قايدان كەلەسىڭ؟ سوتتان كەلەمىن...

اجىراسۋ «قۇنى» – 720 تەڭگە

جىل سايىن 4 ميلليونعا جۋىق ادام سوتتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ ءجۇر. بۇل دەگەنىڭىز 19 ميلليونعا جەتەر-جەتپەس حالقى بار ەلىمىزدە ءاربىر ءۇشىنشى ادام سوتتاسىپ ءجۇر دەگەن ءسوز. بەيىمبەت ءمايليننىڭ وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن جازعان «قايدان كەلەسىڭ؟ سوتتان كەلەمىن. سوتتان ەمەس-اۋ, وتتان كەلەمىن» دەيتىن ولەڭ جولدارى ناق بۇگىنگى كۇن-
ءنىڭ بەينەسىن بەرىپ تۇرعانداي...

ەلىمىزدە ادام قۇقىعى زاڭمەن قور­عا­لادى. بۇل قاعيدات باستى قۇ­جات – كونستي­تۋتسيادا دا «قازاق­ستاننىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي انىق جازىلعان. تيىسىنشە, قۇقىعىڭىز تاپتالىپ, قۇندىلىعىڭىزعا قول سۇعىلسا, زاڭعا جۇگىنىپ, جازىقتىنى جا­ۋاپ­قا تارتا الاسىز. الايدا بۇل باسىڭ­نان ءسوز اسىرماي, باقاي ەسەپ­پەن سوتتاسا بەرۋ دەگەندى بىلدىر­مەسە كەرەك. ويتكەنى, زاڭقوي, ارىزقوي دەگەننىڭ ءوزى جاق­سى اتاق ەمەس, ارىزقويلىق تا ابى­روي اكەلە بەرمەيدى.

ناقتى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, وسىدان بەس جىل بۇرىن, ياعني 2016 جىلى سوتتاردىڭ قاراعان ىستەرى مەن ماتەريالدارىنىڭ سانى 1,7 ميلليون بولسا, 2017 جى­لى بۇل سان – 2,7, ال 2018-دە 4,5 ميلليونعا دەيىن وسكەن. جوعارعى سوت توراعاسى جاقىپ اسانوۆ وتكەن جىلى «سالماقتىڭ ءبارى ءبىرىنشى ساتىداعى سۋديالاردىڭ موينىنا تۇسەدى. ەگەر ەشقانداي شارا قابىلداماساق, بيىل سوتتار قارايتىن ىستەر سانى 9 ميل­ليونعا جەتۋى مۇمكىن» دەپ دابىل قاققان ەدى. الايدا پاندەميا مەن كارانتيندىك رەجىم بۇل ستا­تيس­تيكانىڭ تۇراقتاپ قالۋىنا ءبىر­شاما ىقپال ەتتى.

سوتتاسۋ نەگە كوبەيىپ كەتتى؟ بول­ماشى نارسەگە بولا ءبىر-ءبىرىن سوتقا سۇيرەۋ ۇيرەنشىكتى ادەت بولىپ كەتكەن جوق پا؟ ادىلدىكتىڭ ورناۋىن سىل­­تاۋراتىپ, ءبىر-بىرىنەن ءوش الىپ جۇر­گەندەر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن قولجاۋلىققا اينالدىرىپ الدى ما؟ «سوت ۇكىمى» دەگەن ءسوزدىڭ قۇنى نەگە ءتۇسىپ كەتتى؟ بۇگىندە سوت ىستەرىنە كومىلىپ وتىرعان قۇزىرلى ورگان­­دار­دىڭ عانا ەمەس, سوتتاسۋدان شار­شاعان تالاي جۇرتتىڭ اۋزىندا جۇرگەن وسى سۇراقتاردى بىرنەشە زاڭگەرگە, ونىڭ ىشىندە, سۋديا, ادۆوكات پەن ءىىم وكىلدەرىنە قوي­عان ەدىك.

ۇساق-تۇيەك ءۇشىن دە سوتتاساتىندار تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا زاڭگەرلەردىڭ العا تارتاتىن ورتاق ءبىر ءۋاجى بار. ول – سوتتاسۋ قۇنىنىڭ ارزاندىعى. ياعني بىزدە مەملەكەتتىك باج سالىعى وسىدان 25 جىل بۇرىن بەلگىلەنىپ, سودان بەرى مۇلدە وزگەرمەگەن. ال دامىعان ەلدەردە سوتتاسۋ – وتە قىمبات ءارى ۇزاققا سوزىلاتىن پروتسەسس.

كوپ شىعىندى تالاپ ەتەتىندىكتەن بۇل سان ءتىپتى ازەربايجان مەن تاجىكستاندا دا ايتارلىقتاي از. ماسەلەن, قازاقستاندا كورشىمەن سوت­تاسساڭىز بار-جوعى 1200 تەڭگە تولەيسىز. ال اجىراسۋ «قۇنى» نەبارى 720 تەڭگە. جىل سايىن ميلليونداعان ادام­نىڭ سوتتاسىپ, ءاربىر ءتورتىنشى وتباسىنىڭ اجىراسۋ مەن اليمەنت تولەۋ ماسەلەسىمەن جۇرگەنىن ەسكەرسەك, بۇل باعانىڭ تىم «كۇلكىلى» ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بەلارۋس مەملەكەتىندە, ماسەلەن, اجىراسۋ تەڭگەگە شاققاندا 13 مىڭنان اسىپ جىعىلادى, ال ۋكراينا­دا بۇل باعا 20 مىڭ تەڭگەگە جۋىقتايدى. ەڭ كوپ قارالاتىن ازامات­تىق داۋلاردىڭ مەملەكەتتىك باج سا­لىعى 5 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە لاۋازىمدى ادامداردىڭ جەكە تۇل­عالاردىڭ قۇ­قىق­تارىنا قىسىم جاسايتىن زاڭ­سىز ءىس-ارەكەتتەرىنە تولەنەتىن قۇن ءتىپتى مىڭ تەڭگەگە دە جەتپەيدى. ەلىمىزدە ءجۇز مىڭ­داعان ءىس كوممۋنالدىق قارىزدار بويىن­­شا جۇرگىزىلەدى. ال مۇنداي ىستەر­دىڭ مەملەكەتتىك باج سالىعى 100 تەڭگەدەن دە از.

سوتتاسۋدىڭ «سانگە» اينالىپ بارا جاتقانىن مەملەكەتتىك باج سالىعىنىڭ تومەندىگىمەن تۇسىندىرەتىن زاڭگەرلەر «كوپشىلىك جۇرت تاتۋلاسۋدىڭ, ءبىر كەلىسىمگە كەلۋدىڭ ورنىنا, ءبىر-ءبىرىن سوتقا سۇيرەۋگە اۋەس» دەگەن قىنجى­لىس­تارىن جەتكىزدى. ماسەلەنى مەدياتسيا­مەن شەشۋدەن گورى تىكەلەي سوتقا بارعاندى ءجون كورەتىندەردىڭ كەي­بىرى – بول­ماشى نارسەگە بولا بوسقا داۋرى­عىپ جۇرگەندەر.

سوندىقتان تاتۋلاستىرۋدىڭ توتە جولى – مەدياتسيا ينستيتۋتىن جاڭ­عىرتۋعا ەرەكشە ءمان بەرگەن ءجون. ال سۋديا­لار وتباسى-تۇرمىستىق دەڭگەي­دە تۋىندايتىن داۋ-جانجالداردى شەشۋ­دىڭ بالامالى تاسىلدەرىن ودان ءارى دامىتۋدى ۇسىنىپ وتىر. ەڭ باستى ماسەلە – تمد تاجىريبەسىندە بۇرىننان ەنگىزىلگەن مەملەكەتتىك باج­دىڭ تومەنگى شەگىن بەلگىلەۋ قاجەت.

«ادامدار اشۋلانشاق بولىپ كەتكەن»

وتباسى-تۇرمىستىق ۇرىس-كەرىس­تەر مەن قوعامدىق ورىنداردا ءجيى تىركە­لەتىن داۋ-جانجالداردىڭ بەل ورتا­سىندا جۇرەتىن قۇقىق قورعاۋشىلار­دىڭ ءبىرى – ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورى. وسىعان وراي ءبىز نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى 9-تىرەك پۋنكتى­نىڭ ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەك­تورى نۇرالى تاڭىربەرگەنوۆتەن تاجىريبەسىندە كەزدەسكەن ءبىر-ەكى وقيعا جونىندە ايتىپ بەرۋىن سۇراعان ەدىك. پو­ليتسيا قىزمەتكەرى: «جۇمىس بارى­سىندا تۇككە تۇرعىسىز داۋعا بولا دابىل قاعىپ, پوليتسيا شاقىرتىپ, داۋرىقتىرىپ جۇرەتىندەر جەتىپ-ارتىلادى. ونىڭ قاي­سى­­بىرىن ايتا بەرەيىن؟! مىسالى, كۇنى كەشە ەلوردانىڭ وڭتۇس­تىك-شىعىس اۋدانىندا 12 ساعات كەزەك­شىلىك اتقارعاندا 10-نان استام شاقىر­تۋ كەلىپ ءتۇستى. سول 10 ارىزدىڭ 6-ۋى ءبىر اۋىز سوزدەن باستالعان جانجال. قازىر ءبىر-بىرىنەن بالە ىز­دەپ, داۋ قۋعاندار كوبەيىپ كەتتى عوي. ادام­داردىڭ كوبى اگرەسسيۆتى, اشۋلان­شاق بولىپ كەتكەن. قيت ەتسە, «بۇل – مەنىڭ قۇقىم!» دەپ قوقاڭداپ شىعا كەلەتىندەردىڭ دەنى شىندىعىندا زاڭدىلىقتى قاي كەزدە, قالاي تالاپ ەتۋ كەرەكتىگىن بىلە بەرمەيدى», دەيدى.

«وسىدان 4-5 جىل بۇرىن وزىمە قاراستى ۋچاسكەدە تۇراتىن ءبىر ايەل «كۇيەۋىم مەنى ولتىرەيىن دەپ جاتىر, تەز جەتىڭدەر!» دەپ حابارلاستى. ۇيىنە بارىپ, ءمان-جايدى انىقتاعاندا نە كۇلەرىمىزدى, نە جىلارىمىزدى بىل­مەي دال بولدىق. سەبەبى ايەل ارى­زىندا «كۇيەۋىم مەنى كوزىمەن ولتىرەدى» دەپ جازىپ بەرگەن. سويتسەك, وتاعا­سى ايەلىنە ساۋساعىنىڭ ۇشىن دا تيگىز­بەگەن, تەك ۇرىس كەزىندە «قويساڭشى!» دەپ ەركەكتىك ايبات تا-نىتىپ, كوزىن الارت­قان كورىنەدى. ال جانجالدىڭ شى­عۋىنا تۇرتكى بولعان دۇنيە – ايەلىنىڭ جاساۋىمەن كەلگەن قۇس جاستىق بولىپ شىقتى. بالاسىنىڭ قۇستىڭ جۇنىنە اللەرگياسى بارىن بىلگەن كۇيەۋى جاس­تىقتى ايەلى توركىنىنە كەتكەندە قوقىسقا لاقتىرىپ تاستاعان كورىنەدى. ارتىنان كەلگەن قۇس جاستىعىنىڭ قو­قىستا جاتقانىن كورگەن كەلىنشەك «نەگە مەنىڭ رۇقساتىمسىز دۇنيەمە تيىسەسىڭ؟!» دەپ ايقايعا باسقان. بىلاي قارا­ساڭىز, پوليتسيا شاقىرتىپ, ارىز جازىپ, جۇرتتى دۇرلىكتىرەتىندەي دۇنيە ورتەنىپ كەتكەن جوق. بىراق وتباسى بەرەكەسىن ساقتاۋدان گورى قۇس جاستىعىنىڭ قۇنى قۇلقىنىن تەسىپ بارا جاتقان ايەلدىڭ بەتپاقتىعى كوڭىلگە قاياۋ ءتۇسىردى. اقىر سوڭى شاي­­پاۋ مىنەزدى ايەلدىڭ كەسىرلىگىنەن كۇيەۋىن پوليتسياعا جەتكىزىپ, ەسەپكە الۋ­­عا تۋرا كەلدى», دەيدى ەسىندە ەرەكشە ساقتا­لىپ قالعان وقيعاسىمەن بولىسكەن ساق­شى.

«ۇساق-تۇيەك داۋ-دامايدىڭ بار­لىعىن تىركەي بەرەتىن بولساق, ارىزدان اياق الىپ جۇرە الماي قالارىمىز انىق» دەگەن ۋچاسكەلىك ينسپەكتور ادەتتە اكىم­شىلىك ىستەردىڭ كوبى كودەكستىڭ 434-باپتاعى ۇساق بۇزاقىلىق پەن 73-1-باپتا كورسەتىلگەن دەنساۋلىققا قاسا­قانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ بويىنشا تىركە­لەتىنىن جەتكىزدى.

«كۇنى كەشە وسى سوڭعى باپقا قا­تىستى اكىمشىلىك ءىس سۇلۋلىق سالون­دارىنىڭ بىرىندە تىركەلدى. تىرناق جاساتۋعا كەلگەن بويجەتكەن شەبەردىڭ جۇمىسىنا كوڭىلى تولماي, سول جەردە ەكەۋىنىڭ اراسىندا ۇرىس شىققان. جاستارى نەبارى 20-24-تەگى قىزدار اقىر سوڭى توبەلەس شىعارىپ, شاش ج ۇلىسۋعا دەيىن بارعان. توبەلەس كەزىندە كليەنتتىڭ تىرناعى سىنىپ, دەن­ساۋلىعىنا جەڭىل زيان كەلگەندىكتەن, اكىم­شىلىك ءىستى سوتقا جولداۋعا تۋرا كە­لەدى. ەكى بويجەتكەنمەن دە سويلەسىپ, وقي­عانىڭ قالاي بولعانىن بىلگەننەن كەيىن, ءبىر كەلىسىمگە كەلۋلەرىنە كەڭەس بەردىك. الايدا «تىرناعىم سىندى» دەپ جەر تەۋىپ وتىرعان قىزدىڭ قايتار ءتۇرى جوق. سالون قىزمەتكەرى دە جەڭىل-جەلپى دەنە جاراقاتىن العان ەكەن. الايدا ول «وسىعان بولا ارىز جازبايمىن, تەك سۇيەكتەن وتكەن ءسوزى نامىسىما تيگەنى بولماسا» دەپ وتىر. مۇن­داي مىسالدار قىزمەتتە وتە كوپ كەزدەسەدى. كەيبىرىن ەلەمەۋگە, قاراۋ­سىز قالدىرۋعا تىرىسامىز. بىراق ادام قۇقىعى بۇزىلعان وقيعالار بويىن­شا مىندەتتى تۇردە ءىس ماتەريالدارى سوتقا جولدانادى», دەيدى پوليتسيا قىز­مەتكەرى.

ۋچاسكەلىك ينسپەكتور تىكەلەي جاۋاپتى اۋماقتا 2,5 مىڭعا جۋىق پاتەر بولسا, وندا 4,5 مىڭعا تاياۋ ادام ءومىر سۇرەدى ەكەن. «اسىرەسە جالدامالى پاتەر مەن جاتاقحانالارى كوپ استانانىڭ وڭتۇستىك-شىعىس اۋدانى كولەمى جاعىنان دا ۇلكەن, ەڭ قيىن ۋچاسكە بولىپ سانالادى. ۇيدەگى ۇرىس نەدەن تۋىندايدى؟ سول باياعى, جۇمىسسىزدىق پەن جوقشىلىق, ىشكىلىككە سالىنۋ مەن تۇرمىس تارشىلىعىنىڭ كەسىرى. كەي ادامداردىڭ مادەنيەتسىزدىگى مەن دورەكى مىنەزى دە تالاي توبەلەس پەن جانجالعا «تۇزدىق» بولىپ جۇرگەنى راس» دەگەن ءتارتىپ ساقشىسى «ب ۇلىنگەن دۇنيەنى بۇتىندەپ, سىنعاندى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە بولار, الايدا ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سىيلاستىعى مەن مەيىرىمىنىڭ تارىلىپ بارا جاتقانى الاڭداتادى» دەگەن ويىن دا ايتىپ قالدى.

تاتۋلاسۋ داۋدى شەشۋدىڭ ءتيىمدى ءادىسى مە؟

ء«بىز ەشكىمگە سوتتاسپا دەپ تالاپ قويا المايمىز. سوت بيلىگىنسىز ادىلەتتى قوعام دا قۇرا المايمىز», دەيدى بەلگىلى زاڭگەر ابزال قۇسپان. جالپى, ەلىمىزدە داۋدى سوتقا جەتكىزبەي شەشۋدىڭ ءۇش جولى بار. ولار: تاتۋلاسۋ كەلىسىمى, مەدياتسيا جانە پار­تيسيپاتيۆتىك ءراسىم. بۇل ءۇش جولدىڭ بار­لىعى دا ارنايى زاڭ نورمالارىندا انىق-قانىق جازىلعان. سۋديالارعا دا ءىستى قارار الدىندا وسى جولداردىڭ بىرى­مەن تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋدى ۇسىنۋ مىندەتتەلەدى. ويتكەنى ۇشەۋى دە كەز كەل­گەن داۋ-جانجالدى سوتتىڭ قاتىسۋىن­سىز شەشۋدىڭ زاڭدى جولدارى بولىپ تابى­لادى.

«تىعىرىقتان شىعۋدىڭ توتە جولى – قولدانىستا بار داۋدى شەشۋدىڭ مەدياتسيا جانە پارتيسيپاتيۆتىك ءراسىم جولدارىن دامىتۋ عانا» دەگەن ادۆوكات قازىرگى كەزدە اۋىل-ايماقتاردا قۇرىلىپ جاتقان بيلەر سوتى نەمەسە اقساقالدار القاسى ينستيتۋتىن جەتىلدىرۋ ارقىلى سوتتاعى ازاماتتىق ىستەردىڭ سانىن ەداۋىر ازايتۋعا بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. زاڭگەردىڭ پىكىرىنشە, قازاق تاريحىندا بۇرىننان بار بيلەر سوتىن قايتا جاڭعىرتۋ ازاماتتىق قوعام قۇرۋعا ناقتى قادام جاساۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل ينستيتۋت, اسىرەسە ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە جاقسى دامىعان.

«قوعام بولعان سوڭ داۋ-داماي تۋىنداماي تۇرمايدى. ول كەز كەلگەن ۋاقىتتا, كەز كەلگەن ساتتە ءسىزدىڭ دە باسىڭىزدا بولۋى ابدەن مۇمكىن. جۇمىس بەرۋشى, بيزنەستەگى ارىپتەس, بانكپەن, قۇدايى كورشىڭىزبەن, ءتىپتى بۇرىن-سوڭدى تانىمايتىن اداممەن دە ارادا داۋ تۋىندامايتىنىنا ەشكىم كەپىل بولا المايدى. ال سول داۋدى شەشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءارى وركەنيەتتى جولى ول – سوت ارقىلى شەشۋ, ياعني سوتتاسۋ!», دەيدى ا.قۇسپان.

زاڭگەر «سوتتاسۋ» دەگەن ءسوز قۇلاققا تۇرپىدەي تيسە دە, داۋلى ماسەلە تەك سوت ارقىلى شەشىمىن تاباتىنىن العا تارتتى. «كەيدە بىرەۋلەر ءۇشىن تۇككە تۇرعىسىز بولىپ كورىنەتىن, ال ءوزىڭىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ماسەلەدە قارسىلاسىڭىزبەن ءومىر بويى داۋلاسىپ, وشتەسىپ, قىرعي-قاباق بولىپ ءوتۋىڭىز مۇمكىن. ال وسى ماسەلەنى اششى ىشەكتەي سوزدىرماي, سوت ارقىلى شەشىپ, ءبىر جاعىنا شىعارۋعا دا بولادى. ونىڭ ەكى ماڭىزدى شارتى بار, ءبىرىنشى – داۋ­دى سوزباي, شەشۋگە دەگەن ەرىك-جىگەر, قالاۋىڭىز, ەكىنشى – سوتقا دەگەن, سوت جۇيەسىنىڭ ادىلدىگىنە دەگەن سەنىم», دەگەن ادۆوكات داۋدى شەشۋدىڭ ءبىر جولى مەدياتسيانىڭ ءالى دە تاجىريبەگە كەڭىنەن ەنە قويماعانىن العا تارتتى.

راس, «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا بيىل 10 جىل بولدى. جالپى, مەدياتسيا جانجال ناتي­جەسىنە مۇددەلى ەمەس ءۇشىنشى تاراپتىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن داۋلاردى رەتتەۋدىڭ جاڭا ءتۇرى بولعانىمەن, قوعامدا بۇل قىزمەتكە سۇرانىس كوپ دەپ ايتۋ قيىن. ازاماتتار, سونداي-اق زاڭدى تۇلعالار مەدياتسياعا بەلسەندى تۇردە جۇگىنسە, سوت جۇيەلەرىنە تۇسەتىن اۋىرتپالىقتى ايتار­لىقتاي جەڭىلدەتۋگە بولار ەدى. بۇل ءبىر شەتىنەن اناعۇرلىم ءىرى ىستەر­دىڭ شەشىلۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا دا سەپتى­گىن تيگىزەرى ءسوزسىز. حالىقارالىق ستاتيس­تيكاعا ءمان بەرسەك, دامىعان ەلدەردە بار­لىق داۋلاردىڭ 30-40 پايىزى مەدياتسيا راسىمىنەن ءوتىپ, ولاردىڭ 80-نەن استام پايىزىندا وڭ ناتيجەلەرگە قول جەت­كىزىلگەن.

الايدا بۇل جەردە ايتا كەتەر ءبىر كىلتيپان بار. ول ەلىمىزدەگى مەدياتسيا قۇنىنىڭ قىمباتتىلىعىنا قاتىستى. «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭعا سايكەس مەدياتورلار اقىلى دا, تەگىن دە قىزمەت كورسەتە الادى. بىراق جۇرتتىڭ كوبى داۋدىڭ تەز ءارى كاسىبي شەشىلگەنىن قا­لاي­تىنى تاعى بار. ال كاسىبي مەديا­تور­لاردىڭ قىزمەتتەرى اقىلى ءارى بۇل باعا داۋ ساناتىنا, قاقتىعىس ساتىسىنا جانە باسقا فاكتورلارعا بايلانىستى وسە بەرەدى.

ءسوز سوڭى. قازاقتا «ىرىس باققان داۋ باقپايدى» دەگەن جاقسى ءسوز بار. مەيىرىم ازايعان جەردە اشۋ مەن ۇرىس-كەرىستىڭ العا شىعارى دا انىق. الايدا «شىبىق تيمەي شاڭق ەتەرلىكتەن» اتى وزعاندى كورگەنىمىز شامالى. سەبەبى داۋكەستىككە بوي ۇرۋ – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ قىرىن ەمەس, كەرىسىنشە كەرى كەتكەندىگىن كورسەتەدى. قازىرگى قوعامدا نە كوپ؟ ءسوز قۋعاندار مەن بالە ىزدەگەندەر كوپ. ءبىر سوزگە بولا جاۋلاسىپ, دۇنيەگە بولا كەكتەسىپ, بىتپەيتىن داۋ قۋعان جۇرت بۇگىندە سوتتاردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ ءجۇر. بەيىمبەتشە ايتساق, «قايدان كەلەسىڭ؟ سوتتان كەلەمىن»...