XX عاسىردىڭ ۇلى تاريحشىسى, قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ تاعدىرى سونىڭ دالەلى.
تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى قوعامدى وسى ءبىر شىرماۋىقتان قۇتقاردى. شىندىقتى اشىپ ايتاتىن زامان تۋدى. زەرتتەۋشىلەر «قۇپيا», «وتە قۇپيا» دەگەن گريفپەن ارحيۆتە جاتقان قۇجاتتارعا قول جەتكىزدى. ەركىندىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە, ياعني وتكەن عاسىردىڭ 80-90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا بولشيۆيكتىك تەرروردىڭ قۇربانى بولعان قازاقتىڭ ۇلى قايراتكەرلەرى اقتالىپ, ولاردىڭ ەسىمدەرى ۇرپاق جادىنا قايتارىلدى.
تاۋەلسىزدىك اكەلگەن بوستاندىقتىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ بىلىكتى تاريحشىلارى يدەولوگيالىق قۇرساۋدان بوساعان وتاندىق تاريحي زەرتتەۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن جاساۋعا كىرىستى. ۇلى كوشتىڭ باسىندا قازاق تاريحى عىلىمىنىڭ كوشباسشىسى, اكادەميك م.ق. قوزىباەۆ تۇردى. ۇلت تاريحى ۇلت مۇددەسىن زەرتتەيتىن, قورعايتىن عىلىم رەتىندە قايتادان قالىپتاسا باستادى. كەڭەستىك داۋىردە تاريحقا كۇشتەپ ەنگەن «اقتاڭداقتاردىڭ» ورنى تولتىرىلدى.
تاريح عىلىمىنىڭ بەتىندەگى وسى كەمشىلىكتى تۇزەتۋ ءۇشىن تىڭ دەرەكتەر ارحيۆ قۇجاتتارى قاجەت بولدى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ زەرتتەۋشىلەرگە مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان باستى قولداۋى – ارحيۆ قۇجاتتارىنا قول جەتكىزۋ بولدى. تىڭ تاقىرىپتارعا قالام تاراتقان تاريحشىلار قازاقستاننىڭ, كورشى رەسەيدىڭ ارحيۆتەرىندە ساقتالعان قۇجاتتاردى تالداي باستادى. تاريحي زەرتتەۋدىڭ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋىنە مۇمكىندىك بەرگەن فاكتور – 2004 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسا باستاعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ەدى. مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن وسى باعدارلامانىڭ نەگىزىندە ەلىمىزگە شەت ەلدەردە وسى ۋاقىتقا دەيىن ساقتالىپ, زەرتتەۋشىلەردىڭ قولى جەتە قويماعان مول ماتەريال كەلىپ, تاريحتىڭ جاڭا بەتىن جازۋعا مۇمكىندىك بەردى.
تاريح عىلىمىنا جاڭا تۇرەن تارتقىزىپ, كەڭ مۇمكىندىك اشقان كولەمدى مەملەكەتتىك باعدارلاما «حالىق تاريح تولقىنىندا» دەپ اتالدى. بۇل باعدارلاما 2013 جىلدان جۇزەگە اسىرىلىپ, اۋقىمدى زەرتتەۋلەر مازمۇندى مونوگرافيالار, ماقالالار جارىق كورە باستادى.
مىنە, وسىنداي تاريحي زەرتتەۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمدامالىق ۇستانىمىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحشى عالىمدارى دا بەلسەندى ارالاسىپ كەتتى.
2013 جىلى «حالىق تاريح تولقىنىندا» اتتى مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىرشاما ۇيىمداستىرۋ, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, اكادەميك ە.ب. سىدىقوۆتىڭ شەشىمىمەن تاريح فاكۋلتەتى جەكە ءبولىنىپ شىعىپ, دەربەس فاكۋلتەت مارتەبەسىنە يە بولدى. فاكۋلتەت الدىنا ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى تاريحي, ارحەولوگيالىق – ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى قويىلدى. فاكۋلتەت عالىمدارى قىسقا مەرزىم ىشىندە تاريحي زەرتتەۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە ارنالعان جەتى تومدىق «حالىق تاريح تولقىنىندا» اتتى جيناق دايىندالدى. وسى جيناقتىڭ 1 تومى قازاق حاندىعى قۇرىلعانىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالدى. فاكۋلتەت نەگىزىندە قۇرىلعان ك. اقىشەۆ اتىنداعى ارحەولوگيالىق عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلوردا ىرگەسىندەگى ورتاعاسىرلىق بوزوق قالاشىعىن زەرتتەۋ جالعاسىن تاپتى. فاكۋلتەتتىڭ ارحەولوگيا كافەدراسىنىڭ عالىمدارى سەمەي وڭىرىنە, ۇلى ابايدىڭ وتانىندا شىڭعىستاۋ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىرىپ, قولا داۋىرىنە قاتىستى مول جادىگەرلەردى تاۋىپ, كورمەلەر ۇيىمداستىردى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, اكادەميك ە.ب. سىدىقوۆ توراعالىق ەتەتىن قر تاريحشىلارىنىڭ ۇلتتىق كونگرەسى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى تاريحشىلار قاۋىمىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىن باعىتتاپ ۇيىمداستىراتىن شتابقا اينالدى. كونگرەستىڭ مارتەبەسى, ۇيىمداستىرۋ جۇمىسى رەسپۋبليكا كولەمىندە دە جۇرگىزىلۋدە.
تاريحي زەرتتەۋگە تىڭ سەرپىن بەرىپ, جاڭا باعىتتارعا جول سىلتەگەن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 2017 جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە جارىق كورگەن «بولاشاققا باعدار, رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە 2018 جىلعى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالالارى ەدى. وسى ماقالاداعى ەلباسىنىڭ «قازاقستان تاريحى دا جەكە جۇرناقتارمەن ەمەس, تۇتاستاي قالپىندا قازىرگى زاماناۋي عىلىم تۇرعىسىنان قاراعاندا تۇسىنىك بولۋعا ءتيىس» دەگەن ويى – تاريحقا دەگەن دۇرىس ۇستانىم. «سول ارقىلى ءتۇپ تامىرىمىزدى بىلۋگە, ۇلتتىق تاريحىمىزعا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ونىڭ كۇرمەۋلى ءتۇيىنىن شەشۋگە مۇمكىندىك تۋادى», دەگەن سوزدەرى ۇلت تاريحىنىڭ بۇگىنگى كۇنگى تۇجىرىمداماسىن ناقتىلاي تۇسكەنى انىق. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.ك. توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىنداعى... «قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىن جۇيەلى زەرتتەگەن ءجون» دەگەن سوزدەرىن تاريحشىلار ۇلت تاريحىن زەرتتەۋدەگى جاڭا ۇستانىم, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى رەتىندە قابىلدادى. پرەزيدەنت ق.ك. توقاەۆتىڭ «... ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ تەرەڭ تامىرلارى كونە زاماننىڭ وزەگىندە جاتىر. جالپى, تاريحپەن ساياساتكەرلەر ەمەس, تاريحشىلار اينالىسۋى كەرەك», دەگەنى تاريح عىلىمىنا دەگەن قولداۋ دەپ تۇسىنگەن ءجون. تاريحقا مۇلدەم قاتىسى جوق, بىراق وزدەرىن وسى سالانىڭ «بىلگىرى» سانايتىندارعا ايتىلعان ەسكەرتۋ دەپ تۇسىنەمىز جانە تولىق قولدايمىز. اركىمنىڭ ءوزىنىڭ بىلىمىنە, بىلىكتىلىگىنە قاراي قالام تارتقانى دۇرىس بولار ەدى. سوندا عانا تاريح بەتىندەگى «اقتاڭداقتار» جويىلىپ, ونىڭ وي شۇقىرلارى ۇلت تاريحىنىڭ جاڭا ۇستانىمىمەن تولىعار دەگەن پىكىردەمىز.
سادىقوۆ تىلەگەن سادىق ۇلى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ,
تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى
ت.ع.د., پروفەسسور
