قوعام • 21 ءساۋىر، 2021

مالىن باعار جايىلىمى جوق شارۋا قايتىپ كۇن كورەر؟!

166 رەت كورسەتىلدى

حالقى تىعىز ورنالاسقان تۇركىستان وڭىرىندە جەر داۋى ءجيى كەزدەسەدى. جەر ءۇشىن جاعا جىرتىسىپ، ءتىپتى اۋىر قىلمىسقا بارعاندار دا بارشىلىق. جاۋاپتىلاردىڭ جەردى زاڭ تالاپتارىن بۇزا كەزەكسىز، ءتيىستى قۇجاتتارسىز ءبولۋى، ماقساتىن وزگەرتۋ، ساۋدا-ساتتىقسىز بەرۋى – ءجيى كەزدەسەتىن جاعداي. زاڭسىزدىققا جول بەرگەنىمەن، جاۋاپقا تارتىلماعان اكىمدەر جەتەرلىك.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

اعايىنداردى ارازداستىرعان جەر داۋى

بۇگىندە سول زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ زاردابىن تارتىپ، ادىلدىك ىزدەپ جۇرگەن شارۋا از ەمەس. مالدارىن قو­رادا ۇستاۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرعان اۋىل كوپ. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا جايىلىم ماسەلەسىنە قاتىستى ايتقان سىن ەسكەرتپەلەرى مەن ناقتى تاپسىرمالارى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءۇمىتىن وياتتى.

بىرەر جىل بۇرىن بايدىبەك اۋدانىندا كورشىلەس قونىستانعان ەكى وتباسىنىڭ اراسىنداعى ۇزاق جىلعى ەگەستىڭ، سوتتاسۋدىڭ سوڭى ەكى ادامنىڭ ولىمىنە اپارىپ سوقتى. ەرەگىس شيەلەنىسكەن تۇستا احاتاەۆتاردىڭ ءبىرى ەگىستىكتىڭ باسىندا مىلتىقپەن اعايىندى وشاقباەۆتىڭ ەكەۋىن اتىپ ءولتىرىپ، ءۇشىنشىسىن جارالاعان. قۇزىرلى ورگانداردىڭ سول كەزدە تاراتقان مالىمەتىنە قاراعاندا، اۋىلداستار اراسىنداعى اتىس-شابىستىڭ ءتۇپ-توركىنى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالاناتىن جەرگە ءوزارا كەلىسپەۋشىلىكتەن شىققان. ال تۇلكىباس اۋدانى بالىقشى اۋىلىنداعى بۇكىل رەسپۋبليكانى ءدۇر سىلكىنتكەن قاندى وقيعا كەزىندە ءۇش ادام قازا تاۋىپ، بىرنەشە ادام جاراقات الدى. 

تەكسەرۋ بارىسىندا بۇل وقيعانىڭ دا ۇشى جەر داۋىنا بارىپ تىرەلدى. جەر ءۇشىن تۋىسىن ولتىرگەن جاعدايلار دا كەزدەستى. قايبىر جىلى سايرام اۋدانىندا جەرگە تالاسقان ازاماتتىڭ تۋعان باۋىرىن اتىپ ولتىرگەنىن ەستىگەندە، جاعامىزدى ۇستاعان بولاتىنبىز. وبلىستا سوتتالعان، تارتىپتىك جازاعا تارتىلعان اۋىل اكىمدەرىنىڭ ىستەرى نەگىزىنەن جەرمەن بايلانىستى. الىسقا بارماي-اق قويايىق، تۇركىستان وبلىسىندا بىلتىر ەكى اۋىل اكىمى پارامەن ۇستالىپ، سوتتالدى. ەكى ءىس تە جەرگە قاتىستى.

بىلتىر مامىردا كەلەس اۋدانى جامبىل اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ب.قۇرماناليەۆ جەر تەلىمىن بەرۋ ءۇشىن الدەبىر ازاماتتان 400 مىڭ تەڭگە الۋ بارىسىندا قولعا ءتۇستى. بىلتىر سونداي-اق كەنتاۋ قالاسىنا قاراستى ەسكى يقان اۋىلىنىڭ اكىمى حاسان مۋسليموۆ تە سوتتالدى. بۇل ءىستىڭ ءمان-جايىنا قاراعاندا، اكىم جەرگىلىكتى تۇرعىننىڭ جەرگە قاتىستى ماسەلەسىنە كەدەرگى كەلتىرمەۋ ءۇشىن 4 ميلليون 150 مىڭ تەڭگە پارا سۇراعان. ەگەر اقشانى بەرمەسە، جەرگە قاتىستى شەشىمدەردى بۇزدىراتىنىن ايتىپ، قورقىتقان. حاسان مۋسليموۆ  جوعارىدا اتالعان سومانىڭ 2 ميلليونىن الۋ بارىسىندا ۇستالىپ، ءتورت جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەسىلدى. وكىنىشكە قاراي، جەر بەرۋ كەيبىر شەنەۋنىكتەر اراسىندا ءبىر-بىرىمەن جەڭ ۇشىمەن جالعاسقان جەمقورلىققا اينالىپ كەتكەن. بىراق جەمە-جەمگە كەلگەندە تەك اۋىل اكىمدەرى جازالانادى. ال ولارعا نۇسقاۋ بەرگەن اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارلارى، اۋدان اكىمدەرى تۇك بىلمەگەندەي كەيىپ تانىتقان كۇيى قىزمەتتىڭ قىزىعىن كورۋدى جالعاستىرىپ ءجۇر. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن بىرەر مىسال كەلتىرە كەتسەك.

 

زاڭدى بۇزعان اكىمدەر نەگە جازالانبايدى؟

تۇركىستان وبلىسى جەر ينسپەكتسياسى باسقارماسىنىڭ بىزگە بەرگەن مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، بيىلدىڭ وزىندە  2361،187 گەكتار جەرگە قاتىستى 276 تالاپ-ارىز سوتقا جولدانعان. ونىڭ 133-ءى سوتتا قا­رالۋدا. تالاپ-ارىزداردىڭ 88-ءى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە قاتىستى بولسا، ونىڭ ىشىندە 18759،8 گەكتار جايىلىم بار. جەر ينسپەكتسياسى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى التىنبەك مىرزاەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە، جايىلىم بويىنشا ەڭ داۋى كوپ  اۋدان – تولەبي، ودان كەيىن سايرام، ورداباسى اۋداندارى مەن كەنتاۋ قالاسىندا دا ارىز از ەمەس. سارىاعاش، شاردارا اۋداندارىندا اكىمدەر تاراپىنان جىبەرىلگەن زاڭسىزدىقتار جەتەرلىك. مىسالى، جەر كودەكسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ۋاقىتشا وتەۋلى جەر پايدالانۋ (جالعا الۋ) قۇقىعىن بەرۋ جونىندەگى كونكۋرستىڭ جەڭىمپازىن جەر كوميسسياسى ءتيىستى ولشەمشارتتاردى ەسكەرە وتىرىپ، بالل بەرۋ ارقىلى ۇسىنىستاردى سالىستىرۋ نەگىزىندە ايقىندايدى.

تۇر­كىستان وبلىستىق جەر ينسپەكتسياسى باسقارماسى جەردىڭ پايدالانىلۋى مەن قورعالۋىن باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى-مەملەكەتتىك ينسپەكتور ن. ابدرازاحوۆتىڭ انىقتاماسىندا سارىاعاش اۋدانىندا 2016 جىلى 300 گەكتار جايىلىمدىق جەردى سول كەزدەگى اۋدان اكىمى بۇقارباي پارمانوۆتىڭ قاۋلىسىمەن، 10 جىلعا پايدالانۋ قۇقىعىمەن، جالعا بەرۋ ەرە­جەسى­نىڭ تالاپتارى ورەسكەل بۇزىلا وتى­رىپ تابىستالعانى ايتىلادى. جوعا­رىدا ايتقانىمىزداي، وبلىستىق جەر ينس­پەكتسياسىنداعىلاردىڭ مالىمەتى نەگى­زىندە جەر داۋى ەڭ كوپ تولەبي اۋدانى دەسەك، الگى اكىم بۇقارباي پارمانوۆ سارى­اعاشتان كەيىن ءدال وسى اۋدانعا باسشى بولىپ اۋىسقاننان كەيىن دە كوپتەگەن زاڭسىزدىققا جول بەرگەن. تولەبيلىك تۇرعىندار پارمانوۆتىڭ جەردى وڭدى-سولدى تاراتقانىنا وتە نارازى. بۇگىندە اۋدان اۋماعىنداعى داۋلى جەرلەرگە قاتىستى 34 تالاپ-ارىز قارالۋدا. سونىڭ كوبىسى ب.پارمانوۆتىڭ تولەبي اۋدانىنىڭ  اكىمى بولىپ تۇرعان كەزدە بەرىلگەن جەرلەرگە قاتىستى ەكەن. جەر بەرۋدەگى زاڭسىز ارەكەتى ءۇشىن ەشقانداي جاۋاپقا تارتىلماعان ب.پارمانوۆتىڭ بۇگىندە ءۇشىنشى مەگاپوليس – شىمكەنتتىڭ اباي اۋدانىن باس­قارىپ وتىر. جىلايسىز با، كۇلەسىز بە؟! قولىندا بيلىگى بار تولەبي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرجان  دۇيسەباەۆتى دا جەرگە قاتىستى زاڭسىزدىقتارعا باردى دەپ شاعىمدانۋشىلار وتە كوپ. سەرجان دۇي­سەباەۆ تۋعىزعان سەرگەلدەڭگە بايلانىستى ءبىر ادام، ءتىپتى ءبىر اۋىل دا ەمەس بىرنەشە اۋىلدىڭ تۇرعىندارى بىرنەشە جىلدان بەرى ادىلدىك ىزدەپ ساندالىپ جۇرگەنى ءبىراز جايتتى اڭعارتپاي ما؟ ال حالىقتى دۇرلىكتىرگەن دۇيسەباەۆ بولسا شارۋاشىلىق باسشىسىنان كەيىن اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە ءوسىپ كەتىپ، بۇگىندە تۇك بولماعانداي وسى لاۋازىمنىڭ ءلاززاتىنا بولەنىپ جۇرگەنىنە شاراسىز شاعىمدانۋشىلار جەتىپ-ارتىلادى. سولاردىڭ ءبىرى – «بىرلىك» وك مۇشەلەرىنىڭ اتىنان ارىز-شاعىمىن ايتىپ، «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ تۇركىستان وبلىسىنداعى تىلشىلەر قو­سىنىنا كەلگەن مياتبەك يگەنوۆ. ول ايتقانداي، س.دۇيسەباەۆتىڭ وندىرىستىك كووپەراتيۆ توراعاسى بولىپ تۇرعان كەزدە تەحنيكالار مەن جەرلەردى تالان-تاراجعا سالعانى قانشالىقتى راس؟ «ول حالىقتىڭ جەرىنە مىرزالىق تانىتىپ، بالدىبىرەك وزەنى بويىنان 66 گەكتار جەردى تاس مايدالايتىن كاسىپورىنعا، سايرامسۋ وزەنى بويىنان 10 گەكتاردى تاعى ءبىر فيرماعا ساتتى. تاۋداعى 325 گەكتار «جانتەكە» جايلاۋىن ۇجىم ماعان 8 ملن تەڭگە قارىز دەپ، ارجاعىندا ارزىمايتىن اقشا تولەپ جايلاۋدى الدى. ول جايلاۋ قازىرگى كەزدە سەرجان دۇيسەباەۆتىڭ تۋعان جيەنى تالعات سەراليەۆتىڭ اتىندا دەگەن كۇدىگىمىز بار»، دەيدى م.يگەنوۆ. ارىزدانۋشى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا، وندىرىستىك كووپەراتيۆكە قاراستى اۋىلداردىڭ ماڭايىنداعى جايىلىمدار دا دۇيسەباەۆتىڭ «كومەگىمەن» ساتىلىپ كەتكەن سەكىلدى. سەرجان دۇيسەباەۆتىڭ كەزىندە كووپەراتيۆكە قاراستى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ ماقساتى بىرنەشە وزگەرتىلە وتىرىپ، ساتىلىپ كەتكەنىن قاراپايىم تۇرعىندار بىلاي تۇرسىن «بىرلىكتىڭ» قازىرگى توراعاسى، اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى ءابدىنۇر شاينەكوۆ تە ايتىپ وتىر. بۇگىندە بۇل ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى قاپتاعان شاعىمنىڭ نەگىزىندە قۇزىرلى ورگاندار تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە كىرىسكەن. الايدا اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمى كاداستر تۇپنۇسقالارىن ءتۇرلى سەبەپتەرمەن الا الماي ءجۇر ەكەن. تۇپنۇسقا الىنسا جەر ينسپەكتسياسى قورىتىندى شىعارادى، ال اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمى پروتسەسسۋالدىق شەشىم قابىلدايدى. اۋداندا شەشىمىن تابا الماي وتىرعان وسى ماسەلە بويىنشا وندىرىستىك كووپەراتيۆ مۇشەلەرى بۇگىندە وبلىستىق پروكۋراتۋراعا ارىزدانۋدا.

سونداي-اق تولەبي اۋدانىنان جەر داۋىنا قاتىستى تاعى ءبىر فاكتى. 2020 جىلى قازاندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جەر تەلىمىن جالعا بەرۋ جونىندەگى كونكۋرستىق كوميسسياسىنىڭ №2 قورىتىندىسى نەگىزىندە «جەتى ارىق» شق ءتورايىمى گۇلجاحان تاناباەۆاعا كوكسايەك اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى اۋداننىڭ ارنايى جەر قورىنان جالپى كولەمى 44،4 گەكتار جايىلىمدىق جەر تەلىمى زاڭ تالاپتارىن بۇزا وتىرىپ تابىستالعان. وسى تەكتەس زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا اۋدان اكىمدىگىنىڭ 13.10.2020 جىلعى №303 (31 گەكتار جايىلىم) جانە №304 (57 گەكتار جايىلىم) ساندى قاۋلىلارىمەن جول بەرىلگەن. اۋداننىڭ تاۋ بوكتەرىندەگى جايىلىم جەرلەرى دە جەكەگە بەرىلىپ كەتكەن. الاتاۋ اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىنداعى 1 گەكتار جايىلىمدىق جەر تەلىمىنىڭ  ىشىنەن 0،25 گەكتار دەمالىس ايماعىنىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن دەپ، نىسانالى ماقساتى اۋدان اكىمىنىڭ قاۋلىسىمەن جەر كودەكسى تالاپتارى ورەسكەل بۇزىلا وتىرىپ، جايىلىمدىق جەر تەلىمىنىڭ بولىنۋىنە جول بەرىلگەن. وسى سىندى زاڭ بۇزۋشىلىق، ياعني جايىلىمدىق جەر تەلىمىنىڭ ءبولىنۋى ءبىر ەمەس بىرنەشە رەت قايتالانعان. مىسالى، بىركولىك دەمالىس ايماعى ماڭايىندا كوپتەگەن كوت­تەدج سالىنىپ كەتتى. ول جەرلەردە بۇرىن­دارى ماڭايداعى اۋىل­داردىڭ مالى ەركىن جايىلىپ جۇرەتىن. دەمالىس ايماعى اۋماعىنداعى جەردى يەلەنىپ، كوتتەدج سالىپ العاندار مال كىرگىزبەيتىنى ءمالىم. وسى تولەبي اۋدانىندا باس پروكۋراتۋرانىڭ جانە وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە اۋداندىق پروكۋراتۋرا جايىلىمدىق القاپتاردى بەرۋ بارىسىندا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىنا تەكسەرۋ جۇرگىزۋدە. اۋدان پروكۋرورى ورازالى ءابدرامانوۆ تەكسەرۋدىڭ باستاپقى ناتيجەلەرى بويىنشا اۋداندىق جانە اۋىلدىق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دارىنىڭ قىزمەتىندە بىرقاتار زاڭ بۇزۋ­شىلىق انىقتالعانىن ءمالىم ەتتى.

«بۇگىنگى تاڭدا تولەبي اۋدانىندا 3973 گەكتار جايىلىم جەر  اۋداننىڭ ارنايى جەر قورىنا قايتارىلدى. تەكسەرۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابادى. ال كەلەسى ماقساتىمىز – قايتارىلعان جايىلىمدىق جەرلەردى الداعى ۋاقىتتا باسقا بىرەۋلەرگە قولدى بولدىرماۋ جانە بۇل جەرلەردى اۋىل تۇرعىندارى مالىن جاياتىن ورتاق جەرگە اينالدىرۋ. وتكەن جىلدىڭ قازان-قاراشا ايلارىندا اۋكتسيون ارقىلى جالپى اۋماعى 132،4 گەكتار بولاتىن 3 جايىلىمدىق جەر تەلىمدەرى زاڭسىز بەرىلگەنى انىقتالدى. اتاپ ايتقاندا، اۋكتسيونعا قاتىسقان تۇلعالاردىڭ كوميس­سياعا ۇسىنعان قۇجاتتارى زاڭ تالاپتارىنا ساي كەلمەيتىنىنە قاراماستان، كوميسسيا توراعاسى مەن مۇشەلەرى وڭ شەشىم قابىلداپ ءارى قاراي كوميسسيانىڭ زاڭسىز  قورىتىندىلارىن اۋدان اكىمىنە ۇسىنعان. ناتيجەسىندە، 132،4 گەكتار 3 جايىلىمدىق جەر تەلىمى زاڭسىز تابىستالىپ كەتكەن. ودان بولەك، اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر تەلىمدەرىن باسقا ماقساتتا بىرنەشە تەلىمگە زاڭسىز ءبولۋ (سەگمەنتتەۋ) دەرەكتەرى انىقتالدى. ۋاكىلەتتى ورگانمەن جوعارىدا كورسەتىلگەن جەر تەلىمدەرىنە قاتىستى شىعارىلعان قۇجاتتاردى زاڭسىز دەپ تانۋ جانە ولاردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ تۋرالى تالاپ-ارىزدار تولەبي اۋدانىنىڭ سوتىنا بەرىلىپ، قازىرگى تاڭدا ولار قارالۋ ۇستىندە. اتالىپ وتكەن جايىلىمدىق جەرلەرگە قاتىستى تالاپ-ارىزدار سوتپەن قاناعاتتاندىرىلعان جاعدايدا، جايى­لىمدىق جەرلەرگە قۇجاتتاردى زاڭسىز قابىلداعان مەملەكەتتىك ورگاندار لاۋازىم يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مىندەتتى تۇردە قارالادى»، دەيدى ورازالى ەرال­حان ۇلى.  

 

ماقتاارال مەن جەتىسايدا جايىلىم مۇلدە جوق

جايىلىم مالدى جىل بويى نەمەسە ماۋسىمدىق جايۋ ءۇشىن بەرىلەتىن جانە پايدالانىلاتىن جەر ەكەنى ءمالىم. الايدا كەي اۋدانداردا مالى جوقتارعا دا جا­يىلىم جەر بەرىلگەنى انىقتالىپ وتىر. مىسالى، شاردارا اۋدانىندا زاڭ تالابىنا قاراماستان، جايىلىمدىق جەر تەلىمدەرى مال باسى جوق تۇلعالارعا بەرىلگەن. اكىمدىكتىڭ قاۋلىسىمەن ق.تۇ­رىس­بەكوۆ اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىنان 384،0 گەكتار جايىلىمدىق جەر مال با­سى­نىڭ تىركەلمەگەنىنە قاراماستان، 49 جىلعا جالعا بەرىلگەن. شاردارا اۋدانى اۋماعىنداعى ورمان قورى جەرلەرىنە كورشى اۋدان تۇرعىندارىنان دا سۇرانىس بار. وبلىستاعى 16 اۋداننىڭ ىشىندە ماقتاارال مەن جەتىسايدا جايىلىم جەر مۇلدە جوق دەۋگە دە بولادى. اۋدان جەرلەرىنىڭ 99 پايىزى سۋارمالى ەگىستىك. دەگەنمەن، وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەرعالي تىلەگەن ەكى اۋداننىڭ شاردارا اۋدانى اۋماعىنداعى ورمان قورى جەرىن كەلىسىمشارت ارقىلى جايىلىم رەتىندە پايدالاناتىنىن ايتتى. ماقتاارال اۋدانىنىڭ اكىمى باقىت اسانوۆتىڭ ايتۋىنشا، جايىلىمدىق جەر بار بولعانى – 1400 گەكتار. «اۋدانداعى 80 مىڭ گەكتار جەردىڭ 60 مىڭى ەگىستىك. مال سانىنا ەسەپتەگەندە 474 مىڭ گەكتار جايىلىم كەرەك. كۇزدە بارلىق ءونىم جينالعان سوڭ مالدىڭ ءبارى شىعادى، ياعني ەكى ايعا عانا جايىلىم قاجەت. بۇل ورايدا كەلەس اۋدانى كورشىلەس ورنالاسقاندىقتان مالدى سول جاقتا باعۋ بويىنشا كەلىسىم جاسالۋدا. جۋىردا اۋدانعا ساپارى بارىسىندا وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ جايىلىم ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ، شەشىمىن تابۋ جولدارىن ۇسىندى. بۇل ورايدا مال بورداقىلاۋ ادىسىنە باسىمدىق بەرۋ قاجەتتىگى دە ايتىلدى. قازىر اۋدان تۇرعىندارىمەن جايىلىمعا، مال باعۋعا قاتىستى تۇسىنىك جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، ءتيىمدى شەشىمىن تابۋ جولدارى قاراستىرىلۋدا»، دەيدى
اۋدان اكىمى ب.اسانوۆ.

جايىلىم ماسەلەسى نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن بايدىبەك اۋدانىندا ۇنەمى كوتەرىلىپ كەلەدى. وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەرعالي تىلەگەن بۇگىندە جايىلىمدى قايتارۋ باعىتىندا جەر يەلەرىمەن تىكەلەي جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى. «مىسالى، اۋدان ورتالىعى شاياننىڭ 5 شاقىرىم راديۋسىندا  جەرى بار ازاماتتارعا اۋىلدان تىسقارى جەردەن  تەپە-تەڭ كولەمدە جەر بەرىلەتىنى، ال اۋىل ماڭايىنداعى جايىلىمدى قايتارۋ قاجەتتىگىن، حا­لىقتىڭ جاعدايىنا تۇسىنىستىكپەن قا­راۋىن ايتۋدامىز. بۇل جۇمىستار اۋىل تۇرعىندارى، بيلەرىمەن بىرلەسە اتقارىلۋدا. قايتارىلعان جەرلەردىڭ اۋىل اكىمدىگىنە بەرۋگە كەلىسپەيتىندەر، كووپەراتيۆكە وتكىزىپ قويامىز دەۋشىلەر دە بار.  اۋىل اكىمدىگىنە ورتاق جايىلىمدى بەرەتىن بولساق، ول ءوز قۇزىرەتى شەڭبەرىندە زاڭسىزدىققا جول بەرمەيدى. اۋىل اكىمى ورتاق جايىلىم كارتاسىن سىزىپ،  اۋىل ءبيى، بەلسەندىلەرمەن بەكىتىپ كورنەكى جەرگە ءىلىپ قويۋى ءتيىس»، دەيدى ە.تىلەگەن.

جەر ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى التىنبەك مىرزاەۆ تا بۇل ويدى قوستاپ جايىلىم جەرلەردى حالىقتىڭ ورتاق جايىلىمى رەتىندە اۋىل وكرۋگى اكىمدىگىنە بەكىتىلسە، جەرگە تالاس توقتايدى دەپ ەسەپتەيدى. جەر ينسپەكتسيا­سى زاڭسىز بەرىلگەن نەمەسە ماقساتسىز پايدالانىلعان جەرلەردى انىقتاپ قايتارۋ ماقساتىندا وزدىگىنشە تەكسەرۋ جۇرگىزە المايدى. ول ءۇشىن جەر ينس­پەكتسياسىنا اۋداندىق جەر قاتىناستارى بولىمىنەن، اۋىل اكىمشىلىگى نەمەسە ازاماتتاردان ارىز حات ءتۇسۋى ءتيىس. «جىل باسىنان بەرى بەرىلگەن 276 تالاپ-ارىزدىڭ 133-ءى قارالىپ، قاناعاتتاندىرىلدى. دەگەنمەن، ەكىنشى جاق اپەللياتسيالىق سوتقا بەرۋدە. مىسالى، شاردارا اۋدانىندا قارالعان شاعىمنىڭ 32-ءسى سوتتىڭ العاشقى ساتىسىندا تالاپكەر جاقتىڭ پايداسىنا شەشىلگەنىمەن، سونىڭ ءبارى اپەللياتسياعا بەرىپ جەڭىپ شىقتى، ەندى كاسساتسيالىق شاعىم بەرىلۋدە. جايىلىمعا قاتىستى تالاپ-ارىزدار بويىنشا جاڭا يقاندا ءبىر شەشىم، تولەبي اۋدانى بويىنشا ءبىر شەشىم قابىلداندى. سونىڭ ىشىندە كونكۋرس تالاپتارى بۇزىلا وتىرىپ بەرىلگەن جاڭا يقان اۋىلدىق وكرۋگىندەگى 2451 گەكتار جەر  حالىققا قايتارىلدى. الايدا جەر يەسى ءمادي بالجان دەگەن ازامات اپەللياتسيالىق ارىز بەرىپ جاتىر. سونداي-اق تولەبي اۋدانى اكىمدىگىنىڭ حاتتاماسىمەن 116،5 گەكتار جەر تەلىمى كاداسترلىق قورمەن «تولەبي جەر» جشس-نە بەرىلگەن. ول جەرلەر 4 اۋىل وكرۋگى اۋماعىندا بولعان. سونىڭ ىشىندە، جەكەمەنشىككە ساتۋ كورسەتىلمەگەن. ءبارى جايىلىمدىق جەر. وسىنى قايتاردىق، بىراق بۇلار دا اپەللياتسياعا بەردى»، دەيدى التىنبەك مىرزاەۆ. جايىلىمدىق جەردەن ايىرىلعىسى كەلمەيتىن كاسىپكەرلەر از ەمەس. ولاردىڭ اراسىندا كەزىندە جەر­گىلىكتى بيلىكتە ءتۇرلى لاۋازىمدى قىز­مەت اتقار­عاندارى دا بار.

 

جىل سوڭىنا دەيىن تولىق ورىندالۋى ءتيىس

جۋىردا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ كەزەكتى سەسسياسىندا وسى ماقالانىڭ  اۆتورى ءماسلي­حاتتىڭ دەپۋتاتى رەتىندە جايى­لىم­دىق جەر جونىندە ماسەلە كوتەرىپ، بىر­قاتار كەلەڭسىزدىكتى اشىق ايتا وتىرىپ، ۇسى­نىس-پىكىرلەرىن دە بىلدىرگەن بولاتىن. سول جيىننان سوڭ ورداباسى اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى، كاسىپكەر قاسىم­باي ابدىحالىقپەن اڭگىمەلەسكەندە ءوزىنىڭ كوپتەن بەرى كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلەگە قاتىستى ءبىر شەشىمگە كەلگەنىن ايتقان-دى. ياعني كاسىپكەر وبلىس اكىمىنىڭ باستاماسىن قولداپ، وزىنە تيەسىلى 120 گەكتار جايىلىمدى حالىقتىڭ پايدالانۋىنا قايتارىپ بەرۋگە نىق بەكىنگەنىن العا تارتتى.  ەل قامىن ويلاپ، جاقسى ءىستى الداعى ۋا­قىتتا تاعى قاي كاسىپكەر جالعاستىرار ەكەن؟ جايىلىم تاپشىلىعىن شەشۋ ماسەلەسى وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆتىڭ باستى نازارىندا. اپپاراتتىق جيىندا، اۋداندارعا ساپارىندا وبلىس باسشىسى وسى جايىلىم ماسەلەسىنە اۋدان، قالا اكىمدەرىنىڭ نازارىن اۋدارىپ، ناقتى تاپسىرمالار بەرۋدە. ناتيجە دە جوق ەمەس. وتكەن جىلى وبلىس اكىمدىگىنە 5 اۋداننىڭ  10 ەلدى مەكەنىندە حالىقتىڭ مالىن جايۋعا جايىلىمدىق جەرلەردىڭ تاپشىلىعى جونىندە 116 ۇجىمدىق ارىز-شاعىم تۇسكەن. ونىڭ باسىم بولىگىندە كەزىندە حالىقتىڭ ورتاق پايدالانۋىندا بولعان جايىلىم جەرلەر كەيىننەن شارۋاشىلىقتاردىڭ جەكە پايدالانۋىنا بەرىلگەن 10،7 مىڭ گەكتار جەردى قايتارىپ بەرۋدى تالاپ ەتكەن.   نەگىزىنەن، ەڭ كوپ نارازىلىق تولەبي اۋدانىنىڭ قوعالى، الاتاۋ، قاسقاسۋ اۋىلدىق وكرۋگتەرى، تۇلكىباس اۋدانىندا اقسۋ جاباعىلى اۋىلدىق وكرۋگى، ورداباسى اۋدانىندا قاجىمۇقان اۋىلدىق وكرۋگى، سايرام اۋدانىندا كولكەنت، قۇتارىس اۋىل­دىق وكرۋگتەرى، كەنتاۋ قالاسىنىڭ شاعا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىندارىنان تۇسكەن.

قازىرگى تاڭدا، ءبىرىنشى كەزەكتە، وسى ەلدى مەكەندەر ماڭىنداعى جەكە شارۋا­شى­­لىقتاردىڭ مەنشىگىندەگى جايىلىمدىق جەر­لەردى حالىقتىڭ ورتاق پايدالانۋى­نا قايتارىپ بەرۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستى­رىلۋدا. جالپى، تۇركىستان وبلىسىندا 3 ملن 200 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەر بار. جاۋاپتى مەكەمە باسشىلارى جايى­لىم تاپشىلىعىنىڭ ورىن الۋ سەبەبىن مال باسىنىڭ كوبەيۋىمەن بايلانىستىرۋدا. 2000 جىلدارى وڭىردە 2439،6 مىڭ مال بولسا، 2021 جىلدىڭ  1 قاڭتارىندا 6 144،0 مىڭ مال باسىن قۇراپ، سوڭعى 20 جىلدا 3 ەسەگە ارتقان. ەلدى مەكەن­دەردەگى تۇرعىنداردىڭ ۇلەسىندە 4445،0 مىڭ (72%)،  جەكە شارۋاشىلىقتاردا 1699،0 مىڭ باس (28%) مال بار. وبلىس بويىن­شا جايىلىمدىق جەردىڭ جالپى اۋماعى 8865،8 مىڭ گەكتار. سونىڭ ىشىندە جارامدىسى 6787،2 مىڭ گەكتار (76،6%). اتالعان جايىلىمدىق جەردىڭ 612،2 مىڭ گەكتارى (9%) ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ ورتاق پايدالانۋىندا، 5 561،3 مىڭ گەكتار (82%) كاسىپورىندار مەن جەكە كاسىپكەرلەردە، 613،7 مىڭ گا (9%) پايدالانۋعا جارامدى بوس تۇرعان جەرلەر. وتكەن جىلى كاسىپورىندار مەن جەكە كاسىپ­كەرلەردىڭ جايىلىمدىق جەرلەرىنە جۇر­گىزىلگەن تۇگەندەۋ كەزىندە 77،8 مىڭ گەكتار (2،4%) جايىلىم جەردىڭ پايدالانىلماي جات­قاندىعى انىقتالعان. وسى جەرلەردى قاي­تارۋ بارىسىندا 41،9 مىڭ گەكتاردى جەر پايدالانۋشىلار ءوز ەرىكتەرىمەن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىپ، 8،6 مىڭ گەكتار جەردى قايتا يگەرۋگە كىرىسكەن. قالعان 27،3 مىڭ گەكتار جەر بويىنشا
اۋدان، قالا اكىمدىكتەرى تاراپىنان مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ شارالارى جۇرگىزىلۋدە. وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن جايىلىمدىق جەرلەردى قايتارۋدىڭ 5 باعىتتىق قا­دامدىق الگوريتمى بەكىتىلىپ، ورتاق جايى­لىمعا الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا ءار اۋدان، قالا اكىمدىكتەرىمەن ءار ەلدى مەكەندەردىڭ كارتا-سىزبالارى جاسالعان. قايتارىلاتىن جەر كولەمى تۋرالى مالىمەت­تەر جيناق­تالعان.

ءبىرىنشى كەزەكتە ەڭ وزەكتى جايىلىم ماسەلەلەرى بار 152 ەلدى مەكەندى انىقتاپ، باسىم­دىق بەرىلدى. ناتيجەسىندە، ءبىرىن­شى جارتىجىلدىقتا 66،4 مىڭ گەكتار، ەكىنشى جارتىجىلدىقتا  63،2 مىڭ گەكتار جايى­لىمدىق جەرلەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلىپ، جالپى 129،6 مىڭ گەكتاردى ورتاق جايىلىم رەتىندە راسىمدەۋ جوسپارلانعان. وسى جوسپاردى ورىنداۋ بارىسىندا 2021 جىلدىڭ ءى توقسانىندا 13،1 مىڭ گەكتار جايىلىم جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلىپ، ارىس قالاسىنىڭ ارنايى جەر قورىنان 0،3 مىڭ گەكتار جەر تەلىمى ورتاق جايى­لىم رەتىندە پايدالانۋعا بەرىلدى. جايىلىم جەرلەر ەلدى مەكەندەر شەگىنە ەنگىزۋ جولىمەن اۋىل وكرۋگتەرى اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىگىنە الىنادى. وبلىس اكىمى جىلدىڭ باسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە عارىشتىق مونيتورينگ جۇيەسىن نەگىزگى تەتىك رەتىندە قاراستىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سونداي-اق ومىرزاق ەستاي ۇلى بوس جاتقان جەرلەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋدى جىل سوڭىنا دەيىن تولىق ورىنداۋدى تاپسىرعان بولاتىن.

 

تۇركىستان وبلىسى

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كيىكتەردىڭ تولدەۋ كەزەڭى باستالدى

فوتوگالەرەيا • بۇگىن، 12:07

«بارىستىڭ» العاشقى ترانسفەرى

حوككەي • بۇگىن، 08:50

«ءان» بە، «ءۇن» بە؟

رۋحانيات • بۇگىن، 08:36

جۋرناليست قاسىم

رۋحانيات • بۇگىن، 08:34

ءسوز سويىل: ءازىل-وسپاق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:32

دالالىق وركەنيەت تاعىلىمى

تاريح • بۇگىن، 08:23

بالاباقشانىڭ جوعىنان بارى جاقسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

كاسىپكە باۋلۋ – قاسيەتتى بورىش

ايماقتار • بۇگىن، 08:16

اتى-جونىمىزگە اباي بولايىق

قوعام • بۇگىن، 08:14

ءۇي ىشىندەگى ۇيلەسىم

پىكىر • بۇگىن، 08:06

قوي باققان وزار...

ايماقتار • بۇگىن، 08:03

حالىقارالىق قۇجاتتار قابىلداندى

قازاقستان • بۇگىن، 07:58

ايسبەرگ اقيقاتى

ادەبيەت • كەشە

جوق كىتاپتى ىزدەۋ

ادەبيەت • كەشە

كرەست-كەدەرگى...

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار