الەم • 19 ءساۋىر، 2021

اق ءۇيدىڭ العاشقى مەيمانى

25 رەت كورسەتىلدى

جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى يوسيحيدە سۋگا وتكەن جۇما ء(بىزدىڭ ۋاقىتپەن سەنبى) كۇنى اقش-قا رەسمي ساپار شەكتى. بۇل بىلتىر كۇزدە ۇكىمەت باسشىسى بولىپ سايلانعان سۋگانىڭ اقش-قا العاشقى رەسمي ساپارى بولسا، پرەزيدەنت دجو بايدەن ءۇشىن دە اق ۇيدە شەتەلدىك ارىپتەسىمەن وتكىزگەن العاشقى رەسمي كەزدەسۋى بولدى.

ءسوز باسىندا وقىرماندارىمىزدىڭ ەسىنە سالا كەتسەك، وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە بايدەن اقش-تىڭ جاڭا پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعاننان كەيىن، 2020 جىلعى 10 قاراشادا «قۇتتىقتاۋ سوزدەن كوپ نارسەنى اڭعارامىز» اتتى ماقالامىز جارىق كورگەن بولاتىن. سول ماقالامىزدا بايدەننىڭ پرەزيدەنت رەتىندە العاش رەت قاي مەملەكەتتىڭ باسشىسىمەن كەز­دەسۋى مۇمكىن ەكەنى جايلى: «بايدەن اكىم­شىلىگى ءۇشىن ەۋروپالىق وداقتان شىعىپ وتىرعان اقش-تىڭ ءداستۇرلى ەڭ سەنىمدى وداقتاسى بولىپ تابىلاتىن ۇلىبريتانيا ماڭىزدىراق پا نەمەسە ەۋروپالىق وداقتى ودان ارتىق قويا ما، يا بولماسا پرەمەر-مينيستر سۋگا مەڭزەپ وتىرعانداي، ايماقتا جانە الەمدە ىقپالى مەن اسەرى كۇننەن-كۇنگە كۇشەيىپ وتىرعان قىتايعا توسقاۋىل قويۋدىڭ امالىن قاراستىرۋ ماقساتىندا ازياداعى ەڭ سەنىمدى سەرىگى جاپونيانى تاڭداي ما، الدە G7 فورماتىندا دامىعان ەلدەردىڭ باسشىلارىنىڭ ءبارىنىڭ باسىن بىرگە قوسىپ، بارىمەن بىرگە كەزدەسە مە؟.. سول ارقىلى بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى باستى با­عىتتارى مەن كەلەسى ءتورت جىلداعى حا­­لىقارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى نەگىزگى باسىمدىقتار جايلى بايقايتىن بولامىز»، دەپ جازعان ەدىك.

بايدەن پرەزيدەنت بولىپ سايلانا سالا، اقش-تىڭ ازياداعى ەڭ سەنىمدى وداقتاسى بولىپ تابىلاتىن جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ارنايى بارلىق دەرلىك بەدەلدى اقپارات اگەنتتىكتەرى ارقىلى قۇتتىقتاۋ سوزىنەن ء«بىز ءۇشىن اقش – باس­تى مەملەكەت» دەگەندى عانا ەمەس، ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا اقش-پەن بىرلەسىپ ارەكەت جاساۋعا مۇددەلى ەكەنىن مالىمدەۋ ارقىلى اتالعان ايماقتا كۇن ساناپ كۇشەيىپ وتىرعان «قىتايعا قارسى بىرلەسىپ، بىردەڭە جاساماساق بولمايدى» دەگەندى ءبىلدىرىپ، ال بايدەنمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ، اقش-قا ساپار شەگۋگە مۇددەلى ەكەنىن مەڭزەۋ ارقىلى «بايدەن پرەزيدەنت رەتىندە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ سويلەسەتىن، بالكىم، ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ەلىنە رەسمي ساپارمەن شاقىراتىن ۇكىمەت باسشىسى مەن بولسام ەكەن» دەگەن تىلەك-نيەتتىڭ جاتقانى تۋرالى دا جازىپ، حالىقارالىق قاتىناستار تۇرعىسىنان ماڭىزدى ماسەلەنى ءوز تاراپىمىزدان باقىلاپ وتىراتىنىمىزدى ايتقان ەدىك.

مىنە، ايتقانىمىزداي، باتىستىڭ كوشىن باستاعان اقش-تىڭ باسشىسى الىس-جاقىن، ءىرى-كىشى ەلدەر اراسىنان اق ۇيدە العاش مەيمان قىلعان مەملەكەت باسشىسى – شىعىستاعى باس­تى وداقتاسى جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى سۋگا بولدى. ساپار قارساڭىندا كەيبىر ساراپشىلار بايدەن مەن سۋگانىڭ جىلى قاتىناسى ساكۋرا گ ۇلىندەي ادەمى بولعانىمەن، تەز گۇلدەپ، تەز سولىپ قالۋى مۇمكىن ەكەنىن جازدى. الايدا بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ بۇل شەشىمىنىڭ استارىندا ازيانىڭ بۇگىنگى احۋالى جاتقانى انىق. اسىرەسە، ليبەرال-دەموكراتيالىق جانە نارىقتىق ەكونوميكالىق امبەباپ قۇندىلىقتاردى بولىسەتىن وداقتاستار – اقش پەن جاپونيا ءۇشىن كۇن ساناپ باس­تى ساياسي قارسىلاسقا اينالىپ وتىرعان كوممۋنيستىك قىتايعا قارسى شارالار قابىلداۋ بۇل كۇننىڭ كەزەك كۇتتىرمەس وزەكتى ماسەلەسىنە اينالىپ وتىرعانى اقيقات. الەمنىڭ ءبىرىنشى ەكونوميكاسى مەن ءۇشىنشى ەكونوميكاسى بولىپ تابىلاتىن وسى ەكى ەل باسشىلارىنىڭ باسىن قوسقان باستى ساياسي ماسەلە – جاپونيانى باسىپ وزىپ، ارتتا قالدىرىپ، اقش-تىڭ وكشەسىن باسىپ، قىتىعىنا ءتيىپ وتىرعان قىتاي فاكتورى.

قىتاي الەمدىك ىقپال ءۇشىن اقش-پەن تەكەتىرەسىپ، الپاۋىت ەلمەن تالاسا باستاسا، ازيا ەلدەرى ءۇشىن ءتىپتى ەكونوميكالىق، ءبىلىم-عىلىم، تەحنيكا-تەحنولوگيالىق تۇرعىدان الىپ ەلدەر ساناتىنا جاتاتىن جاپونيانىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعى مەن مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعان عالامدىق ساياسي كۇش­كە اينالدى. سوندىقتان اقش پەن جاپونيا باسشىلارى كەلىسسوزدەرىنىڭ باستى ماقساتى دا وسى قىتايعا قاتىستى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ەدى.

مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەز­دە­سۋىنەن بۇرىن، وتكەن ايدىڭ ورتاسىندا اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مەن قورعانىس ءمينيسترى توكيوعا ارنايى بارىپ، «2+2» فورماتىندا جاپوندىق ارىپتەستەرىمەن كەلىسسوزدەر وتكىزدى. امەريكالىق جوعارى دەڭگەيدەگى ساياسي تۇلعالاردىڭ جاپونياعا جاساعان سول ساپارى حالىقارالىق قاۋىم­داس­تىققا بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ قىتاي با­عىتىنداعى ساياساتىندا وداقتاس جاپو­نيانىڭ ءرولى قانشالىقتى ماڭىزدى ەكە­نىن كورسەتتى.

قىتاي بۇگىندە وڭتۇستىك جانە شىعىس-قىتاي تەڭىزىندە وزىنە تەڭ كەلەر اسكەري كۇشتىڭ جوق ەكەنىن كورسەتىپ وتىرسا، جاپونيامەن شەشىلمەگەن جەر داۋى بولىپ تابىلاتىن سەنكاكۋ (دياوداو) ارالدارى جانىنا كەمەلەرىن جاقىنداتۋىن جيىلەتىپ جىبەردى. ازيانى قىتايدىڭ ىقپالىندا قالدىرعىسى كەلمەيتىن امەريكا بولسا، ايماقتاعى ءوزىنىڭ وداقتاستارىن قولداپ باعىپ قانا ەمەس، قورعاپ قالۋعا دا مىندەتتى ەكەنىن ايتىپ وتىر. ناۋرىز ايىندا وتكىزگەن ءباسپاسوز كونفەرەنتسيا­سىندا بايدەن اقش پەن قىتايدىڭ سوڭعى كەزدەگى ساياسي قاتىناستارى جايلى: ء«ححى عاسىرداعى ليبەراليزم مەن اۆتوكراتيانىڭ تەكەتىرەسى» دەپ اشىق اتاپ، دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى بولىسەتىن وداقتاس ەلدەرمەن ىنتىماقتاسا وتىرىپ قحر-عا قارسى جاڭا قىرعيقاباق سوعىسقا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى.

اقش ازيادا، ەڭ الدىمەن، تايۆاننىڭ تاعدىرىنا الاڭداسا، سول ءۇشىن ايماقتاعى ءىرى وداقتاستارىمەن قاۋىپسىزدىك سالاسىندا جاڭا فورماتتا ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتىپ وتىر. ازيا مەن ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى بەيبىتشىلىك پەن ەركىندىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قىتايعا قارسى تۇرۋ ماقساتىندا اقش، جاپونيا، ءۇندىستان مەن اۋستراليا بىرىگىپ، «تورتتىك» (QUAD) فورماتىن قۇرىپ، 12 ناۋرىزدا العاش رەت ءتورت مەملەكەتتىڭ باسشىسى ونلاين-سامميت وتكىزدى. وعان قىتاي مەن رەسەي: «باسقا ەلدەرگە قارسى باعىتتالعان ازيالىق NATO-نىڭ قۇرىلۋىنا قارسىمىز»، دەپ ايىپتاپ جاتىر.

توكيو قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا قاۋىپ-قاتەر ءتوندىرىپ تۇر­عان الىپ ەلگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن اقش-پەن وداقتاس ارىپتەستىكتى ودان ءارى تەرەڭ­دەتۋگە ءماجبۇر بولعانىمەن، ساۋدا-ەكو­نوميكالىق تۇرعىدان كورشى ەلمەن تى­عىز قاتىناستا بولۋدى قالايدى. شىڭ­جاڭ­داعى «از ۇلتتاردىڭ» ماسەلەسىنە بايلانىستى امەريكالىق تاراپ «گەنوتسيد» تەرمينىن قولدانىپ وتىرسا، جاپون تاراپى ادام قۇقىعىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتۋمەن شەكتەلىپ كەلدى. باتىستىق ارىپتەس مەملەكەتتەر قاتارلاسىپ، قىتايعا سانكتسيا جاريالاپ جاتقان تۇستا ونداي قادامنان قالىس قالعان جاپونياعا قالعاندارىنىڭ كوڭىلى تولماي وتىر.

جاپونيا ءۇشىن سىرتقى ساياسات سالاسىندا ەڭ كۇردەلى باعىتتاردىڭ ءبىرى – سولتۇستىك كورەيا. جەتپىسىنشى جىلدارى سول ەلدىڭ ارنايى قىزمەت ورگاندارى ۇرلاپ اكەتكەن جاپون ازاماتتارىن وتا­نىنا قايتارۋ ماسەلەسى وسى كۇنگە دەيىن شەشىلمەي وتىر. يادرولىق قارۋىمەن قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان تاعى ءبىر وسى كورشى ەلمەن قالاي قاتىناسۋ كەرەك – بۇل كوپتەن بەرى جاپون ۇكىمەتى مەن جاپون حالقىنىڭ باسىن قاتىرىپ كەلە جاتقان ۇلكەن ۇلتتىق پروبلەما بوپ وتىر. وسى ماسەلە بويىنشا دا جاپونيا ءۇشىن اقش-قا ارقا سۇيەۋدەن باسقا امال جوق. اقش بۇل ماسەلەدە جاپون تاراپىن تولىقتاي قولدايتىنىن، قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايتىنىن ايتىپ كەلەدى. ال قىتايعا سەنەتىن سولتۇستىك كورەيا بولسا، ەندى سۇڭگۋىر قايىققا تىركەلگەن زىمىران (SLBM) شىعارعانىنا ماقتانىپ، ءتىپتى ءدال سول بايدەن مەن سۋگا كەزدەسىپ جاتقاندا اسپانعا اتىپ، سىناپ كورۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلدى. دەگەنمەن جالپى سولتۇستىك كورەياعا قاتىستى اقش-تىڭ ساياساتى قاتتى وزگەرە قويمايتىن سياقتى. وباما اكىمشىلىگى تۇسىنداعى، ياعني بايدەن ۆيتسە-پرەزيدەنت بولىپ تۇرعان كەزدەگى سولتۇستىككە قاتىستى ستراتەگيالىق سال­قىنقاندى ساياسات جالعاساتىن بولار.

ال الەمدى وسى كۇنى كورەيلىك زىمىران ەمەس، ءدال اقش پەن جاپونيانىڭ باسشىلارى كەزدەسەر الدىندا جاريالانعان قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ بيىلعى العاشقى ءۇش ايداعى ءوسىمى 1992 جىلدان بەرى ەڭ ۇلكەن كورسەتكىشكە جەتىپ (18،3%)، بارلىق بولجامنان ارتىق دامىپ وتىرعانى تاڭعالدىرعان سەكىلدى. اقش پەن جاپونيا قىتايلىق ونىمگە تاۋەلسىز ەكونوميكالىق دامۋ مودەلىن قاراستىرىپ وتىرعاندا قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ باتىستىق سانكتسيالارعا قاراماستان، ەكسپورتتىڭ ۇلعايۋى ارقاسىندا وسىلاي قارقىندى دامىپ وتىرعانى كىمدى بولسا دا بۇل ەلمەن ساناسپاۋدىڭ ساياسي سالدارى جايىندا ويلانۋعا ءماجبۇر ەتەتىندەي. 

اقش پەن جاپونيا بىرىگىپ، ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا قىتاي ۇكىمەتى جۇرگىزىپ وتىرعان ء«بىر بەلدەۋ، ءبىر جول» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنا بالاما تاپقىسى كەلگەنىمەن، ول ماقساتقا جەتۋدىڭ وڭاي ەمەس ەكەنىن وزگە ەمەس، ەڭ الدىمەن وسى ەكى ەل وزدەرى جاقسى بىلەدى. ساياسي-الەۋمەتتىك قۇرىلىمدارى مەن ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى ءبىر-بىرىنەن تىم الشاق ايماقتا ءبىر ماقسات، ءبىر مۇددەنى كوزدەپ، دىتتەگەنىنە جەتۋدىڭ قيىن ەكەنى ايتپاي-اق بەلگىلى. كەزىندە پرەزيدەنت ترامپتىڭ شەشىمىمەن كەلىسسوزدەردەن شىعىپ كەتكەن ترانستىنىقمۇحيتتىق ارىپتەستىك كەلىسىمشارتىنا (TPP) قايتا قوسىلۋعا بايدان اكىمشىلىگىنىڭ اسىقپاي وتىرعانى  دا كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.

البەتتە، سۋگا مەن بايدەن كوروناۆيرۋس ىندەتىمەن كۇرەسۋ، جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋى، بيىل جازعا جوسپارلانىپ وتىرعان توكيو وليمپياداسى سياقتى الەمدىك جانە حالىقارالىق وزەكتى ماسەلەلەر جايىندا دا پىكىر الماستى. دەگەنمەن سۋگانىڭ ۆاشينگتونعا جاساعان العاشقى رەسمي ساپارىنىڭ باس­تى ماقساتى – جاپونيا مەن اقش-تىڭ وداقتاستىق قارىم-قاتىناستارىن ودان ءارى دامىتۋعا ەكى ەلدىڭ دە مۇددەلى ەكەنىن كورسەتىپ، اق ۇيگە ەڭ ءبىرىنشى بوپ شاقىرعان بايدەن اكىمشىلىگى ءۇشىن جاپونيا باسقامەن سالىستىرعاندا ماڭىزدىراق ەكەنىن كورسەتۋ بولدى. بايدەن اكىمشىلىگى سول ارقىلى ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىندا ازيا مەن ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىن باستى باعىت رەتىندە قاراستىرىپ وتىرعانىن ءبىلدىردى.  سوندىقتان قالاي دەسەك تە، ازياداعى ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى مەن وسى تۇرعىدان باستى فاكتور بولىپ تابىلاتىن قىتاي ماسەلەسى جاپونيا ۇكىمەتى باسشىسى ساپارىنىڭ نەگىزگى ماقساتى بولعانى راس. 

الدىمەن 9 ساۋىرگە جوسپارلانعان سۋگانىڭ اقش-قا ساپارى امەريكالىق تاراپتىڭ وتىنىشىمەن ءبىر اپتا كەيىنگە شەگەرىلگەنىنە بايلانىستى جاپون قوعامىندا ءتۇرلى اڭگىمە ايتىلىپ، سان الۋان ساياسي بولجامدار جاسالىپ، جاپون جۇرتى ءبىراز ابىگەرگە ءتۇسىپ ەدى. جاپوندىق كەيبىر ساياساتكەرلەر: «اقش ءۇشىن قىتاي – ەڭ باستى قارسىلاس ەل، امەريكانىڭ ماقساتى سول ەلگە جەدەل جەتەتىن زىمىران قۇرىلعىلارىن ءبىزدىڭ ەلدە ورنالاستىرۋ. پرەمەرىمىز سوندايعا كەلىسىم بەرىپ كەلمەي مە دەپ قورقامىز»، دەپ ۇرەي تانىتتى.

زىمىران جايلى، باسقا جايلى ناقتى ماسەلەلەر جابىق كەزدەسۋلەردە ايتىلىپ جاتسا، ايتىلىپ جاتقان دا بولار، ال وسى جولعى بايدەن مەن سۋگا كەلىسسوزدەرى ناتيجەسىندە قابىلدانعان بىرلەسكەن مالىمدەمەنىڭ ەكى ەل اراسىنداعى بۇعان دەيىنگى ء«داستۇرلى» مالىمدەمەلەردەن ەرەكشەلىگى، ول – تايۆاننىڭ قاۋىپسىزدىگى جايلى اشىق ايتىلعانى بولدى. تايۆان تۋرالى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ءالى جاپونيا مەن قىتاي اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار قايتا ورناتىلماعان جارتى عاسىر بۇ­رىنعى سوناۋ 1969 جىلعى بىرلەسكەن ما­لىمدەمەدە ايتىلعاننان كەيىن العاش رەت وسى جولى اتالىپ وتىر. سولاي بولۋى مۇمكىن ەكەنىن الدىن الا بولجاي بىلگەن بەيجىڭ بايدەن مەن سۋگانىڭ كەلىسسوزدەرى قارساڭىندا تاراپتاردى ونداي قادامعا بارماۋعا شاقىرعان-تۇعىن. ۆاشينگتون مەن توكيونىڭ بۇل شەشىمىنىڭ ساياسي سالدارى قالاي بولار ەكەن، قىتايعا قارسى توسقاۋىل كۇش بولا ما ەكەن نەمەسە كەرىسىنشە بەيجىڭنىڭ تايۆانعا قارسى ناقتى ءىس-ارەكەتتەر جاساۋىنا تۇرتكى بولار ما ەكەن – الداعى ۋاقىتتا كورە جاتارمىز. بىراق باسقاسى – باسقا، بۇل ماسەلە بويىنشا قىتايدىڭ ەندى ءۇنسىز قالۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنى انىق.

اقش پەن جاپونيا باسشىلارىنىڭ العاشقى رەسمي كەزدەسۋى مەن كەلىسسوزدەر ناتيجەلەرى وسىلايشا ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق جانە وداقتاستىق قارىم-قا­تىناستاردىڭ بايدەن اكىمشىلىگى تۇ­سىندا تۇراقتى بولاتىنىن كورسەتتى. بيىل كۇزدە (نەمەسە كۇزگە دەيىن) وتەتىن بيلىك باسىنداعى ليبەرال-دە­مو­كرا­تيالىق پارتيا توراعاسىنىڭ كەزەكتى سايلاۋىنا ءتۇسىپ، پرەمەر-مينيستر بوپ قايتا سايلانۋدى كوزدەپ وتىرعان سۋگا مەن ونىڭ كومانداسى ءۇشىن بۇل ساپاردىڭ ءمانى زور. العاشقى اقپاراتتارعا سۇيەنە وتىرىپ ايتار بولساق، ساپار ناتيجەسىن جاپون جۇرتى جامان باعالامايتىن سياقتى.

ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان اقش پەن جاپونيانىڭ وداقتاستىق قارىم-قا­تىناسى راسىمەن ازيانىڭ عانا ەمەس، الەمنىڭ تۇراقتىلىعى تۇرعىسىنان ماڭىزدى فاكتور ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، الداعى ۋاقىتتا دا وسى باعىتتاعى باستى ماسەلەلەر تۋرالى وقىرماندارىمىزدى حاباردار ەتىپ وتىراتىن بولامىز.

 

باتىرحان قۇرمانسەيىت،

شىعىستانۋشى، حالىقارالىق قاتىناستار سالاسى بويىنشا PhD دوكتورى،

ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن

سوڭعى جاڭالىقتار

بۇگىنگى ۆاليۋتا باعامى

قارجى • بۇگىن، 09:42

ۇقساس جاڭالىقتار