بۇگىندە جامبىل وبلىسىندا 3448 تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش بار. ونىڭ ىشىندەگى 711 ەسكەرتكىش مەملەكەتتىك, 25 ەسكەرتكىش رەسپۋبليكالىق جانە 5 ەسكەرتكىش حالىقارالىق تىزىمگە الىنعان. ال يۋنەسكو-نىڭ «بۇكىلالەمدىك مادەني مۇرالار» تىزبەسىنە اۋليەاتا ايماعىنداعى ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان اقتوبە (بالاساعۇن), ورنەك, قۇلان, قوستوبە قالاشىقتارى مەن ورتاعاسىرلىق اقىرتاس ساراي-كەشەنى ەنگىزىلگەن. سونىمەن قاتار قاراحان, ايشا ءبيبى, بابادجا حاتۋن, داۋىتبەك, تەكتۇرماس كەسەنەلەرى دە بۇل كۇندە تۋريستەردىڭ ءجيى كەلەتىن ورنىنا اينالىپ وتىر. ال جالپى وڭىردەگى بارلىق تاريحي نىسانداردى كوپشىلىككە تانىتۋ توڭىرەگىندە دە ءتيىمدى جۇمىستار اتقارىلۋدا. «ەلىمىزدە باستاۋ العان «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ كارتاسى» جوباسىن وڭىرىمىزدە جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسى تاراپىنان بەلگىلى ولكەتانۋشىلاردان, تاريحشىلاردان جانە ارحەولوگتەردەن جۇمىس توبى قۇرىلىپ, 2017 جىلدىڭ قازان-قاراشا ايلارى ارالىعىندا وبلىس كولەمىندە «ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا» ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. ەكسپەديتسيا بارىسىندا «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزۋ ءۇشىن جامبىل وبلىسىنان ەسكەرتكىشتەردىڭ ەرەكشەلىگى مەن قۇندىلىعىنا قاراي بىرقاتار تاريحي-مادەني نىساندار ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۋزەيى جانىنداعى «قاسيەتتى قازاقستان» ورتالىعىنا جولداندى. «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرعان ۇلتتىق ساراپشىلار كەڭەسى جامبىل وبلىسىنان «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىنىڭ تىزىمىنە 8 جالپىۇلتتىق جانە 27 وڭىرلىك دەڭگەيدەگى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتى «قاسيەتتى جەرلەر» تىزىمىنە ەنگىزدى. اتقارىلعان جۇمىستاردى جالعاستىرۋ ماقساتىندا ءبىر جىلدان كەيىن «رۋحاني جاڭعىرۋ» كىشى باعدارلاماسىنىڭ «قاسيەتتى قازاقستان» بازالىق باعىتى بويىنشا مەكەمە تاراپىنان «اۋليەاتانىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ كارتاسىن» دايىنداۋ جوباسى ۇسىنىلىپ, بەكىتىلدى», دەيدى وبلىستىق تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ديرەكتسياسىنىڭ ديرەكتورى قۋانىش داۋرەمبەكوۆ.
سونىمەن قاتار اۋليەاتا ايماعىندا ورنالاسقان تاريحي ەسكەرتكىشتەردى سارالاۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ جەتەكشى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جەرگىلىكتى جوعارى وقۋ ورىندارى بىرلەسىپ, تاريحشى, ارحەولوگ, ەتنوگراف, گەوگراف جانە ولكەتانۋشى عالىمداردان ساراپشىلار كەڭەسى مەن جۇمىسشى توبى قۇرىلعان. اتالعان توپ وبلىس كولەمىندە عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرگە, ونىڭ ىشىندە حالىق اراسىندا كەڭىنەن تانىمال كيەلى ورىندارعا جان-جاقتى زەردەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل كۇندە كەز-كەلگەن ادام ءۇشىن كيەلى ورىندار تۋرالى اقپارات الۋ ىڭعايلى بولىپ وتىر. ول ءۇشىن ارنايى سايت ىسكە قوسىلعان. اتالعان سايت تسيفرلى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, عالامتور جەلىسى ارقىلى كيەلى جەرلەرگە دەگەن قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتە الادى. سونداي-اق وڭىردەگى كيەلى جەرلەردىڭ قاسيەتىن ودان ءارى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ءتيىستى مالىمەتتەر جيناۋ جۇمىسى دا قولعا الىنعان. «جالپى, جيناقتالعان ماتەريالدار نەگىزىندە «اۋليەاتانىڭ كيەلى ورىندارى» كارتاسى مەن جيناق كىتابى دايىندالىپ, ول ءۇش تىلدە باسىلىپ شىقتى. كىتاپتىڭ ءاربىر وقىرمانى وڭىرىمىزدە ورنالاسقان قاسيەتتى نىساندارعا بايلانىستى كونەدەن جەتكەن اڭىز-اڭگىمەلەر, تاريحي دەرەكتەر مەن ارحيۆتىك-عىلىمي قۇجاتتامالار تۋرالى دا تولىققاندى مالىمەتتەر الا الادى», دەيدى قۋانىش داۋرەمبەكوۆ.
نەگىزىنەن, جالپى اۋليەاتا وڭىرىندەگى, كونە تاراز شاھارىنداعى رۋحاني قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى دا قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. بۇل ورايدا وڭىردە «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭسەسى جۇمىس ىستەيدى. «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» ارنايى جوباسى اياسىندا ۇلتتىق ءتۋريزمدى دامىتۋ, كيەلى جەرلەردى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا دا تەكتۇرماس كەسەنەسى, قاراحان كەسەنەسى, ايشا ءبيبى مازارى, بابادجا حاتۋن مازارى, بايزاق باتىر كەسەنەسى, «اقىرتاس» ساراي-كەشەنى, «ەجەلگى تاراز قالاشىعى» مەن «مەركى-جايسان عۇرىپتىق كەشەنى» سياقتى بىرقاتار تاريحي ورىندار قاراستىرىلعان. «سونداي-اق كىشى كيەلى جەرلەر كارتاسىن جاساۋ ءۇشىن جيناقتالىپ جاتقان رەسپۋبليكاداعى ەسكەرتكىشتەردىڭ تىزىمىنە جامبىل وبلىسىنان 82 ەسكەرتكىش ەنگىزىلدى. بارلىق 35 نىساننىڭ GPS كوورديناتتارى جاسالىپ, نىساندارعا قولجەتىمدىلىك تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل نىساندار تاراز قالاسىنىڭ 44 تۋريستىك مەكەمەسى مارشرۋتتارىنا دا ەنگىزىلىپ, ەلىمىز بەن الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن تۋريستەرگە تانىستىرىلۋدا. وڭىرىمىزدەگى 8 جالپىۇلتتىق نىسانعا بايلانىستى ارنايى دەرەكتى فيلمدەر دە ءتۇسىرىلىپ, ولار YouTube ارناسى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە جارىق كوردى», دەيدى وبلىستىق «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭسەسى قوعاممەن بايلانىس ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ءالىمجان قالمۇراتوۆ.
بۇگىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى نەگىزىندە اۋليەاتا وڭىرىندە ورنالاسقان كيەلى جەرلەردىڭ تاعىلىمىن تانىتۋ ەل كوپ بىلە بەرمەيتىن جەرلەردە دە جالعاسۋدا. ماسەلەن, مەركى اۋدانىنىڭ تاۋىندا ورنالاسقان كوككول, استاۋكول, ساسىقكول سياقتى كولدەردىڭ قاسيەتتىلىگى مەن كيەلىلىگى توڭىرەگىندە تاريحي دەرەكتەر بارشىلىق. سول سياقتى, كەزىندە باتىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ عيباداتحاناسى اتانعان, بىراق ءالى دە قۇپياسى تولىق اشىلماعان ساندىق جايلاۋىنداعى بالبال تاستاردىڭ تاريحى دا كوركەم شەجىرەگە تولى. سونداي-اق قولا داۋىرىنە جاتاتىن «قامىستىبۇلاق» پەتروگليفتەرى, ەرتە تەمىر داۋىرىنە جاتاتىن «قاراساي» پەتروگليفتەرى, ەجەلگى ورنەك, تۇيمەكەنت, باركۋاب قالاشىقتارى, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تۋعان جەرىندەگى مومىش بۇلاعى, شاقپاق اۋليە ۇڭگىرى سياقتى ءالى دە زەرتتەۋ نىساناسىنا كوپ ىلىگە قويماعان كيەلى جەرلەر دە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرگە يە. سونىمەن قاتار قازاقتىڭ ۇلى تۇلعالارى كەرەي مەن جانىبەك حاندار العاش قازاق حاندىعىنىڭ تۋىن تىككەن قوزىباسى مەكەنىنىڭ ءوزى دە – ۇلت تاريحىن شەجىرەلەيتىن ولكە. بۇل جەر بۇگىنگى شۋ جانە مويىنقۇم اۋداندارىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. ال وسى اۋماقتاعى «حان تاعى», «حان قوراسى» سياقتى كيەلى جەرلەردە كەرەي مەن جانىبەك حاندار بيلىك قۇرىپ, ءتىپتى جەرلەنگەن دەگەن دە تاريحي مالىمەتتەر بار. مۇنداي كيەلى جەرلەردى ۇلى قازاق دالاسىنداعى كەز كەلگەن ەلدى مەكەننەن دە كەزدەستىرۋگە بولادى. مۇنىڭ بارلىعى دا ۇلتتىڭ ۇلى تاريحىنىڭ ءبىر بولشەگى, ءجۇرىپ وتكەن جولى, ۇلى دالاداعى ۇلاعاتقا تولى قولتاڭباسى بولسا كەرەك.
جامبىل وبلىسى
