ەكونوميكا • 14 ءساۋىر، 2021

ازىق-ت ۇلىك باعاسى قايتسە تۇراقتانادى؟

360 رەت كورسەتىلدى

جىل باسىنان بەرى وتكەن ءۇش ايدىڭ ىشىندە باتىس قازاقستان وبلىسىندا كارتوپ، تاۋىق جۇمىرتقاسى، كۇنباعىس مايى، قانت، پياز، ءسابىز، تاۋىق ەتى، قىرىققابات، سارى ماي، قاراقۇمىق جارماسى سەكىلدى ازىق-ت ۇلىك باعاسى قىمباتتاعان ەكەن. سوڭعى كۇندەرى بولعان جانارماي تاپشىلىعى، وعان باعانىڭ ءوسۋى تاعى دا قىمباتشىلىققا ۇرىندىرماي ما؟ بۇل ساۋالدار حالىقتى الاڭداتىپ وتىرعانى انىق. ونسىز دا پاندەميا قۇرساۋىندا، تۇراقتى تۇردە «قىزىل ايماقتا» قالىپ وتىرعان باتىسقازاقستاندىقتار ەرتەڭگى كۇننەن نە كۇتەدى؟

باتىس قازاقستان وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالدىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جاننا بەكقاليەۆا ازىق-ت ۇلىك باعاسى ءوسۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – وندىرىستىك جانە جەمشوپ شيكىزاتىنىڭ، ونىڭ ىشىندە باسقا ەلدەردەن اكەلىنەتىن شيكىزاتتىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىستى تۋىنداعانىن ايتىپ وتىر.

اتاپ ايتقاندا، بىلتىر ايماقتا كۇنباعىس القاپتارىنىڭ شىعىمى ناشار بولعان. ونىڭ ۇستىنە كورشى ەلدەر پاندەمياعا بايلانىستى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتىپ، الدىمەن ءوز قورىن تولىقتىرىپ العان. ءتىپتى رەسەي فەدەراتسياسى كۇنباعىسقا ەكسپورتتىق باج سالىعىن ەنگىزگەن. ءسويتىپ، شەكارا سىرتىنان كەلەتىن شيكىزات باعاسى دا وسكەن.

تاۋىق جۇمىرتقاسىنىڭ قىمباتتاۋى دا قۇس ازىعى مەن شيكىزاتىنىڭ باعاسى وسۋىنە اسەر ەتتى. مىسالى، كەي ازىق تۇرلەرى 25-35%-عا كوتەرىلىپ، تونناسىنا 50-60 مىڭ تەڭگەدەن 85-95 مىڭ تەڭگەگە دەيىن شىرقاعان. ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وڭىرىندە تىركەلگەن قۇس تۇماۋى دا جاعدايدى كۇردەلى ەتە تۇسكەن.

ارينە، ءار نارسەنىڭ سەبەبى بار ەكەنى راس. بىراق ونى تۇسىندىرگەننەن حالىقتىڭ احۋالى جاقسارىپ كەتپەيدى عوي. پاندەمياعا بايلانىستى كورشى ەلدەر قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتىپ، قورىن قامپايتسا، ءبىز نەگە قاراپ قالامىز؟

– كۇندەلىكتى تىرشىلىككە قاجەتتى، الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ 19 ءتۇرى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن. سونىڭ 15 ءتۇرى باتىس قازاقستان وبلىسىندا وندىرىلەدى. ال تۇز، قاراقۇمىق، كۇرىش جانە قانت بويىنشا ءبىز تولىعىمەن يمپورتقا تاۋەلدىمىز، –  دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دەنيس وماشەۆ.

سونىمەن، ءدال بۇگىنگى جاعداي قانداي؟ دەنيس مولداعالي ۇلى ۇسىنعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا، اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى جالپى سانى 661 مىڭ وبلىس حالقىنىڭ ارقايسىسى قانداي ازىق-ت ۇلىكپەن قامتىلعانىن ەسەپتەپ شىعارعان ەكەن. ماسەلەن، 1 ادام جىلىنا ورتا ەسەپپەن 109 كگ ۇن ونىمدەرىن تۇتىنادى، سوندا وبلىس حالقى ءۇشىن 72،8 مىڭ توننا استىق كەرەك. ال ءوڭىر بارلىعى 107،1 مىڭ توننا استىق وندىرەدى. ياعني ءوڭىردىڭ ءوز استىعىمەن قامتىلۋى – 148،5%. ماكارون ونىمدەرى بويىنشا دا ەش قاۋىپ جوق. وبلىستا جىلىنا 64،3 مىڭ توننا ماكارون ونىمدەرى وندىرىلەدى. بۇل جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىنەن 11 ەسە ارتىق.

ساراپتاماعا قاراساق، باتىس قازاقستاندا 64،3 مىڭ توننا كارتوپ جينالعان، ياعني وبلىستىڭ ءوزىن-ءوزى كارتوپپەن قامتۋى 98،0% كولەمىندە. الايدا جينالعان 24،6 مىڭ توننا پياز ءونىمى قاجەتتىلىكتىڭ 70 پايىزىن عانا قاناعاتتاندىرا الادى.

ونىڭ ەسەسىنە ءوڭىردىڭ ەت ءوندىرىسى الەۋەتى وتە جوعارى، جىلىنا دايىندالاتىن 27 مىڭ توننا ەت ىشكى قاجەتتىلىكتەن 2 ەسە ارتىق. بۇل راس، باتىسقازاقستاندىق مال ەتىنىڭ ءدامىن كورشىلەس اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارى عانا ەمەس، رەسەي، قىتاي، يران سەكىلدى مەملەكەتتەر دە تاتىپ جاتىر.

وڭىردە تاۋىق جۇمىرتقاسى دا جەتكىلىكتى. جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتار جىلىنا 188 851،7 مىڭ دانا جۇمىرتقا وندىرەدى. بۇل وبلىستىڭ ءار تۇرعىنىن كۇن سايىن ءبىر جۇمىرتقامەن قامتۋعا تولىق جەتەدى.

الايدا استىق پەن ەتتى ەسەلەپ ءوندىرىپ، ءوزىن عانا ەمەس، اينالاسىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان باتىس قازاقستان سۇتكە، ءسۇت ونىمدەرىنە اسا مۇقتاج. وبلىستاعى ءتۇرلى سيپاتتاعى شارۋاشىلىقتار جىلىنا 63،3 مىڭ توننا ءسۇت ونىمدەرىن شىعارسا، بۇل بارلىق قاجەتتىلىكتىڭ 20 پايىزىن عانا وتەيدى. قالعان 80%-ىن ءوڭىر شەتتەن – كورشىلەس وبلىستار مەن رەسەي فەدەراتسياسىنان الۋعا ءماجبۇر.

– ءوڭىردىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قولعا الىنعان. اسىرەسە مال شارۋاشىلىعى الەۋەتىن ودان ءارى نىعايتاتىن 25 جوباعا 42،5 ملرد تەڭگە قۇيىلىپ جاتىر. ەگىن شارۋاشىلىعى بويىنشا 88،7 ملرد تەڭگەگە باعالانعان 7 جوبا جۇزەگە اسپاق. ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋمەن اينالىساتىن 3 ينۆەستيتسيالىق جوبا بار. ماسەلەن، UralskTradeCompany ءسۇت زاۋىتى ىسكە قوسىلعاندا جىلىنا 47 مىڭ توننا ءونىم شىعاراتىن بولادى. «اقاس» اگروفيرماسى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرعان ءسۇت فەرماسىندا جىلىنا 2،5 مىڭ توننا ءونىم شىعارىلماق. «كاۆەرينا س.ۆ.» جەكە كاسىپكەرلىگى دە ءوز شارۋاشىلىعىن كەڭەيتىپ، زاۋىت قۋاتىن جىلىنا 2،5 مىڭ توننا وندىرۋگە جەتكىزەدى، – دەيدى دەنيس مولداعالي ۇلى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ءدال بۇگىن باتىس قازاقستان وبلىسىندا ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى بولادى دەگەن قاۋىپ جوق. 2019-2021 جىلدارعا ارنالعان تۇراقتاندىرۋ قورىن جاساۋ ءۇشىن 350 ملن تەڭگە بولىنگەن. بۇعان قوسا بىلتىر COVID-19 پاندەمياسىنىڭ قاۋپى تونگەن كەزدە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن تاعى دا 200 ملن تەڭگە ءبولىندى. ءدال قازىر وبلىستىڭ تۇراقتاندىرۋ قورى قويماسىندا 398 توننا 1 سۇرىپتى استىق، 65،5 مىڭ ليتر كۇنباعىس مايى، 76،1 توننا سيىر ەتى، 129 توننا كۇرىش، 60 توننا ماكارون، 226 توننا قانت، 91،5 توننا قاراقۇمىق، 8 توننا تۇز، 30 توننا تاۋىق ەتى بار.

– وڭىردە كوكونىس باعاسىنىڭ ءوسۋى – ادەتتەگى ماۋسىمدىق قۇبىلىس، – دەيدى وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالدىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جاننا بەكقاليەۆا. – ازىق-ت ۇلىك باعاسى ىرىقسىز كەتپەۋى ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى جاعدايدى تولىق باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر.

باتىس قازاقستان وبلىسى بيلىگى ۇسىنعان باعانى تىزگىندەپ ۇستاۋدىڭ ءبىر جولى – شەكتى باعانى قابىلداۋ. ماسەلەن، 15 ناۋرىزدا وتكەن كوميسسيا وتىرىسىندا كۇنباعىس مايىنىڭ 1 ءليترىن 624 تەڭگەدەن اسىرماۋ جونىندە شەشىم قابىلدانىپ، ساۋدا ورىندارىنا تاراتىلعان. سونداي-اق ساۋدا جەلىلەرى اراسىندا ءسوز بايلاسۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن وبلىستىق باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە رەتتەۋ دەپارتامەنتىمەن بىرلەسىپ، جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مونوپولياعا قارسى زاڭنامانى بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ ءۇشىن ساۋدا جەلىلەرىنە تالداۋ جۇرگىزۋدە. ەگەر زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالسا، تەرگەۋ جۇرگىزىلىپ، كىنالىلەر جاۋاپقا تارتىلماق.

– الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن وبلىستاعى تاۋار وندىرۋشىلەرمەن، ساۋدا جەلىلەرىمەن جانە كوتەرمە جەتكىزۋشىلەرمەن 157-دەن استام مەموراندۋمعا قول قويدىق. اتاپ ايتساق، «دينا»، «ۆەگا»، «ليدەر»، «سۋروۆسكي» جانە باسقا ءىرى جەلىلەر، سونداي-اق «جەلاەۆ نوك»، «كۋبلەي»، «جايىق-ەت»، «بەرەكە»، «شانس» جشس سىندى ءىرى تاۋار وندىرۋشىلەر مەن كوتەرمە جەتكىزۋشىلەرمەن ارادا مەموراندۋمعا قول قويىلدى، – دەيدى جاننا پالاتقىزى.

ايتپاقشى، باعانى تۇراقتاندىرۋ، اۋىلداعى تاۋار وندىرۋشىلەر مەن قالاداعى تۇتىنۋشىلار اراسىن دەلدالسىز جاقىنداتۋ ءۇشىن ورال قالاسىندا «الاڭنان سورەگە دەيىن» تەتىگى ىسكە قوسىلدى. ياعني جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار «ەل ىرىسى» الەۋمەتتىك شاعىن ماركەتتەرىنىڭ جوباسىن ىسكە اسىرۋدا. بۇل شاعىن ماركەتتەر تىكەلەي تاۋار وندىرۋشىلەرگە ءوز ونىمدەرىن حالىققا دەلدالسىز ساتۋ ءۇشىن ۇسىنىلادى. بۇگىندە ورال قالاسىنىڭ ءار اۋماعىندا 15 شاعىن ماركەت ورناتىلدى. ج.بەكقاليەۆانىڭ ايتۋىنشا، جىل سوڭىنا دەيىن اۋدانى 40 شارشى مەتر بولاتىن تاعى 10 شاعىن ماركەت ورناتۋ جوسپارلانعان. ايتا كەتەيىك، پاندەميا باستالعالى وسى شاعىن ماركەتتەردى جالداۋ قۇنى ايىنا 75%-عا تومەندەتىلىپ، 17 500 تەڭگە بولىپتى. بۇل ماركەتتەردە قازىر 10 جۇمىرتقا – 360 تەڭگەدەن، جوعارى سورتتى ۇننىڭ 5 كيلوسى – 172 تەڭگەدەن، كۇنباعىس مايىنىڭ ءليترى – 745 تەڭگەدەن، 2 كيلو قانت 193 تەڭگەدەن، 3 كيلو كۇرىش – 220، 2 كيلو قاراقۇمىق 368 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر ەكەن.

– قازىر قالادا «100 ساۋدا ورنى» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىپ جاتىر. ياعني www.gosreestr.kz پورتالى ارقىلى كوشە ساۋداسى نىساندارىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن كاسىپكەرلەرگە 38 جەر تەلىمى بەرىلدى. نان-توقاش پىسىرەتىن وندىرۋشىلەر 50-دەن استام فيرمالىق دۇكەنىن اشتى. ياعني كاسىپكەردىڭ ءونىمى ەشقانداي دەلدالسىز، ۇستەمەسىز تۇتىنۋشىعا تىكەلەي ساتىلۋدا، – دەيدى ج.بەكقاليەۆا.

سونىمەن، جەرگىلىكتى بيلىك «باعانىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرمەۋ جانە تۇراقتاندىرۋ بويىنشا جۇمىس ارقاشان نازاردا بولادى» دەپ وتىر. سوڭعى كۇندەرى بەنزين باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى ازىق-ت ۇلىك باعاسىن دا وزىمەن ىلەستىرىپ اكەتەدى دەپ بولجاۋشىلار بار. ونى ۋاقىت كورسەتەدى.

باتىس قازاقستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار