كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنان قاۋىپتەنەتىن ايماقتىڭ ءبىرى – تسەلينوگراد اۋدانى. بۇرناعى جىلدارى تالاي مارتە سۋ باسىپ, جۇزدەگەن تۇرعىن ۇيلەر مەن الەۋمەتتىك نىسانداردى, اۋدان ىشىندەگى جولداردى شايىپ كەتكەن بولاتىن. بيىل قار كوپ جاۋعانىمەن, كۇندىز ەرىپ, تۇندە قاتىپ, ىلعال ۇشىپ كەتتى. بالكىم سول سەبەپتى بولار, ادەتتەگىدەي الاپات سۋ تاسقىنى بولا قويعان جوق. ايتسە دە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە قوياندى, قوسشى, قاراوتكەل ءتارىزدى ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ وكپە-نازى ايتىلىپ جاتتى.
ورىن الىپ وتىرعان احۋالمەن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. اۋداندا قىزىل سۋدىڭ قاسىرەتىن بولدىرماۋ باعىتىندا جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. قوياندى اۋىلىنان 817 213 تەكشە مەتر سۋ شىعارىلعان. قازىر اۋىل ءىشىنىڭ كەي جەرى كادىمگىدەي قۇرعاپتى. تەك ويپاڭ, ەڭىستە عانا سۋ بار. پالەندەي قورقىنىشتى دا ەمەس. بۇل اۋىلدا ەرىگەن قار سۋىنىڭ جولىن بوگەۋگە قاجەتتى قۇم سالىنعان 600 قاپ دايىندالىپتى. توتەنشە جاعدايلار قىزمەتىنىڭ 50 ادامى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ 20-عا جۋىق قىزمەتكەرى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ويپاڭ جەرلەردەگى سۋدى قاۋىپسىز جەرگە ناسوس ارقىلى قۋالاپ جەتكىزۋگە 23 تەحنيكا جۇمىلدىرىلعان.
قار سۋى كۇرت ەرىگەن كەزدە 5 ءۇيدى باسىپ قالىپتى. جەتى ادام ەت جاقىن تۋىستارىنىڭ ءۇيىن پانالاعان. اۋداندىق شتاب تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيدى. كونەكوز قاريالارمەن تىلدەسكەن كەزىمىزدە قار سۋىنىڭ نەلىكتەن قاۋىپ توندىرەتىندىگىن پايىمدادىق. ەلدى مەكەن ويلى-قىرلى, ىلديى مەن ەڭىسى مول جەرگە ورنالاسقان. ەڭ باستى سەبەپ, اۋەلگى تابيعي سۋ جولدارى ۇستىنە تۇرعىن ءۇي, قورا-قوپسى سالىنعاندىقتان جابىلىپ قالعان. جوعارى جاقتان لىقىلداپ كەلگەن قار سۋىنىڭ ايتەۋىر ءبىر جەردەن ءوتۋى كەرەك قوي. جولى جابىلعان سوڭ جىلعا قۋالاپ اعىپ جاتىر. تۇرعىن ۇيلەردى سالعان كەزدە تابيعي سۋ جولىن بەكىتىپ جاپپاۋ كەرەك ەدى. بۇرىنعى تابيعي ۇيلەسىم بۇزىلعان سوڭ تاۋداي ماسەلە تۋدىرىپ تۇر.
ءار جىل سايىن كوكتەمگى سۋ تاسقىنى بەينەتىن بەلدەن كەشىپ كەلە جاتقان ەلدى مەكەننىڭ ءبىرى – قوسشى اۋىلى. بۇل اۋىلدان كۇنى بۇرىن قاسات قار شىعارىلىپ, كوكتەمگى سىناققا قامدانعان. ەرىگەن سۋدى دا قۋاتتى تەحنيكالاردىڭ كومەگىمەن اۋىل سىرتىنا ناسوس ارقىلى اۋدارىپ, جانتالاسا جۇمىس ىستەپ جاتىر. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ادامدار قىزىل سۋمەن الىسۋدا. جۇمىسقا 10 تەحنيكا قاتىستىرىلۋدا.
– قار سۋى ەلدى مەكەننىڭ شەتىندەگى ەكى-ءۇش ۇيگە دەيىن جەتتى. سۋدىڭ ەركىن اعىپ كەتۋىنە بوگەت كەدەرگى بولدى. بوگەتتى سىنامالاپ, ءسال ارشىپ جول اشقان سوڭ قىزىل سۋ قاۋىپسىز ايماققا اعىپ كەتتى, – دەيدى قوسشى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ەرلان جولىمبەتوۆ, – بۇل ۇيلەر ەڭىستەۋ جەرگە ورنالاسقان. ال قىراتتاۋ جەرگە ورنالاسقان ۇيلەردىڭ ماڭىنا سۋ بارعان جوق.
وكرۋگ اكىمىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى ەلدى مەكەندەردى دامىتۋ باعدارلاماسىنا سايكەس كوشەلەر جوندەلىپ, سۋاعارلار سالىنباق. ايتالىق, قوسشى اۋىلىنىڭ 1,5 شاقىرىم جولىن جوندەۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلماق. جول جوندەلگەن ۋاقىتتا كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الاتىن سۋاعارلار دا سالىناتىن بولادى. ەلدى مەكەننىڭ 84 كوشەسىندەگى جالپى كولەمى 59,4 شاقىرىمدى قۇرايتىن جول كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەدى. جوبا قۇنى – 8 399 ملن تەڭگە. اعىمداعى جىلعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 40 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ وتىر. بايانسۇلۋ, قوزى كورپەش, شىراق, توعاناس باتىر, اۋەزوۆ كوشەلەرىنە جولدىڭ نەگىزى رەتىندەگى قيىرشىق تاس توسەلەدى. مەردىگەر رەتىندە «ابك اۆتودور» سەرىكتەستىگى بەلگىلەنگەن. ابىلايحان كوشەسىنىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى دايىن. قازىر كونكۋرس وتكىزىلۋدە.
وسى جۇمىستار تولىق اياقتالسا, ەلدى مەكەن تۇرعىندارى تاراپىنان تۇسەتىن ارىز-شاعىم دا ازايۋى مۇمكىن. بيىلعى قار سۋىنان كەلگەن كەسەلگە ايتىلىپ جاتقان وكپە-رەنىش تە بار.
– ءساۋىردىڭ 8-ءى كۇنى سۋ جينالىپ, تابالدىرىققا دەيىن كەلدى, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى راكەش سەيداحمەتوۆ, – تەحنيكانى تاڭەرتەڭ شاقىرىپ ەدىك, كەشكە ءبىر-اق تابىلدى. ەگەر وسى بوگەتتىڭ استىنا اۋقىمى كەڭ ءۇش تۇربا تاستاسا, بار ماسەلە شەشىلەر ەدى. سول تۇربا ارقىلى جينالعان قار سۋى ەركىن اعىپ كەتەدى عوي. سوندا جىل سايىن وكپە-ناز دا تۋىنداماس ەدى.
ءدال وسىنداي كورىنىستى تالاپكەر اۋىلىنان دا بايقاۋعا بولادى. مۇندا دا ەڭىس قۋالاي, جىراقالار مەن جول جيەگىن جاعالاي ايتارلىقتاي كوپ بولماسا دا, قىزىل سۋ اعىپ جاتىر. ءبىر تاۋلىك ىشىندە 21 870 تەكشە مەتر سۋ شىعارىلىپتى. توتەنشە جاعدايلار قىزمەتىنىڭ 17 جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ 20 ادامى قار سۋىن اۋىل ىشىنەن 13 تەحنيكا ارقىلى تازالاۋدا.
قاراوتكەل اۋىلىنا دا قار كۇرت ەرىگەن ۋاقىتتا ءىشىنارا قاۋىپ تونگەن. ەلدى مەكەننەن ءبىز بولعان كۇنى 21 870 تەكشە مەتر شاماسىندا سۋ اعىزىلدى. قىراتتاۋ جەرلەر كەۋىپ ۇلگەرىپتى. سۋ تەك ويپاڭدا عانا بار. بۇل وڭىردە بيىلعى قار سۋىنان كوبىرەك زارداپ شەككەن ەلدى مەكەننىڭ ءبىرى – قاراجار اۋىلى. ەلدى مەكەننەن 406 550 تەكشە مەتر سۋ شىعارىلعان. ونىڭ الدىندا مۇمكىندىگىنشە اۋىل ىرگەسىندەگى, كوشەلەرىندەگى قار تازالانعان. بۇل جەردە دە توتەنشە جاعدايلار قىزمەتىنىڭ 9 ادامى سۋ جولىن, ارىقتار مەن جىرالاردى ارشىپ جاتىر.
كوزبەن كورىپ, كوڭىلگە تۇيگەنىمىزدى بايىپتاساق, ءدال قازىر قار سۋىنان كەلەر قاۋىپ جوق. ايتسە دە نۇرا وزەنى ءالى ەرىمەپتى. ەندى ەل ءساۋىردىڭ سوڭى مەن مامىردىڭ باسىندا جىلداعىداي وزەن تاسيتىن قاۋىپتەن سەسكەنىپ وتىر.
اقمولا وبلىسى
