وسىعان وراي ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين جۋىردا Nur Otan پارتياسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى «وزگەرىستەر جولى: ءاربىر ازاماتقا لايىقتى ءومىر» سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جول كارتاسىنا سايكەس 2025 جىلعا دەيىن 80 مىڭ ەتنوستىق قازاقتىڭ, ونىڭ ىشىندە بيىل 12 مىڭ اعايىننىڭ اتاجۇرتقا ورالۋىنا جاردەمدەسۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندىعىن مالىمدەدى. بۇل كەيىنگى جىلدارمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە كوپ. دەمەك, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ اق تاڭى اتقاندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دۇنيەجۇزى قازاقتارىنا ارنايى ۇندەۋ جولداپ, ەلگە ورالۋعا شاقىرۋىنىڭ ارقاسىندا باستالعان ۇلى كوش قارقىنى تاعى ۇدەي تۇسپەك.
ال وسى كوش جولىنداعى ءبىرتالاي بوگەسىن ەلباسىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن الىنىپ تاستالعانىمەن, ءالى دە اياقتان شالاتىن كەدەرگىلەر بار. ءتىپتى پارلامەنتتە كوشى-قون زاڭناماسىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى زاڭ جوبالارىن قاراۋ بارىسىندا قانداستار كوتەرگەن كەيبىر كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى شەشىلمەي, الداعى ۋاقىت ەنشىسىنە قالدىرىلعاندىعى بەلگىلى. سولاردىڭ ءبىرى – كەيبىر شەتەلدەردەن اتاجۇرتقا قونىس اۋدارىپ كەلگەن اعايىنداردىڭ ۇلتى قازاق ەكەندىگىن دالەلدەۋدىڭ قيىندىعى. اتاپ ايتقاندا, بۇل تۇركيا, اۋعانستان, پاكىستان, ساۋد ارابياسى جانە يران يسلام رەسپۋبليكاسىنان كوشىپ كەلگەن جانە كەلگىسى كەلەتىن ەتنوستىق قازاقتار ءۇشىن وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. سەبەبى اتالعان مەملەكەتتەر ازاماتتارىنىڭ تولقۇجاتتارىندا ۇلتى كورسەتىلمەيدى. ال ۇلتى قازاق ەكەندىگى ءتيىستى قۇجات بويىنشا ايعاقتالماعان اعايىندارىمىز جەتى اتاسىن جاتقا ايتىپ, انا تىلىندە بۇلبۇلداي سايراپ تۇرسا دا, ولارعا قانداس مارتەبەسى مەن جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ قۇقىعى بەرىلمەيدى. سونىڭ سالدارىنان اتا-بابالارىنىڭ ايتىپ كەتكەن اماناتىن ورىنداپ, اڭساعان اتاجۇرتىنا كەلگەندە قازاق ەكەندىگىن ەش قۇجاتپەن دالەلدەي الماي, مەملەكەت قولداۋىنان قاعىلىپ, رەنجىپ جۇرگەن اعايىندار بار.
ارينە, بۇل ەش ويلانباستان, وپ-وڭاي شەشە سالاتىن دا ماسەلە ەمەس. ويتكەنى ونىڭ استارىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مۇددەسى بار. ماسەلەن, وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ازاماتتىق سوعىستان ازاپ شەككەن اۋعانستاننان قازىرگى تۇركىستان وبلىسىنا كوشىپ كەلىپ باسساۋعالاپ, وزدەرىن «قازاقتارمىز» دەپ اتاپ, قازاقستان ازاماتتىعىن جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن الۋعا تىرىسقان ءبىر توپ ادامنىڭ شىندىعىندا اۋعاندىقتار ەكەنى اشكەرەلەنگەن. سوندىقتان تولقۇجاتتارىندا ۇلتى كورسەتىلمەگەن اعايىنداردىڭ ەتنوستىق قازاق ەكەندىگىن انىقتاۋ مەحانيزمىن جاساپ, زاڭداستىرماي بولمايدى.
بۇل رەتتە نازار اۋدارارلىق تاجىريبە دە بار: قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ 1992 جىلعى 23 قىركۇيەكتەگى №791 قاۋلىسىنا سايكەس دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعىنا الىستان كەلگەن اعايىنداردىڭ ۇلتى قازاق ەكەندىگىن راستايتىن انىقتاما بەرۋ فۋنكتسياسى بەرىلگەن. الايدا, اتالعان قاۋلىنىڭ كۇشى ۇكىمەتتىڭ 2005 جىلعى 9 اقپانداعى №124 قاۋلىسىمەن جويىلعان. سوعان قاراماستان, قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن ەتنوستىق قازاقتاردىڭ قانداس مارتەبەسى مەن ازاماتتىق الۋىنا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ بەرگەن انىقتاماسى نەگىز رەتىندە قابىلدانىپ كەلگەن. تەك 2017 جىلدان باستاپ بۇعان تىيىم سالىنعان.
ال وتكەن جىلى پارلامەنتتە كوشى-قونعا قاتىستى زاڭ جوباسىن قاراۋ كەزىندە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى اتالعان انىقتامانى بەرۋ ماسەلەسىن وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرى جانىنان ارنايى كوميسسيا قۇرۋ ارقىلى شەشۋدى قاراستىراتىندىعىن جەتكىزگەن بولاتىن. سودان بەرى ءبىرسىپىرا ۋاقىت وتسە دە, قولىندا شەشىم قابىلداۋ قۇزىرەتى بار شەنەۋنىكتەردىڭ الىستاعى اعايىننىڭ اتاجۇرتقا ورالار جولىنا ەلەۋلى توسقاۋىل قويىپ تۇرعان, تالاي ەتنوستىق قازاقتىڭ ءوز ەلىندە وگەيسىتىلۋىنە سەبەپ بولىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەنى شەشۋگە اسىعار ءتۇرى كورىنبەيدى.
دەگەنمەن الداعى ۋاقىتتا ۇكىمەت وسى پروبلەمانى شەشۋ ماقساتىندا ءتيىستى زاڭ نورماسىن ازىرلەپ, ءماجىلىستىڭ قاراۋىنا ۇسىناتىن بولسا, ەسكەرەرلىك جايتتاردى ايتا كەتكەن ابزال. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن وبلىستاردىڭ اكىمدىكتەرى جانىنان قۇرىلاتىن كوميسسياعا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىمەن قاتار, بىلىكتى دە بەدەلدى ءتىل ماماندارىن, ەتنوگرافتار مەن تاريحشىلاردى, سونداي-اق دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى مەن «وتانداستار» قورىنىڭ وكىلدەرىن ەنگىزگەن ءجون. بۇعان قوسا, اتاجۇرتىنا ورالعىسى كەلەتىن ەتنوستىق قازاقتاردىڭ قۇجاتتارىن جيناپ, كوشىپ باراتىن وڭىرلەر اكىمدىكتەرىنىڭ جانىنداعى كوميسسيالاردىڭ قاراۋىنا ۇسىنىس ەنگىزۋ ءۇشىن شەتەلدەردەگى قازاقستان كونسۋلدارىنا ءتيىستى وكىلەتتىلىك بەرۋ جانە سول كوميسسيالاردىڭ وتىرىستارىنا كونسۋلدىقتار وكىلدەرىنىڭ جانە ءوتىنىش بەرۋشى اعايىنداردىڭ ونلاين رەجىمدە قاتىسۋى قاراستىرىلسا, قۇبا-قۇپ.
قولدانىستاعى كوشى-قون زاڭناماسىنا سايكەس سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كونسۋلدىق قىزمەتى قازاقستانعا قونىس اۋدارۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرگەن شەتەل ازاماتى بولىپ سانالاتىن ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ قۇجاتتارىن قابىلدايدى, تىركەيدى جانە ولاردى حالىقتىڭ كوشى-قون ماسەلەلەرى جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگانعا جىبەرەدى, سونداي-اق ولارمەن ءتيىستى اڭگىمەلەسۋدەن كەيىن «س10» ۆيزاسىن رەسىمدەيدى. ول الىستاعى اعايىنداردىڭ قازاقستانعا كوشىپ كەلۋىنە جول اشادى. الايدا, «وتانداستار» قورى باسشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى كەزدە بەلگىسىز سەبەپتەرگە بايلانىستى كونسۋلدار تاراپىنان اتالعان ۆيزانى بەرۋ جۇمىستارى باياۋ جۇرگىزىلۋدە, ال كەيبىر ەلدەردە توقتاپ قالعان. بيىل قانداستاردى قابىلداۋعا ارنالعان كۆوتا مولشەرىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى نەبارى 1426 ادام دەپ بەكىتكەندىگى دە ويلاندىرماي قويمايدى. اتالعان مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارى ەندى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا جانە Nur Otan پارتياسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنا سايكەس اتاجۇرتقا ورالۋدى ويلاعان شەتەلدەردەگى اعايىندارعا شىنداپ بەت بۇرعانى ءجون. قانداستارعا بولىنگەن كۆوتا سانىن كوبەيتۋ, شەتەلدەردەگى اتاجۇرتقا قونىس اۋدارۋعا نيەت قىلعان اعايىنداردىڭ ۇلتىن انىقتاۋ مەحانيزمىن ازىرلەۋ ماسەلەلەرىن تەزدەتىپ شەشۋ, ولاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ, ۆيزا بەرۋ جۇمىستارىن جەدەلدەتۋ كەرەكتىگى انىق. سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردىڭ اكىمدەرى پرەزيدەنتتىڭ: «جەرگىلىكتى بيلىك مۇنداي جۇمىستاردى جوعارىعا كوپىرگەن اقپار بەرۋ ءۇشىن ەمەس, مەملەكەتتىك مۇددە جانە اعايىنعا شىنايى جاناشىرلىق تۇرعىسىنان جاساۋعا ءتيىس», دەگەن ءسوزىن بۇلجىماس باسشىلىققا الىپ, شەتەلدەردەگى ەتنوستىق قازاقتاردى بارىنشا كوبىرەك قابىلداۋعا كۇش سالسا, قۇبا-قۇپ.
