الەم • 15 ءساۋىر، 2021

اقش اسكەرىن الىپ كەتۋگە اسىعار ەمەس

25 رەت كورسەتىلدى

اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن اۋعانستانداعى اسكەردى ەلگە قايتارۋعا اسىعار ەمەس. ول اسكەردى تەك الداعى قىركۇيەكتە قايتارۋدى كوزدەپ وتىر. اسكەردى قايتارۋ جونىندەگى بۇل شارالار بۇعان دەيىنگى پرەزيدەنت دونالد ترامپ پەن اۋعانستانداعى ءىرى قوزعالىس – تاليبان اراسىنداعى كەلىسىم اياسىندا جۇزەگە اسىرىلماق.

«اسكەري ساياساتتى قايتا قا­راعان مەملەكەت باسشىسى اقى­رىندا اۋعانستانداعى اسكەري  كۇشتى ەلگە قايتارۋ تۋرالى شەشىمىن قابىلدادى. وسىلايشا، 20 جىلعا جۋىقتاعان شيەلەنىسكە نۇكتە قويىلماق»، دەگەن مالىمدەمە جاسادى اقش پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

ءبىر قىزىعى، بۇل وپەراتسيا ءال-كايدانىڭ 2001 جىلى اقش-تا جاساعان ۇلكەن شابۋىلىنان كەيىن 20 جىل وتكەن سوڭ قولعا الىنىپ وتىر. ءدال وسى تەرراكت اۋعانستانداعى سوعىستىڭ باستالۋىنا سەپ بولعان-دى.

ترامپ اكىمشىلىگى ورناتقان كەلىسىم بويىنشا اۋعانستانداعى اقش اسكەرى بيىل مامىردا ەلگە قايتارىلۋى ءتيىس. دەگەنمەن د.بايدەن ولار ازىرگە سوندا قالىپ، 11 قىركۇيەكتە ەلگە كەلەدى دەگەن شەشىمىن حابارلادى. وعان قوسا 2 500 جاۋىنگەردى ەلدەن شىعارۋ قيىن ءارى قاۋىپسىز بولمايتىنىن ايتتى.

دەگەنمەن اقش تىنىش كەتەر ەمەس. جاۋاپتى تۇلعالار تاليباندى ءالى دە ەلدە قىسىم كور­سەتەدى دەپ ايىپتايدى. سو­نىمەن قاتار ولاردىڭ ءال-كاي­دامەن بايلانىسىن اشكەرەلەۋگە تىرىسىپ باعۋدا. اقش تاراپى تاليبتەردىڭ لاڭكەستىك توپپەن سەرىكتەستىكتى جالعاستىرىپ جاتقانىنا سەنىمدى.

بۇل ايىپتاۋلارعا قاتىستى تاليبتەر جاۋاپسىز قالمادى. ولار بىلتىر اۋعانستانداعى بارلىق سىرتقى كۇش، ياعني اقش اسكەرىمەن قوسا ناتو-عا مۇشە ەلدەردىڭ وكىلدەرى 1 مامىرعا دەيىن ەلدەن شىعارىلماعان جاع­دايدا قىسىم كورسەتىپ، قار­سىلىقتارىن قايتا جال­عاس­تىراتىنىن حابارلادى. وعان قو­سا ولار 16 ساۋىردە ىستانبۇلدا وتكى­زىلۋى كەرەك كونفەرەنتسياعا قا­تىسپاي­تىن­دارىن ايتىپ، بۇل شەشىمىن نىقتاي ءتۇستى. كەلىس­سوزگە كەلۋشى ەلدەردىڭ سۇراعىنا «ەلدەگى سىرتقى كۇشتەر تولىقتاي شىعارىلسا، حالىقارالىق كەلىسسوزدەرگە قاتىسامىز» دەپ جاۋاپ بەردى.

جوعارىدا ايتىپ وتكە­نى­مىزدەي، بۇگىنگى كۇنى اۋعانستان اۋماعىندا امەريكالىق 2 500 جاۋىنگەر بار. ودان بولەك ناتو-عا مۇشە ەلدەردىڭ 9 600 اسكەري وكىلى ورنالاسقان.

كىشىگىرىم تاريحي شەگىنىس جاسايتىن بولساق، اقش-تىڭ اۋعانستانعا ينتەرۆەنتسياسى 2001 جىلى قازاندا باستاۋ ال­دى. سول كەزدەگى پرەزيدەنت دجوردج بۋش اۋعانستاننىڭ 11 قىركۇيەكتەگى شابۋىلىنان كەيىن بىرنەشە اپتادان سوڭ اسكەر جىبەردى. وسىلايشا، بۇل اقش تاريحىنداعى ەڭ ۇزاق شەتەل­دىك اسكەري ناۋقانعا اينا­لىپ وتىر. دەگەنمەن بۇل وپەرا­تسيانىڭ پايداسىمەن قاتار زيانىن دا اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن، ۆاشينگتوننىڭ قولداۋىمەن تاليبتەر رەجىمى قۇلاپ، جاڭا بيلىك ورناعانىمەن، ەلدە پارتيزاندىق سوعىس باستالدى. ازاماتتار حالىق­ارالىق كواليتسياعا قارسى شىعىپ، ونىڭ سوڭى ۇلكەن ازامات­تىق قارسى­لىققا ۇلاستى. 10 جىل­دان كەيىن اۋعانستانداعى اقش اسكەرىنىڭ سانى ءتىپتى ارتتى. 2010 جىلدارى جاۋىنگەر سانى 150 مىڭعا جاقىندادى. اسكە­ري كون­تينگەنت سانىن ازايتۋ جۇ­مىس­تارى تەك 2014 جىلى باستالدى.

باسقا ەلدە اسكەر ۇستاۋ قىرۋار قارجىنى تالاپ ەتەتىنىن بەلگىلى. اسكەر سانى 100 مىڭنان اسقان 2010 جىلدارى اقش جىل سايىن 100 ملرد اقش دوللارىن ءبولىپ وتىرعان. اقش ۇكىمەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراساق، 2016 مەن 2018 جىلدار اراسىندا 40 ملرد اقش دوللارى، ال 2019 جىلى 38 ملرد اقش دوللارى جۇمسالعان.

اقش قورعانىس مينيسترلىگى اۋعانستانداعى سوعىسقا 2001 جىلدىڭ قازانىنان 2019 جىل­دىڭ قىركۇيەك ايىنا دەيىن 778 ملرد اقش دوللارى جۇم­سالدى دەگەن مالىمەت جاريالايدى. قوسىمشا جۇمىستارعا تاعى 44 ملرد اقش دوللارى كەتكەن. سونى­مەن 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت­تا اقش بۇل ساياساتىن جۇرگى­زۋگە 822 ملرد اقش دوللارىن بولگەن. تاۋەلسىز زەرتتەۋ ينستي­تۋتتارى زەرتتەۋ جۇرگىزە كەلە، بۇل سانداردىڭ شىندىققا جاناسپايتىنىن ايتادى. ولاردىڭ ويىنشا جۇمسالعان قارجى ادەيى از كورسەتىلگەن.

نەگىزگى قاراجات اسكەردى قام­تۋ، مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ مەن وتەماقى تولەۋگە باعىت­تال­عان. سونىمەن بىرگە 86 ملرد اقش دوللارى اۋعان ۇلتتىق اسكەرىن، پوليتسياسىن جانە باسقا دا قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىن قۇرۋعا جۇمسالعان.

البەتتە، اتالعان جۇمىس­تاردان بولەك اقش جۇرگىزگەن ساياساتتىڭ ىشىندە ەسىرتكىمەن كۇرەس تە ۇلكەن قاراجات قاجەت ەتەدى. ماتەريالدىق شىعىننان بولەك، وسى جىلدار ىشىندە اقش اۋعانستاندا 2 300-دەن استام جاۋىنگەرىن جوعالتقان. 

باتىس قانشا جەردەن ارالاسسا دا تاليبتەر ءوز كۇشىن دالەلدەي ءبىلدى. سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ ايبىنى اسقاقتاعانى سونشا، اۋعانستان جەرىنىڭ كوپ بولىگىن ءوز باسقارۋىنا الدى. بايدەننىڭ اسكەردى قايتارۋ ءىسىن بەلگىلەنگەن مەرزىمنەن كەشىكتىرە ءتۇسۋ سەبەبى وسىمەن بايلانىستى دەگەن وي تۋىندايدى. ويتكەنى ول جاقتان جاۋىنگەرلەرىن قايتاراتىن اقش ءوز تالابىن جەتكىزگەن-ءدى. تاليبان بولسا تالاپتىڭ بار­لىعىمەن كەلىسپەي وتىر. ساراپ­شىلار اقش-تىڭ اسكەري يميدجىنە نۇقسان كەلمەۋى ءۇشىن بايدەن تالاپتار تولىق ورىندالمايىنشا، اسكەرىن شىعارمايدى دەگەن پىكىر ايتادى.

اقش-تىڭ شيەلەنىسكە تولى اۋعانستاننان كەتۋى ونداعى تاليبان قوزعالىسىنىڭ كۇ­شەيۋىنە الىپ كەلەدى دەگەن پىكىر كوپ. بۇگىندە تاليبان شەتەل­دىك اس­كەر­مەن تەكەتىرەستى توقتاتقا­نى­مەن، اۋعانستان باسىنداعى بي­­لىك­­پەن ورتاق كەلىسىمگە كەلەر ەمەس.

ەكى جاقتىڭ تالاپتارىنا توقتالار بولساق، سوتتالعان 5000 ءتاليبتى اۋعانستانعا قايتارۋ كەلىسىم اياسىندا قاراستىرىلعان. ال تاليبان بولسا ەلدەگى باسقا دا يسلاميستەرمەن كۇرەستى جال­عاس­تىرىپ، ەل بيلىگىمەن كەلى­سىم­گە كەلۋگە مىندەتتى. ەكى ەل ارا­سىنداعى كەلىسىم باياۋ جۇرگى­زىلۋدە.

اقش-تى تەحنيكالىق نە لوگيستيكالىق شەكتەۋلەر ەمەس، ساياسي ماسەلەلەر مازالايتىنى بەلگىلى. وعان قوسا دجو بايدەن اسكەر كەتكەننەن كەيىن تۋىندايتىن ۆاكۋم باسقا گەوساياسي ويىنشىلارمەن تولتىرىلۋى مۇمكىن دەگەن بولجامىن جاسىرمايدى. ال جاڭا ويىنشىلار اقش سايا­ساتىن جاقتاۋشىلار بولىپ شىعۋى ەكىتالاي. وعان قوسا اۋعانستاننىڭ يران، قىتاي، پاكىستان سىندى كورشىلەرىنىڭ ءوز ستراتەگياسى بارىن ەستەن شىعارماعان ءجون. سوندىقتان ءدال قازىر اۋعانستانداعى احۋال­دىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى بولجام جاساۋ قيىن.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقىرەتكە دەيىنگى ادالدىق

ونەر • بۇگىن، 10:23

ۇقساس جاڭالىقتار