رۋحانيات • 12 ءساۋىر، 2021

تاريحي جەرلەردىڭ تاعىلىمى بولەك

51 رەت كورسەتىلدى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى نەگىزىندە ەلىمىزدە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى جۇزەگە اسىرىلعان بولاتىن. اتالعان جوبا ارقىلى بۇگىنگى ۇرپاق تۋعان تاريحىن تانىپ، ەل مەن جەردىڭ كيەسىن ۇعىپ وسەتىنى انىق. بۇل ورايدا، ءاربىر وڭىردەگى تىلسىم تاريحتان تاعىلىم تارتاتىن، وتكەن كۇندەردەن سىر شەرتەتىن كونە دە كيەلى مەكەندەر ۇلى دالانىڭ رۋحاني بيىگىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاڭعىرىپ تۇر. ەلدىڭ يەسىن، جەردىڭ كيەسىن تانىتاتىن دالا جاۋھارلارى بۇگىننەن ءوتىپ، كەلەشەككە قاراي جول تارتاتىن جادىگەرلەر بولىپ قالا بەرمەك.

بۇگىندە جامبىل وبلىسىندا 3448 تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش بار. ونىڭ ىشىندەگى 711 ەسكەرتكىش مەم­­لەكەتتىك، 25 ەسكەرتكىش رەس­پۋب­­­ليكالىق جانە 5 ەسكەرتكىش حا­لىق­ارالىق تىزىمگە الىنعان. ال يۋنەسكو-نىڭ «بۇكىلالەم­دىك مادە­ني مۇرالار» تىزبەسىنە اۋليە­اتا ايماعىنداعى ۇلى جىبەك جولى بو­يىندا ورنالاس­قان اقتوبە (بالا­ساعۇن)، ورنەك، قۇلان، قوستوبە قا­لا­شىق­تارى مەن ورتاعاسىرلىق اقىر­­تاس ساراي-كەشەنى ەنگىزىلگەن. سونى­­مەن قاتار قاراحان، ايشا ءبيبى، بابادجا حاتۋن، داۋىتبەك، تەك­­تۇر­­ماس كەسەنەلەرى دە بۇل كۇن­دە تۋ­­ريس­­تەردىڭ ءجيى كەلەتىن ور­نى­­نا اي­­نالىپ وتىر. ال جالپى وڭىر­­دەگى بارلىق تاريحي نىساندار­دى كوپشىلىككە تانىتۋ توڭى­ر­ە­گىن­­دە دە ءتيىمدى جۇمىستار ات­قا­­رى­لۋدا. «ەلىمىزدە باستاۋ ال­عان «قازاق­­ستاننىڭ كيەلى جەر­لەرى­نىڭ كار­­تاسى» جوباسىن وڭىرى­مىزدە جۇ­زەگە اسىرۋ بويىنشا وب­لىس­تىق ما­دەنيەت، ارحيۆتەر جانە قۇ­جات­­تاما باسقارماسى تاراپىنان بەل­گى­لى ولكەتانۋشىلاردان، تا­ريح­شى­لار­دان جانە ارحەولوگتەر­دەن جۇمىس­ توبى قۇرىلىپ، 2017 جىلدىڭ قازان-قاراشا ايلارى ارا­لىعىندا وبلىس كولەمىندە «ار­­حەو­لوگيا­لىق ەكسپەديتسيا» ۇيىم­­­داستىرىل­­عان بولاتىن. ەكس­پە­­ديتسيا بارى­­­سىن­دا «قازاق­­ستان­­نىڭ كيەلى جەر­­­لەرى­نىڭ گەو­گرا­­فيا­سى» جوباسى­­­نىڭ تىزى­مى­نە ەن­گىزۋ ءۇشىن جامبىل وب­لى­­سى­نان ە­س­كەرت­كىشتەردىڭ ەرەك­شە­­لىگى مەن قۇن­دىلىعىنا قا­راي بىر­قاتار تاريحي-مادەني نىساندار ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۋزەيى جانىنداعى «قاسيەتتى قازاق­ستان» ورتالىعىنا جولداندى. «قا­سيەتتى قازاقستان» عى­لى­مي-زەرت­تەۋ ورتالىعى قۇر­عان ۇلتتىق سار­اپ­شىلار كەڭەسى جام­بىل وبلىسىنان «قازاق­ستان­نىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى­نىڭ تىزىمىنە 8 جالپىۇلتتىق جانە 27 وڭىرلىك دەڭگەيدەگى تاري­حي-مادەني ەسكەرتكىشتى «قاسيەت­تى جەرلەر» تىزىمىنە ەنگىزدى. ات­قا­رىل­عان جۇمىستاردى جالعاس­تىرۋ ماقساتىندا ءبىر جىلدان كەيىن «رۋحاني جاڭعىرۋ» كىشى باعدار­لاما­سىنىڭ «قاسيەتتى قازاقستان» بازالىق باعىتى بويىنشا مەكەمە تاراپىنان «اۋليەاتانىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ كارتاسىن» دايىنداۋ جوباسى ۇسىنىلىپ، بەكىتىلدى»، دەيدى وبلىستىق تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قال­پىنا كەلتىرۋ ديرەكتسياسىنىڭ ديرەكتورى قۋانىش داۋرەمبەكوۆ.

1

سونىمەن قاتار اۋليەاتا ايما­عىندا ورنالاسقان تاريحي ەسكەرت­كىشتەردى سارالاۋ ءۇشىن ەلى­مىزدىڭ جەتەكشى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتتارى مەن جەر­گىلىكتى جوعارى وقۋ ورىندارى بىرلەسىپ، تاريحشى، ارحەولوگ، ەتنوگراف، گەوگراف جانە ولكە­تانۋ­شى عالىمداردان ساراپشىلار كەڭەسى مەن جۇمىسشى توبى قۇرىلعان. اتالعان توپ وبلىس كولەمىندە عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ، تاريحي-مادەني ەس­كەرت­كىش­تەرگە، ونىڭ ىشىندە حالىق اراسىندا كەڭىنەن تانىمال كيەلى ورىندارعا جان-جاقتى زەردەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل كۇندە كەز-كەلگەن ادام ءۇشىن كيە­لى ورىندار تۋرالى اقپارات الۋ ىڭعايلى بولىپ وتىر. ول ءۇشىن ارنايى سايت ىسكە قوسىلعان. اتالعان سايت تسيفرلى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ، عالامتور جەلىسى ارقىلى كيەلى جەرلەرگە دەگەن قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتە الادى. سونداي-اق وڭىردەگى كيەلى جەرلەردىڭ قا­سيە­تىن ودان ءارى ناسيحاتتاۋ ماق­ساتىندا ءتيىستى مالىمەتتەر جيناۋ جۇ­مىسى دا قولعا الىنعان. «جال­پى، جيناقتالعان ماتەريالدار نە­گى­زىندە «اۋليەاتانىڭ كيەلى ورىن­دارى» كارتاسى مەن جيناق كىتابى دايىندالىپ، ول ءۇش تىلدە باسىلىپ شىقتى. كىتاپتىڭ ءاربىر وقىرمانى وڭىرىمىزدە ورنالاسقان قاسيەتتى نىساندارعا بايلانىستى كونەدەن جەتكەن اڭىز-اڭگىمەلەر، تاريحي دەرەكتەر مەن ارحيۆتىك-عىلىمي قۇجاتتامالار تۋرالى دا تولىققاندى مالىمەتتەر الا الادى»، دەيدى قۋانىش داۋرەمبەكوۆ.

نەگىزىنەن، جالپى اۋليە­اتا وڭىرىندەگى، كونە تاراز شاھا­رىن­داعى رۋحاني قۇن­دىلىقتار­دى ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى دا قار­قىندى جۇرگىزىلۋدە. بۇل ورايدا وڭىردە «رۋحاني جاڭعىرۋ» جو­با­لىق كەڭسەسى جۇمىس ىستەيدى. «قازاقستاننىڭ كيەلى جەر­لەرىنىڭ گەوگرافياسى» ار­نايى جوباسى اياسىندا ۇلت­تىق ءتۋريزمدى دامىتۋ، كيەلى جەر­لە­ر­دى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا دا تەك­تۇرماس كەسەنەسى، قاراحان كەسە­نە­سى، ايشا ءبيبى مازارى، باباد­جا حاتۋن مازارى، بايزاق باتىر كەسە­نەسى، «اقىرتاس» ساراي-كەشەنى، «ەجەل­گى تاراز قالاشىعى» مەن «مەركى-جايسان عۇرىپتىق كەشەنى» سياق­تى بىرقاتار تاريحي ورىندار قا­راس­تىرىلعان. «سونداي-اق كىشى كيەلى جەرلەر كارتاسىن جاساۋ ءۇشىن جيناقتالىپ جاتقان رەس­پۋب­ليكاداعى ەسكەرتكىشتەردىڭ تىزى­مىنە جامبىل وبلىسىنان 82 ەس­كەرت­كىش ەنگىزىلدى. بارلىق 35 نى­سان­نىڭ GPS كوورديناتتارى جاسا­لىپ، نىساندارعا قولجەتىمدىلىك تولىق­تاي قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل نى­ساندار تاراز قالاسىنىڭ 44 تۋريس­تىك مەكەمەسى مارشرۋتتارىنا دا ەن­گى­زىلىپ، ەلىمىز بەن الىس-جاقىن شەتەل­دەردەن كەلگەن تۋريستەرگە تا­نىس­تى­­رىلۋدا. وڭىرىمىزدەگى 8 جالپ­ى­ۇلت­تىق نىسانعا بايلانىس­تى ارنايى دەرەكتى فيلمدەر دە ءتۇسىرىلىپ، ولار YouTube ارناسى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە جارىق كوردى»، دەيدى وبلىستىق «رۋحا­ني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭسەسى قوعام­مەن بايلانىس ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ءالىمجان قالمۇراتوۆ.

بۇگىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دار­لاماسىنىڭ «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جو­باسى نەگىزىندە اۋليەاتا وڭى­رى­ندە ورنالاسقان كيەلى جەر­لەر­­­دىڭ تا­عى­لىمىن تانىتۋ ەل كوپ بى­لە بەرمەيتىن جەرلەردە دە جال­­­عا­­سۋ­دا. ماسەلەن، مەركى اۋدانى­­نىڭ تاۋىن­دا ورنالاسقان كوك­كول، استاۋ­كول، ساسىقكول سياق­­تى كول­دەر­دىڭ قاسيەتتىلىگى مەن كيە­­لى­لىگى توڭى­رەگىندە تاريحي دەرەك­­تەر بار­شى­لىق. سول سياق­تى، كەزىندە باتىس تۇرىك قاعا­نا­­تى­­نىڭ عيباداتحاناسى اتان­عان، بىراق ءالى دە قۇپياسى تو­لىق اشىلماعان ساندىق جاي­لاۋىن­­داعى بالبال تاستاردىڭ تاري­حى دا كوركەم شەجىرەگە تولى. سونداي-اق قولا داۋىرىنە جاتا­تىن «قامىستىبۇلاق» پەتروگليف­تەرى، ەرتە تەمىر داۋىرىنە جاتاتىن «قاراساي» پەتروگليفتەرى، ەجەلگى ور­نەك، تۇيمەكەنت، باركۋاب قا­لا­شىقتارى، باۋىرجان مومىش­ ۇلىنىڭ تۋعان جەرىندەگى مومىش بۇ­لاعى، شاقپاق اۋليە ۇڭگىرى سياق­تى ءالى دە زەرتتەۋ نىساناسىنا كوپ ىلىگە قويماعان كيەلى جەرلەر دە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرگە يە. سو­نىمەن قاتار قازاقتىڭ ۇلى تۇل­عالارى كەرەي مەن جانىبەك حان­دار العاش قازاق حاندىعىنىڭ تۋىن تىككەن قوزىباسى مەكەنىنىڭ ءوزى دە – ۇلت تاريحىن شەجىرەلەيتىن ولكە. بۇل جەر بۇگىنگى شۋ جانە مويىن­قۇم اۋداندارىنىڭ اۋماعىندا ور­نالاسقان. ال وسى اۋماقتاعى «حان تاعى»، «حان قوراسى» سياق­تى كيە­لى جەرلەردە كەرەي مەن جانىبەك حاندار بي­لىك قۇرىپ، ءتىپتى جەرلەنگەن دە­گەن دە تاريحي مالىمەتتەر بار. مۇن­داي كيەلى جەرلەردى ۇلى قا­زاق دا­لاسىنداعى كەز كەلگەن ەل­دى مە­كەن­نەن دە كەز­دەستىرۋگە بولادى. مۇنىڭ بار­لىعى دا ۇلتتىڭ ۇلى تاري­حىنىڭ ءبىر بولشەگى، ءجۇ­رىپ وت­كەن جولى، ۇلى دالاداعى ۇلا­عات­قا تولى قولتاڭباسى بولسا كەرەك.

 

جامبىل وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

بالۋان شولاقتىڭ دومبىراسى

ونەر • بۇگىن، 09:00

جازعا سالەم جولدايىق

ونەر • بۇگىن، 08:55

جىلقىشى اۋىلدىڭ جاقسىلىعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:54

قانمەن جازىلعان كارتينالار

تاريح • بۇگىن، 08:45

ستۋدەنتتەردىڭ ءسوز سايىسى

ونەر • بۇگىن، 08:41

وڭتايلى ونلاين اۋكتسيون

تەحنولوگيا • بۇگىن، 08:35

قولدى بولىپ جاتقان قاراۋسىز مال

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

براكونەرگە بۇعاۋ بولماي ما؟

ايماقتار • بۇگىن، 08:28

2021 جىل – قالپىنا كەلۋ كەزەڭى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:25

كيىك كۇيىك پە؟

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:18

قاۋىپتىڭ بەتىن ۆاكتسينا قايتارادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:15

«وسىعان دەيىن نەگە بىرىكپەدى؟»

مەديتسينا • بۇگىن، 08:13

قورقىنىشتى سەيىلتۋ قۇرالى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:11

ءۇي سالعانعا – ۇلكەن كومەك

قوعام • بۇگىن، 08:05

بارتيمەن شەبەرلىك بايقاستى

تەننيس • بۇگىن، 08:05

«جىگىتتەر بار نارقاسقا...»

سپورت • بۇگىن، 07:59

ەكونوميكا دامۋ جولاعىنا شىقتى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:58

ۇقساس جاڭالىقتار