رۋحانيات • 12 ءساۋىر، 2021

رۋحى بيىك ەل ەشقاشان جەڭىلمەيدى

88 رەت كورسەتىلدى

جالپى، مەملەكەت قۇرۋدىڭ نەگىزى – ەكونوميكا ەمەس، رۋحانيات. رۋحانياتى باي، رۋحى بيىك ەل ەشقاشان جەڭىلمەيدى. ياعني ول ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتايدى. وتكەنىنەن بەيحابار حالىقتىڭ رۋحاني كەمەلدىگىن بىلاي قويعاندا، ماتەريالدىق تۇرعىدان دا جارىمايدى. سوندىقتان بولاشاعىنىڭ بەرىك بولۋىن ويلاعان جۇرت ۇرپاعىن وتكەن تاريحتىڭ كەمەل ۇلگىسىمەن سۋارۋى ءتيىس. وسى ورايدا، ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالالارى – قازاق قوعامىنا سانانى جاڭعىرۋدىڭ جولىن نۇسقاعان باعدارشام ىسپەتتەس قۇندى دۇنيەلەر.

سانانى جاڭعىرتۋ بۇرىنعى ۇمىت بولعان قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋ ارقىلى ىسكە اسادى. قازاق حالقىنىڭ وتكەن تاريحىندا بۇگىنگى ۇرپاق ۇيالاتىن ەشتەمە جوق ءارى تاريحي-مادەني اسپەكتىلەرى وتە باي. وسىنى ءبىلۋىمىز كەرەك ءھام مارتەبە تۇتۋعا ءتيىسپىز.

ەلباسى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا: «قازاقستان – كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ قاسيەتتى «قارا شاڭىراعى» دەگەن تۇجىرىم ايتادى. بۇل وتە دۇرىس پا­يىم. مىسالى، التايدان باستالعان كونە تۇركى ەتنوسىنىڭ قالىپتاسۋ پروتسەسى ۇلى دالادا جۇرگىزىلىپ، ءVى عاسىردا قازاقستان اۋماعىندا العاشقى ەۋرازيالىق يمپەريا – تۇركى قاعاناتى دۇنيەگە كەلدى. قاعانات شەكاراسى كەڭەيىپ، باتىسى سولتۇستىك كاۆكاز بەن قارا تەڭىز جاعالاۋىنا دەيىن جەتتى. يران جانە ۆيزانتيا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناس ورناتتى. قاعاناتتىڭ ەڭ جوعارعى جەتىستىگى – كونە تۇركى جازۋىن پايدالانىپ، ونىڭ كەڭ تارالۋىنا جول اشتى.

«العاشقى ورتا عاسىردا حيجاز دالاسىندا كوشپەندى اراب-پارسى تەكتەس تايپالار كۇشەيۋى سەبەبىنەن تۇركى قاعاناتى ىدىراپ، جاڭادان جەتى مەملەكەت تۋىپ شىقتى» دەيدى قىپشاقتانۋشى عالىم بولات كومەكوۆ. ولار: باتىستا بۇلعار مەن حازارلار، قازىرگى قازاقستان جەرى ەرتىس بويىندا – كيمەك، سىر بويىندا – وعىزدار، جەتىسۋ جەرىندە – قارلىقتار مەملەكەت قۇرسا، قالعان ەكەۋى: ەنەسەي بويىنداعى قىرعىزدار مەن موڭعول ءۇستىرتى وتۋكەن قويناۋىندا پايدا بولعان – ۇيعىر حاندىعى. بۇلاردىڭ بارلىعى بايىرعى تۇركى قاعاناتىنىڭ ەل باسقارۋ جۇيەسىن، شارۋاشىلىق مادەنيەتىن، ونەر-ءبىلىمىن، جازۋ-سىزۋىن بۇزباي دامىتتى. وسىلاي بۇگىن­گى قازاقتىڭ سايىن دالاسى – الەمنىڭ ءار تۇك­پىرىنە تاراعان تۇركى تەكتەس تايپالار مەن حالىقتار باسقا ەلدەر مەن وڭىرلەردىڭ تاريحي ۇدەرىستەرىنە ەلەۋلى ۇلەس قوستى.

