اباي • 22 ءساۋىر، 2021

ابايدىڭ قاراسوزدەرى – تاربيەنىڭ قاينار كوزى

96 رەت كورسەتىلدى

اباي ايگىلى قاراسوزدەرىندە شىعارمانىڭ اجارىنا نازار اۋدا­رىپ قانا قويماي، ونىڭ تەرەڭدىگىنە، لوگيكالىق مانىنە زەر سالعان. حاكىمنىڭ گۋمانيستىك، اعارتۋشىلىق، الەۋمەتتىك ويى ءدىن تۋرالى پىكىرلەرىمەن بىرىگىپ، تۇتاس قازاق حالقىنىڭ فيلو­سوفيا­لىق تۇجىرىمداماسىن قۇرايدى.

ابايدىڭ قاراسوزدەرىن سىن­شىل­دىق، ويشىلدىق، كوبىنە ادامگەر­شىلىك ماسەلەسىنە ارنال­عان وسيەت دەۋگە بولادى. ءبارىنىڭ جالپى ءتۇيىنى – ادام بولۋ.

«بۇل جاسقا كەلگەنشە جاق­سى وتكىز­دىك پە، جامان وتكىزدىك پە، ايتەۋىر ءبىرتا­لاي ءومىرىمىزدى وتكىزدىك: الىستىق، ج ۇلىس­تىق، ايتىستىق، تارتىستىق – اۋرەشى­لىكتى كورە-كورە كەلدىك. ەندى جەر ور­تاسى جاسقا كەلدىك: قاجىدىق، جالىقتىق; قىلىپ جۇرگەن ءىسىمىز­دىڭ بايانسىزىن، باي­لاۋسىزىن كوردىك، ءبارى قورشىلىق ەكەنىن بىلدىك. ال ەندى قالعان ءومىرىمىزدى قايتىپ، نە قىلىپ وتكىزەمىز؟ سونى تابا الماي ءوزىم دە قايرانمىن»، دەپ باستايدى ءبىرىنشى قاراسوزىن. ودان كەيىن اقىرى ادامزات بالاسىنا كەرەكتى ومىرلىك ازىعىن، اداسپاس باعدارشامىن حاتقا ءتۇسى­رىپ، جازۋدى باستاپ كەتكەنىن اڭعارامىز. ونىنشى قاراسوزىن­دە: «بىرەۋلەر قۇدايدان بالا تىلەيدى. ول بالانى نە قىلادى؟ ولسەم ورنىمدى باسسىن دەيدى، ارتىمنان قۇران وقىسىن دەيدى، قارتايعان كۇنىمدە اسىراسىن دەيدى. وسىدان باسقاسى بار ما؟» دەۋى تەگىننەن-تەگىن ەمەس. شىن مانىندە، دۇنيەگە ۇرپاق اكەلۋ بار دا، بالاعا جاقسى ءتالىم-تاربيە بەرۋ بار. اباي ايتقان «تولىق ادام» ەتىپ قالىپتاستىرۋ – ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىك. بۇگىنگى تاڭدا بالا تاربيەسىمەن تىكەلەي اينالىساتىن پەداگوگتەردى الاڭداتىپ وتىرعان دا وسى ماسەلە.

الەمگە ايگىلى پەداگوگ-عالىم­دار­دىڭ قانشاما ەڭبەگىن اقتارىپ قاراپ، تاجىريبەدە قولدانساق تا، اقى­رىن­دا ۇل­تىمىزدىڭ كەمەڭ­گەرى، دانىش­پان ابايدىڭ قاراسوز­دەرىنە كەلىپ توقتايمىز. ويتكەنى بۇكىل ادامزاتتىڭ بولمىسى، دۇ­نيە­گە ادام بولىپ كەلىپ، ادام بولىپ ءوتۋى، تىرلىكتەگى جامان-جاق­سى حارەكەتتەرى، سوقتىقپالى-سوق­­پاقسىز ومىردەن اداسپاي، ادام قال­پىندا ءوتۋى باستان-اياق اقىن­نىڭ قىرىق بەس قارا­سوزىندە اي­تىل­عان.

اقىن ەكىنشى قاراسوزىندە قازاق­تىڭ كاسىپپەن شۇعىلدانۋى جونىندە ايتادى. نوعاي، تاتار، وزبەك، ورىس حالىق­تارىنىڭ ەڭ­بەكقورلىعىن ايتا كەلىپ، ولار­­دىڭ سىرتىنان كۇلمەي، كەرەك دۇ­نيەنى ۇيرەنىپ، ادال جولمەن مال تابۋدى ءسوز ەتەدى. اقىننىڭ وسى ايت­قانىنىڭ ءبارى ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان داۋىردە ىسكە اسۋدا. ءبىلىمدى جاس­تار عىلىممەن، بيزنەس­پەن، مال جانە ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينا­لىسىپ، ونەرتاپقىش رەتىندە تا­نى­لىپ جاتقانى – وسىعان دالەل.

ءتورتىنشى قاراسوزىندە ء«بىر اللاعا سيىنىپ، قايراتتانىپ ەڭبەك قىل، جاقسىمەن جاناسا ءجۇر، ۇلگىلى ءىس جاسا» دەپ ناسيحات ايتادى.

بەسىنشى قاراسوزىندە قازاق­تىڭ ورىن­­سىز قولدانعان ماقال-ماتەل­دەرىن سىناپ، نە نارسەگە دە سىن كوزبەن، سىني ويمەن قا­راپ، ىشىنەن كەرەگىن العان ءجون ەكە­نىن ەسكەرتەدى. سونىمەن قاتار مال تابۋ­دىڭ وڭاي جولى وپا بەرمەي­تىنىن ايتا كەلىپ، مال ءۇشىن ءومىر سۇرە­تىندەردى مىنەپ-سىنايدى.

ون ءۇشىنشى قاراسوزىندە يمانى بەرىك بولۋ پارىز دەيدى. جاستاردى يماندىلىققا شاقىرادى. بۇگىنگى كۇندە اللانىڭ بار، ءبىر ەكەنىن مويىنداپ، جۇرەگىنە يمان گ ۇلىن ەگىپ، يسلام ءدىنىنىڭ ىزگىلىگىن ۇعىن­عان جاستار كوپ بولۋى – اقىن ارما­نى­نىڭ ىسكە اسقان كورىنىسى.

ون بەسىنشى قاراسوزىندە ەستى مەن ەسەر ادامنىڭ ايىرماشى­لىعىن ءسوز ەتەدى. قۇمارلىقتان بويىن اۋلاق ۇستاعان ءجون ەكەنىن اي­تادى. ء«اربىر قۇمارلىق وزىنە ءبىر دەرت بولادى ەكەن، ءارتۇرلى قۇمار بولعان نارسەگە جەتكەندە، ياكي انە-مىنە، جەتەر-جەتپەس بولىپ جۇرگەندە، ءبىرتۇرلى ماس­تىق پايدا بولادى ەكەن. ءاربىر ماس­تىق بويدان اعاتتى كوپ شىعا­رىپ، اقىلدىڭ كوزىن بايلاپ، تو­ڭى­رەكتەگى قاراۋشىلاردىڭ كو­زىن بايلاپ، توڭىرەكتەگى قاراۋ­شىلاردىڭ كوزىن اشىپ، «انانى-مىنانى» دەگىزىپ، بويدى سىنا­تاتۇعىن نارسە ەكەن. سول ۋاقىت­تا ەستى كىسىلەر ۇلكەن ەسى شىق­پاي، اقىلدى قولدان جىبەر­مەي، بو­يىن سىناتپاي ءجۇرىپ ىز­دەنەدى ەكەن»، دەپ جازادى. كەي جاستاردىڭ قۇمار ويىندارعا اۋەس­تىگى، اعزانى ۋلايتىن زيان نار­سەلەرگە قۇمارلىعى – ادام ءومى­رىن قيىنداتاتىن، ازعىنداۋعا اكە­لەتىن دۇنيە. ابايدىڭ وسى ما­سەلەلەردى ءوزى ءومىر سۇرگەن داۋىر­دە ايتىپ كەتكەنى دانالىق ەمەي نەمەنە؟!

ون سەگىزىنشى قاراسوزىندە ادام بالاسى ادام بالاسىنان تۇ­بىندە اقىل، ءبىلىم، مىنەز، ار دەگەن اسىل قاسيەتتەرىمەن وزاتى­نىن ايتتى. XXI عاسىر – ءبىلىم-عى­لىم عاسىرى. اقىننىڭ ايتقانى ءدوپ كەلىپ وتىر.

ون توعىزىنشى قاراسوزىندە ادام اتا-انادان ەستى بولىپ تۋمايتىنىن، ەستىلەردىڭ ايتقانىن ەسكەرىپ جۇرگەن­دە عانا ەستى بولاتىنىن ايتادى. سوندىق­تان كور­گەن-بىلگەنىن ەسكەرىپ، وي ەلەگىنە سا­لىپ، اقىرىن ءجۇرىپ، انىق باسۋ كەرەك­تىگىن ەسكەرتەدى.

وتىز توعىزىنشى قاراسوزىندە ەل بىرلىگى، ەلدىڭ ىنتىماعى ءسوز بولادى.

قىرىق ەكىنشى سوزىندە قازاق­تىڭ جۇمىسسىزدىعى، الەۋ­مەت­­تىك جاعدايى ءسوز بولادى. جا­تىپ­ىشەر جالقاۋلىقتىڭ كەسەلى جۇمىس­سىزدىققا اكەلىپ تىرەيدى. قازىر دە بۇل – وتە وزەكتى ماسەلە. ەلىمىز­دە جۇمىس­سىزدىق كوپ، سونىڭ سالدارىنان اجىراسۋ كوبەيىپ، پسي­حولوگيالىق كۇيزەلىسكە ءتۇسۋ بە­لەڭ الىپ وتىر.

قىرىق ءتورتىنشى قاراسوزىندە تالاپ­سىزدىق جايى ايتىلادى. ەڭ جامان نارسە – تالاپسىزدىق. اقىن وسى ماسە­لەنى: «تالاپ، ەڭ­بەك، تەرەڭ وي، قاناعات، راقىم وي­لاپ قوي»، دەگەن ولەڭى جولدارىمەن دە استاستىرىپ بەرەدى.

ابايدىڭ قاراسوزدەرىنىڭ ۇر­پاق تار­بيەسىندە الار ورنى ەرەكشە. باستان وت­كەر­گەن، ومىردەن كور­گەن-تۇيگەنىن حات­قا تۇسىرگەن دانا ابايدىڭ قاراسوز­دەرى ادام بالاسىنىڭ دۇرىس ءومىر سۇرۋ­­دەگى باع­دار­شامى دەسەك، ارتىق ايت­قاندىق ەمەس.

 

ايگۇل اسقارباەۆا،

№86 مەكتەپ-گيمنازيا ديرەكتورىنىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى

 

نۇر-سۇلتان

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ارداگەرلەر ازايىپ بارا جاتىر...

قازاقستان • بۇگىن، 19:00

مەرەكە كۇندەر جاڭبىرلى بولادى

اۋا رايى • بۇگىن، 16:00

فۋتبول: «چەلسي» فينالعا شىقتى

فۋتبول • بۇگىن، 15:01

اممانعا اتتاندى

سپورت • بۇگىن، 14:10

قازاندا كۇش سىناسۋدا

سپورت • بۇگىن، 13:40

شەت ەلدەگى قازاق گەنەرالدارى

قازاقستان • بۇگىن، 11:54

قادىر ءتۇنىنىڭ قاسيەتى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

ەرلىك پەن پاتريوتيزم مەكتەبى

قازاقستان • بۇگىن، 08:06

قارۋلى كۇشتەرىمىز وسىلاي قۇرىلعان

قازاقستان • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار