قازاقستان • 21 ءساۋىر، 2021

تاۋەلسىزدىك قازاققا نە بەردى؟

196 رەت كورسەتىلدى

ءۇش عاسىرعا جۋىق بوداندىق قامىتى موينىن ابدەن قاجاپ، قانشا جانشىلسا دا جاسىماعان حالىقتىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا بيىل وتىز جىل تولادى.

ۇلت قايماعىن قىناداي قىرسا دا، قانداعى بار تەكتىلىك قايتا ورالىپ، گەنەتيكانىڭ ۇلى زاڭى تالاي اسىل ۇلداردى دۇنيەگە اكەلدى. دەگەنمەن، بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ قازاققا بەرگەن ەڭ باستى ءۇش قازىناسى بار.

ساياسي تۇراقتىلىق – باستى قۇندىلىق

سانى بىزدەن بىرنەشە ەسە كوپ، بىراق تاعدىردىڭ تاۋقىمەتى مەن تاريحتىڭ تەپەرىشىن كورىپ، ەلدىگىنەن ايىرىلعان، مەملەكەتى جوق حالىقتاردى كورگەندە بۇعان ابدەن كوزىڭ جەتەدى. تاۋبە دەيسىڭ. ويتكەنى ومىردە ءبارى دە سالىستىرمالى.

ءيا، تاۋەلسىزدىك جاريالانعان 1991 جىلى ەلىمىزدە قازاق حالقىنىڭ سانى نەبارى 40%-دىڭ و جاق، بۇ جاعىندا بولۋى – ويلانارلىق نارسە. ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان تۋعان توپىراعىندا ۇلتىمىزدىڭ وسىنداي ازشىلىققا اينالۋى عاسىرلارعا سوزىلعان وتارشىلدىقتىڭ سالدارى ەدى. بۇعان سول 40% قازاقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى ءوزىنىڭ انا ءتىلىن بىلمەگەنىن قوسىڭىز. مۇنىڭ زاردابىن ءالى تارتىپ وتىرعان جايىمىز بار. 60% وزگە ەتنوستار مەكەندەگەن جانە جەراستى قازبا بايلىعى وتە مول ۇلان-عايىر اۋماقتا قازاق حالقىنىڭ جەكە دەربەس ەل رەتىندە تاريح ساحناسىنا كوتەرىلۋى الدا ءالى دە وتە كۇردەلى مىندەتتەردىڭ تۇرعانىن ىشتەي سەزدىرەتىن.

ماسەلەن، اقش-تىڭ كانىگى ساياساتكەرى ز.بزەجينسكي « ۇلى شاحمات تاقتاسى» كىتابىندا «يۋگوسلاۆيادان كەيىنگى سوعىس قازاقستاندا بولادى» دەپ ساۋەگەيلىك جاساۋعا دەيىن باردى. بۇدان كوپ ەتنوستى، كوپ كونفەسسيالى ەلدىڭ بولاشاعىنا شىنىمەنەن سەنىمسىزدىكپەن قاراعان الەمدىك ساياساتتاعى سالماقتى تۇلعالاردىڭ از بولماعانىن بايقايمىز. الايدا مۇنداي ساۋەگەيشىلەردىڭ زىلدەي قىپ ايتقاندارى بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن ساندىراقتاي كورىنگەنىمەن، سول كەزدەگى جاعدايمەن الىپ قاراعاندا نەگىزى دە جوق ەمەس ەدى.

ساياسي تۇراقتىلىق ءسوز بولعاندا اينالىپ وتە المايتىن تاعى ءبىر شىندىعىمىز – گەوساياسي تۇرعىدا قيىن جەردە ورنالاسقانىمىز. ءبىز، تاريحي ادەبيەتتەگى بەينەلى تىلمەن ايتساق، «ايۋ» مەن «ايداھار» اتانعان الىپ يمپەريالاردىڭ اراسىندا سان عاسىرلار بويى امالداپ ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

قازاقستاننىڭ قۋاتتى دەرجاۆالاردىڭ ناق ورتاسىندا ورنالاسۋى، ونىڭ مۇنايدان تۇسەتىن مول قورى، ەلدىڭ كول-كوسىر تابيعي بايلىعى، كوپتەگەن ەلدىڭ قۋات كوزدەرىنە زارۋلىگى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ساحنادا وزىندىك سالماقتى ورنى ءھام ساياساتى بار مەملەكەت ەكەنىن كورسەتەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «قازىر ۇلكەن مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرى قازاقستاندا ءتۇيىسىپ وتىر. بىرىنشىدەن، ءبىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىمىز ءۇشىن ءتۇيىسىپ وتىر. وعان امەريكا، رەسەي، قىتاي، ەۋروپا جانە باسقالارى مۇددەلىلىك تانىتۋدا. ال ءبىز مۇندا تەك قازاقستاننىڭ مۇددەسىن كوزدەيمىز» (نازارباەۆ ن.ءا. جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان تۋرالى ساليقالى سۇحبات // التىن وردا. 2007. 17-19 ءساۋىر)، دەدى.

قاي كەزدە دە ەل باسقارۋ وڭاي بولعان ەمەس. قاي زاماندا دا، قاي قوعامدا دا دارا تۇلعانىڭ ءجونى بولەك. ەلىم دەگەن، جەرىم دەگەن ەرلەردىڭ تاريحتىڭ تار تۇستارىندا قانداي ىرگەلى ىستەر اتقارا العانىنا كارى تاريح كۋا. الەمدىك ساياساتتا كەز كەلگەن ۋاقىتتا وقتىن-وقتىن بولىپ تۇراتىن ساياسي ويىندار مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاعان بيلەۋشىنىڭ بويىنان دارا ءبىتىمدى، ەرەكشە تۇلعاعا ءتان كوپتەگەن جەكە قاسيەتتى تالاپ ەتەدى.

تىرشىلىك زاڭى – كۇرەس. الەمدە گەوساياسي ويىندار ادەتتەگىدەي توقتاۋسىز ءجۇرىپ جاتىر. بۇرىن بابالارىمىز عاسىرلار بويى ۇلت ازاتتىعى جولىندا قانىن توگىپ، جانىن بەرسە، ەندىگى كۇرەس، ەندىگى ماقسات – تاۋەلسىزدىكتى ماڭگىلىك ەتۋ. وسى رەتتە اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ءبىلىمى كەمەل ءابىش كەكىلباي ۇلى: «مىناۋ ءولىپ-تالىپ كەلگەن تاۋەلسىزدىكتى اقىماق ءيتتىڭ الدىنا قويعان اس سياقتى توگىپ الاتىن بولساق، ەرتەڭ ءبىزدىڭ كۇنىمىزدىڭ نە بولاتىنى ءالى بەلگىسىز. ونىڭ ۇستىنە بىزگە التىن ساندىقتىڭ ۇستىندە وتىرعان التى جاسار بالا دەپ قارايتىندار بار. مەن باياعىدا تاۋەلسىزدىك العان جىلى دا وسىلاي سويلەگەنمىن. سوعان ءالى دە كوزىم جەتىپ كەلە جاتىر. جەر استىندا جاتقان بايلىق قازاقتىڭ باعى ما، سورى ما، ونى تاريح شەشەدى...تاريحتىڭ ورمەگىن سەن توقىمايسىڭ، ۇلت توقىمايدى. تاريحتىڭ ورمەگىن بۇكىل ادامزاتتىڭ كولليزيالارى توقيدى. سەن سونىڭ قايسىسىنا شىدام بەرە الاسىڭ، قايسىسىنا اقىلىڭ جەتەدى، قايسىسىنا كۇشىڭ جەتەدى، قايسىسىنا ايلاڭ جەتەدى، قايسىسىنا ارامدىعىڭ جەتەدى»، دەگەن ەدى (كەكىلباي ۇلى ءا. سىرىم – دالا دەموكراتياسىنىڭ رەفورماتورى // ورال ءوڭىرى. ورال. 2007.13 قىركۇيەك).

وسى ايتىلعانداردىڭ قاي-قايسىسى دا ەل تىزگىنىن ۇستاعان مەملەكەت باسشىلارىنىڭ، يگى جاقسىلاردىڭ موينىندا، ءوز حالقىنىڭ الدىندا قانشالىقتى جاۋاپكەرشىلىك جۇگى بار ەكەنىن كورسەتەدى.

 

ۇلتىمىزدىڭ قاتارى قالىڭدادى

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاندا مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاعان ۇلت – قازاق ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان تۋعان توپىراعىندا نەبارى 40-اق پايىز بولعانىن جوعارىدا ايتتىق. بۇل – تاريحي شىندىق. ءتىپتى سولتۇستىك وبلىستاردا بايىرعى ۇلتتىڭ سانى 20%-دان دا تومەن قۇلدىراعانى ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. 1959 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا، رەسپۋبليكادا تۇراتىن جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ سانى 2 ملن 787 مىڭ، ياعني قازاقستاندى مەكەندەگەن بارلىق تۇرعىنداردىڭ نەبارى 29%-ىن عانا قۇراپ، ءوز جەرىندە ۇلتتىق ازشىلىق جاعدايىنا تۇسكەنىمىزدى قازىر مەكتەپ وقۋشىسى دا بىلەدى.

اتاقونىسىندا وتىرعان بايىرعى ۇلتتىڭ جانىنا باتاتىن وسى ءبىر وتە تومەن كورسەتكىش حالقىمىزدىڭ بالاجاندىلىعى مەن وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ باسىندا قىتايدان كەلگەن 200 مىڭداي قانداستارىمىزدىڭ ارقاسىندا 1960-1991 جىلدار ارالىعىندا 2،5 ەسەگە جۋىق ءوسىپ، ەلىمىز تاۋەلسىزدىك جاريالاعان تۇستا 7 ملن-عا جەتىپ، سونىڭ وزىندە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ تەڭ جارتىسىن دا قۇراي الماعان ەدى. تاريحي تاجىريبەگە سۇيەنسەك، مەملەكەت تاريحىندا مەملەكەت قۇراۋشى تيتۋلدى ۇلتتىڭ سانى ەرەكشە ءرول اتقاراتىندىعى بەلگىلى.

ءبىز وسىنداي ءمۇساپىر حالگە قالاي تۇستىك؟ ول ءۇشىن تاريحقا ءسال شەگىنىس جاساعانىمىز دۇرىس. 1913 جىلى «قازاق» گازەتىندە قايران احاڭ، ۇلت ۇستازى ا.بايتۇرسىنوۆ ء«الحامدۋللاھي، ايتەۋىر قازاق 6 ميلليونعا جەتتىك» دەپ قۋانعان ەكەن. تۋرا ءبىر عاسىر، ياعني ءجۇز جىل وتكەننەن كەيىن رەسپۋبليكاداعى قازاق حالقىنىڭ كورسەتكىشى ەندى-ەندى كوتەرىلە باستاسا، كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا سول كەزدە 1-2 ميلليون بولعان ء«وز اعامىز» وزبەكتەر قازىر 30 ميلليوننان اسىپ جىعىلىپتى. كورشىلەرىمىز سياقتى ەسەلەپ ءوسۋدىڭ ورنىنا قازاق حالقى ءوزىنىڭ اتامەكەنىندە تۇرىپ-اق، قۇرىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇردى.

نەگە بۇلاي بولدى؟ حح عاسىردا قازاقتاي ازاپ كورىپ، «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن» حالىق جەر بەتىندە سيرەك. بىرىنشىدەن، كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق قولدان جاسالعان اشارشىلىق، ۇلت اسىلدارىن قىناداي قىرعان قۋعىن-سۇرگىن، ءارتۇرلى قاقتىعىستار مەن سوعىستار، ت.ب. سالدارىنان قويشا قىرىلدى. ەكىنشىدەن، گولوششەكيندىك اسىرا سىلتەۋ كەزىندە جان ساقتاۋ ماقساتىندا كورشى ەلدەرگە ميلليونداعان قانداسىمىز كوشىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ۇشىنشىدەن، اۋەلى پاتشالىق رەسەي، كەيىن كەڭەس وداعى تۇسىندا ءارتۇرلى دەليميتاتسيالار (شەكارا مەجەلەۋ) تۇسىندا كەسىلىپ قالعان جەرلەرىمىزبەن بىرگە قانداستارىمىز شەكارانىڭ ارعى جاعىندا كوزدەرى مولدىرەپ قالا بەردى.

ەلىمىزدە سوڭعى ساناق 2009 جىلى ءوتتى. ساناق كورسەتكىشى بويىنشا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سانى 65% بولسا، 2017 جىلى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان مالىمەتتە ەلىمىزدەگى ەتنوستاردىڭ اراسالماعى وزگەرگەندىگى بايقالادى: قازاقتار 71%، ورىستار 21%، وزگە ەتنوستار 8%-دى قۇراعان ەكەن. فرانتسۋز اشيل-كلود دەبيۋسسي «كەز كەلگەن بيلىكتى باعالاۋداعى ولشەم – سول مەملەكەتتەگى مەملەكەت قۇراۋشى حالىق سانىنىڭ ءوسىپ نەمەسە كەمۋى»، دەگەن ەكەن. بۇل دانالىق ءسوز تاۋەلسىز قازاقستان بيلىگى ۇستانىپ كەلە جاتقان ىشكى-سىرتقى ساياساتتىڭ ورەسى مەن ءورىسىن اڭعارتقانداي.

وسىلاي، ەل امان، جۇرت تىنىش بولسا، قازاق حالقىنىڭ سانى ءوز وتانىندا ءالى دە كوبەيە بەرەتىنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. بۇعان دا شۇكىرشىلىك. قازاقتىڭ سانى – قازاقتىڭ ايبارى. قازاقتىڭ سانى – قازاقتىڭ رۋحى. قازاقتىڭ سانى – قازاقتىڭ بولاشاعى.

قازاق «كوپ قورقىتادى، تەرەڭ باتىرادى» دەگەندى بەكەر ايتپاسا كەرەك.

قازىر، قۇدايعا شۇكىر، ءبىز تۇرىپ جاتقان ورال قالاسىندا تاۋەلسىزدىك تۇسىندا اشىلعان №1، 2، 4، 5،10، 19، 22، 27، 29، 30، 33، 34، 36، 37، 38، 40، 41، 42، 43، 44، 45، 46، 47، 48، 49، 50 مەكتەپتەردىڭ بارلىعى قازاق ءتىلدى. بۇرىنعى ورىس مەكتەپتەرىنىڭ ءوزى الدىمەن ارالاس مەكتەپكە اينالىپ، سوسىن قازاقىلانىپ جاتىر. مىسالى، №12، 13، 14، 16، 18، 20، 21، 25، 26، 31، 45 مەكتەپتەر.

ارينە قازاقستاننىڭ رەسەيگە شىعاتىن باتىس قاقپاسى سانالاتىن ورال شاھارىندا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلە جاتقانىنا جانىڭ سۇيسىنەدى. كەڭەس بيلىگى تۇسىندا ۇزاق جىلدار استانامىز بولعان، ميلليوننان استام تۇرعىنى بار الماتى قالاسىنىڭ وزىندە ءبىر-ەكى عانا قازاق مەكتەبى بولسا، سول تۇستا ورال قالاسىندا ءبىر عانا قازاق مەكتەبى (قازىرگى س.سەيفۋللين اتىنداعى 11-مەكتەپ) بولعانىن ەسكە تۇسىرسەك، كوپ نارسەنىڭ بىزگە وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى بولا تۇسەرى حاق.

 

جاڭا استانا – التىن شاڭىراعىمىز

تاۋەلسىزدىگىمىز جاريالانعاننان كەيىنگى ەل بيلىگىنىڭ جەدەل قابىلداعان تاريحي شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى – استانامىزدى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ بولدى. «ەل ەكونوميكاسى ءالى تۇزەلىپ كەتە قويماعان تۇستا وسىنىڭ بىزگە قانشالىقتى قاجەتى بار ەدى؟»، دەۋشىلەردىڭ دە قاراسى از بولماعانى بەلگىلى.

ارينە 1854 جىلى مايور م.پەرەمىشەلسكيدىڭ وتريادى نەگىزىن قالاعان ۆەرنىي اسكەري بەكىنىسىنىڭ ۋاقىت وتە كەلە ءساندى دە ساۋلەتتى، قازاقستانداعى الىپ مەگاپوليسكە اينالارىن و باستا ەشكىم بولجاماعان دا بولار. استانالاردىڭ لەزدە قاناتىن كەڭگە جايىپ، ونداعى حالىق سانىنىڭ كۇرت كوبەيىپ، جوعارى جىلدامدىقپەن ەسەلەپ وسەتىنى دۇنيەجۇزى تاريحىنان بەلگىلى. ءبىر قاراعاندا، استانالاردىڭ اۋىسىپ، وزگەرىپ وتىرۋى قالىپتى قۇبىلىس سياقتى.

الەمدىك تاجىربەگە كوز جۇگىرتسەك، جاپونيانىڭ ەسكى استاناسى – كيوتو (باتىس استانا)، جاڭا استاناسى – توكيو (شىعىس استانا)، قىتايلاردا بەيجىڭ – سولتۇستىك استانا، ال نانكين – وڭتۇستىك استانا ءرولىن اتقاردى. تۇركيا استاناسىن ىستانبۇلدان انكاراعا كوشىرسە، رەسەيدە ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگ، اقش-تا فيلادەلفيا، نيۋ-يورك، 1800 جىلدان باستاپ ۆاشينگتون بولعانىن تاريحتان بىلەمىز.

كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە قازاقستاننىڭ استانالارى دا بىرنەشە مارتە وزگەرگەنى بەلگىلى. ماسەلەن، ولار ورىنبور (1920-1924)، قىزىلوردا (1925-1929)، الماتى (1929-1998) بولىپ جالعاسادى.

قىسقاسى، ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىككە قادام باسۋىمىز الەمدىك تاريح ساحناسىنا كوتەرىلگەن بالاۋسا مەملەكەت رەتىندە ءوز استانامىزدى وزىمىزگە تاڭداۋ جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: ء«بىز الاتاۋدىڭ باۋىرىنا سىيماي كەتكەن جوقپىز، قايتا جەر ءجانناتى – جەتىسۋدى قيماي كەتتىك.تاريحتىڭ قاتال تالابى وسىنداي»، دەگەن ءسوزىنىڭ استارىندا زور ماعىنا جاتىر. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ «تاريحتىڭ قاتال تالابى وسىنداي» دەگەن ءسوزىنىڭ ءار ارپىندە ءزىل باتپان اۋىر جۇك جاتقانى انىق.

سەبەبى مەملەكەت استاناسىنىڭ ەلدىڭ قيىر شەتىندە ورنالاسۋى گەوساياسي تۇرعىدان وتە قاۋىپتى. مۇنى دالەلدەيتىن تاريحي دەرەكتەر جەتكىلىكتى. وسى رەتتە قازاق تاريحىنىڭ التى عاسىرلىق شەجىرەسىن كوركەم ادەبيەتتە اسقان سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكپەن سومداعان، سول جولدا قىرۋار ورتاعاسىرلىق دەرەكتەرمەن جۇيەلى جۇمىس ىستەگەن كلاسسيك جازۋشىمىز ءىلياس ەسەنبەرلين «التىن وردا» تريلوگياسىندا مىناداي تاماشا ۇزىك كەلتىرەدى: «ول ەرىنبەي ورنىنان تۇرەگەلىپ، قولىنداعى كۇمىس كەسەسىن، ءۇيدىڭ ءدال ورتاسىندا توسەۋلى جاتقان تۇكتى كىلەمنىڭ ورتاسىنا اپارىپ قويدى. ءسويتتى دە قايتادان ورنىنا كەپ وتىردى.

– مىناۋ جاتقان تۇكتى كىلەم نوعايلى، قىپشاق ەلىنىڭ جەرى، ال اناۋ كۇمىس كەسە ونىڭ ورداسى – استاناسى. اقىلدى ءبيىم، سەن مىنا كىلەمدى باسپاي، بۇلدىرمەي ماعان اناۋ كۇمىس كەسەنى الىپ بەرشى...

تورە بي ۇندەي الماي قالدى. قارت جىراۋ كەڭك-كەڭك كۇلدى.

 – ارينە، الىپ بەرە المايسىڭ. وعان اقىلىڭ جەتپەيدى.

قارت جىراۋ ەندى جان-جاعىنا تۇكسيە قارادى.

 – مۇمكىن بۇل كەسەنى ماعان باسقا بىرەۋىڭ الىپ بەرەرسىڭدەر؟! قانە، قايسىڭ بارسىڭ؟! تەك كىلەمدى باسپايسىڭدار...

كەڭ سارايدىڭ ورتاسىنا توسەلگەن كىلەم ۇلكەن ەدى. ونىڭ ۇستىنەن جۇرمەي، كۇمىس كەسەنى الۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. وتىرعان جۇرتتىڭ بىردە-ءبىرى ۇندەي المادى.

– قانە؟ – دەدى اسان قايعى، سويدەدى دە حانعا قارادى.

– جارايدى، مەن الىپ بەرەيىن، – دەدى جانىبەك ك ۇلىمسىرەپ.

ول ورنىنان تۇرەگەلىپ، كىلەمنىڭ جانىنا بارىپ، ءبىر شەتىنەن بۇكتەي باستادى. ءسويتىپ كىلەمدى بۇكتەي-بۇكتەي ورتادا تۇرعان كەسەگە دە جەتتى. ەڭكەيىپ قولىنا الىپ، اسان قايعىعا بەردى.

– مىنەكەيىڭىز، – دەدى ول كەسەنى ۇسىنىپ. ءوز جۇمباعىنىڭ شەشىمىن تاپقان حانعا ريزا بولعان اسان قايعى وعان ءسال جىلى قارادى.

– سەنى جۇرت بوسقا ء«از» دەمەسە كەرەك-ءتى، – دەدى قارت جىراۋ. – ال ەندى مەنىڭ ورداڭدى بۇل شاھاردان نەگە كوشىر دەگەنىمدى ءتۇسىندىڭ بە؟

جانىبەك ءسال باسىن ءيدى.

– ءتۇسىندىم. – ول ورنىنا بارىپ وتىردى.

اسان قايعى حان تاپقان شەشىمگە اقىلى جەتپەي، كۇپ-كۇرەڭ بولىپ قورلانىپ وتىرعان تورە بيگە بۇرىلدى.

– حان ورداسى دەگەن – ەل ورداسى، – دەدى ول. – وردا – حالىق ءۇيىنىڭ التىن شاڭىراعى. شاڭىراعى كۇيرەپ جەرگە قۇلاعان جۇرت كوزىنەن ايىرىلعان باس كەلبەتتى... اقىلدى حان ەل كىندىگىن جەر شەتىنە قۇرماسا كەرەك-ءتى. ەل شەتىندەگى وردا جاۋ الۋعا جەڭىل. ال جەر ورتاسىنداعى وردا جاۋ قولىنا وڭاي تيمەيتىنى كامىل. ول ءۇشىن جاڭا وزدەرىڭ كوردىڭدەر، مىناۋ الىپ دالا – كىلەمنىڭ ءبىر شەتىنەن ءتۇرىپ، جولداعى شەپتەردىڭ ءبارىن جەڭىپ، سوسىن عانا جاۋ ورداڭا تيەدى كەلىپ. قانداي مىقتى اسكەر بولسىن، بۇل وڭاي ەمەس. بۇنىمدى ەشكىم بۇرىس دەمەس» (ەسەنبەرلين ءى.التىن وردا: رومان-تريلوگيا. الماتى، 1999. 264-265 بب).

ءبىزدىڭ قازىرگىدەي ۇلان-عايىر اۋماققا يە بولۋىمىزدىڭ نەگىزگى سىرى ۇلى بابالارىمىزدىڭ ءوز زامانىندا تورتكۇل دۇنيە ساناساتىن الىپ يمپەريالار قۇرۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل مەملەكەتتەردى ەلباسى ۇلىتاۋدا سويلەگەن سوزىندە بىلاي تۇزگەن ەدى: ء«بىزدىڭ ەلدىگىمىز، قازاق جۇرتىنىڭ ارعى ءتۇبى عۇنداردان باستالادى. عۇنداردان كەيىن كوك تۇرىكتەرگە جالعاسادى. ودان كەيىن التىن وردا ورنىعادى. ءسويتىپ حاندىق داۋىرگە ۇلاسىپ، كەيىن بىرتىندەپ تاۋەلسىزدىككە كەلىپ تىرەلەدى. وسىنداي ۇلكەن تاريحىمىز بار».

ايبىندى عۇن دەرجاۆاسىنىڭ استاناسى بۇگىندە موڭعوليانىڭ ورتالىق وڭىرىنەن تابىلىپ، وعان ارحەولوگتەر قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتسا، كوك تۇرىكتەردىڭ استاناسى سۋياب قازىرگى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جەرىندە جاتىر. التىن وردانىڭ استانالارى ساراي-باتۋ مەن ساراي-بەركە ەدىلدىڭ بويىندا قالسا، قازاق حاندارىنىڭ 200 جىلداي قونىسى بولعان تاشكەنت بۇگىندە وزبەكستاننىڭ استاناسى ەكەنىن بىلەمىز. ال قازاكسر-ءنىڭ تۇڭعىش استاناسى ورىنبور كەڭەس داۋىرىندە رەسەيگە ءوتتى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: ەل استاناسىنىڭ جەردىڭ شەتىندە ورنالاسۋى ەشكىمگە وپا بەرمەگەن.

ويىمىزدى توبىقتاي تۇيسەك، سارىارقانىڭ توسىندە، ءھام ۇلى دالانىڭ جۇرەك تۇسىندا، توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان استانا – نۇر-سۇلتان شاھارىنىڭ ەل بولاشاعى ءۇشىن ۇتىمدىلىعىن دالەلدەيتىن دايەكتەر تەك مۇنىمەن شەكتەلمەسى انىق. ونىڭ تولىپ جاتقان باسقا دا قىرى مەن سىرى بار.

 

جاڭابەك جاقسىعاليەۆ،

م.وتەمىسوۆ اتىنداعى بقۋ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

بالۋان شولاقتىڭ دومبىراسى

ونەر • بۇگىن، 09:00

جازعا سالەم جولدايىق

ونەر • بۇگىن، 08:55

جىلقىشى اۋىلدىڭ جاقسىلىعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:54

قانمەن جازىلعان كارتينالار

تاريح • بۇگىن، 08:45

ستۋدەنتتەردىڭ ءسوز سايىسى

ونەر • بۇگىن، 08:41

وڭتايلى ونلاين اۋكتسيون

تەحنولوگيا • بۇگىن، 08:35

قولدى بولىپ جاتقان قاراۋسىز مال

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

براكونەرگە بۇعاۋ بولماي ما؟

ايماقتار • بۇگىن، 08:28

2021 جىل – قالپىنا كەلۋ كەزەڭى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:25

كيىك كۇيىك پە؟

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:18

قاۋىپتىڭ بەتىن ۆاكتسينا قايتارادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:15

«وسىعان دەيىن نەگە بىرىكپەدى؟»

مەديتسينا • بۇگىن، 08:13

قورقىنىشتى سەيىلتۋ قۇرالى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:11

ءۇي سالعانعا – ۇلكەن كومەك

قوعام • بۇگىن، 08:05

بارتيمەن شەبەرلىك بايقاستى

تەننيس • بۇگىن، 08:05

«جىگىتتەر بار نارقاسقا...»

سپورت • بۇگىن، 07:59

ەكونوميكا دامۋ جولاعىنا شىقتى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:58

تۇركىستاننىڭ جاڭا ءداۋىرى

قوعام • بۇگىن، 07:55

ۇقساس جاڭالىقتار