اكادەميك بولات ەشمۇحامەد ۇلىنىڭ پا­يىمىنشا، ورتا عاسىردا الەمدە تۇركىلەردەي جىگەرلى حالىق بولماعان. ولاردىڭ كۇندەلىكتى تىرلىگىنە وتىرىقشى قوعام وكىلدەرى تاڭداي قاعىپ تامسانعان. ويتكەنى تۇركىلەر قۇرعان كوشپەلى قوعامنىڭ وتىرىقشىلىق­تان باس­تى ايىرماشىلىعى – رۋ-تايپالىق قۇرى­لىمى. بۇل جۇيە قوعامدىق جانە مەم­لەكەت­تىك دامۋدىڭ نەگىزگى ۇستىنى بولعان. ياعني قازىرگى قازاقتىڭ بولمىسى وسى رۋ-تايپالىق قۇرىلىمدا.

ودان كەيىن تۇركىلەر قۇرعان كوشپەلى قوعامنىڭ باستى بايلىعى – اۋىز ادەبيەتى مەن فولكلورى. اۋىز ادەبيەتى حالقىمىزدىڭ جادىسىن جويداسىز شىنىقتىردى. وتىرىقشى قوعامدا ليريكالىق پوەمالار سانى بەستەن اسپايدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا قازاق فولكلورىنىڭ ۇلكەن-كىشىلى 200 مىڭداي نۇسقاسى ساقتاۋلى تۇر. مۇنداي قازىنا-بايلىق وتىرىقشى قوعامدا جوق.

كوشپەلى قوعام ەشقاشان ءبىر جاقتى بولماعان. ونىڭ تۇرمىستىق مادەني بولمىسىندا: مال شارۋاشىلىعى، ەگىنشىلىك، قالالاسۋ پروتسەسى، وقۋ-ءبىلىمى ءبارى بار تولىققاندى قوعام قۇرعان. وسىنىڭ ىشىندە جازۋ ماسەلەسىنە كەلسەك، ول – شارۋاشىلىق نەمەسە قازىرگى تىلمەن ايتقاندا ەكونوميكالىق كورسەتكىش ەمەس، ول – وركەنيەتتىڭ بەلگىسى. سونىمەن قاتار كوشپەلى قوعام، ياعني ۇلى دالا تۇرعىندارى تابيعات­پەن تۇتاسىپ ءومىر سۇرگەن، ونىڭ جاراتىلىس زاڭدىلىعىن جاقسى مەڭگەرگەن. ءومىر سۇرگەن ورتاسىنا كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قامقورلىق تانىتقان.

تاعى ءبىر ەرەكشەلەپ ايتاتىن دۇنيە – كوشپەندى قوعامدا ادامي فاكتور ءبىرىنشى ورىندا بولعان. قازىرگى الەۋمەتتانۋشىلار ايتىپ جۇرگەن «ادام كاپيتالى» دەگەنىمىزدىڭ ءتۇپ توركىنى وسى.

ادام قادىرىنە اسا ماڭىز بەرىلگەندىكتەن، كوشپەلى قوعامدا ەشقاشان قۇل بولما­عان. ياعني ادام قۇقى تاپتالماعان. قوعامعا «وبال» دەيتىن ۇعىم تەرەڭ سىڭىرىلگەن. بۇل ۇعىم وتى­رىقشىلاردا اتىمەن جوق. ايتا بەرسەك، كوشپەندى ءومىر سالتىن ۇستانعان بابالارىمىز كوك ءشوپتى جۇلماعان، سۋعا تۇكىرمەگەن، قا­جە­تى­نەن ارتىق اڭ اتپاعان، دۇنيە جيناماعان ت.ب. ەگەر وسى قۇندىلىقتاردى ساقتاي العاندا قازىرگىدەي ەكولوگيالىق ءھام رۋحاني زارداپقا ۇرىنباس ەدىك ءھام «وبال» ۇعىمى ادامي قاتى­ناس وزەگىنەن اجىراماعاندا قوعام ەشقا­شان قاتىگەزدەنبەس ەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار