ق.ساتباەۆ – اسا كورنەكتى عالىم-گەولوگ قانا ەمەس, ءوز زامانىنىڭ جارىق جۇلدىزى, ويشىل عۇلاماسى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ول ءوزىنىڭ وتە شەبەر ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا عىلىم مەن يندۋستريالىق دامۋدىڭ كوشباسشىسى بولىپ, كەمەڭگەر عالىم اتاندى.
ق.ساتباەۆ ەلىمىزدىڭ گەولوگياسىن, مينەرالدىق رەسۋرستارىن زەرتتەۋگە جانە بارلاۋعا, عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىن وندىرىسكە ەنگىزۋگە, رەسپۋبليكامىزدا يندۋستريا الىپتارىن سالۋعا زور ۇلەس قوستى.
ق.ساتباەۆتىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرى پايدالى قازبالاردىڭ قاي جەردە شوعىرلانۋى مۇمكىن ەكەنىن بولجاۋعا جانە گەولوگتاردىڭ ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جەڭىلدەتىپ, بولجامدىق كارتالاردى قۇراستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ورتالىق قازاقستاننىڭ مينەرالدىق-شيكىزات بازاسى كەڭەيىپ, «جەزقازعان مىسى – ەل ىرىسى» دەگەن ۇرانعا اينالعانى ق.ساتباەۆتىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىز. ورتالىق قازاقستاندا كەزىندە ق.ساتباەۆ اشقان جەزقازعان, جامان ايبات, جىلاندى توبى (سارىوبا, قىپشاقپاي, قاراشوشاق, يتاۋىز, جارتاس) كەن ورىندارى ورنالاسقان ءوڭىردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان «ورتالىق قازاقستاننىڭ رۋدالىق كەن ورىندارىن اۋقىمدى يگەرۋ كەزىندەگى جەر بەتى دەفورماتسيالىق پروتسەستەرىن كەشەندى مونيتورينگتەۋ» اتتى مەملەكەتتىك گرانتتىق جوبانىڭ ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە جۇكتەلۋى – ۋنيۆەرسيتەتتەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەندىگىنىڭ ءبىر دالەلى.
جالعىز جەزقازعان ءوڭىرى عانا ەمەس, رەسپۋبليكاداعى كوپتەگەن كەن وشاقتارىنىڭ اشىلۋى مەن پايداعا اسىرىلۋى قانىش ساتباەۆ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. سوناۋ 1940 جىلى: «شىعىستا – التاي القابى, وڭتۇستىكتە – قاراتاۋ, ورتالىق قازاقستاننىڭ كەندى جوتاسى, باتىستا – ماڭعىستاۋ تۇبەگى, مىنە, وسىنىڭ ءبارى كەن بايلىقتىڭ سارقىلماس كوزدەرى», دەپ زور شابىتپەن, ءارى كورەگەندىكپەن ايتقان ءسوزىنىڭ وزىنەن قاسيەتتى قازاق دالاسى كەن بايلىعىنىڭ ءيسى اڭقىپ تۇرعاندىعىن سەزىنەمىز جانە وعان بۇگىندە كوزىمىز جەتىپ وتىر.
ق.ساتباەۆ قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ipگەتاسىن قالاۋشىسى, ۇيىمداستىرۋشىسى, تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولا وتىرىپ, ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى عىلىم سالالارىنىڭ قالىپتاسۋىنا, ءوسىپ-وركەندەپ, قانات جايۋىنا بار كۇش-جىگەرىن جۇمساپ, ايتۋلى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى.
ۇعا-نىڭ قۇرامىن, اكادەميانىڭ زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن تاپ وسى قازاق تاۋ-كەن-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ تۇلەكتەرىمەن تولىقتىرىپ وتىردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 1999 جىلعى 2 قىركۇيەكتەگى قاۋلىسىمەن قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ق.ساتباەۆتىڭ ءeciمى بەرىلدى. قازاق ەلىن الەمگە تانىتقان ۇلى عالىم, ۇلتتىق ماقتانىشىمىز ق.ساتباەۆتىڭ eciمىنە يە بولۋ – ءبىزدىڭ ۇجىم ءۇشىن اسا زور مارتەبە دەپ بىلەمىز جانە ەرەكشە قادىر تۇتامىز. ءارى بۇل مارتەبە وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە, تۇلەكتەرىنە, ۇستازدارىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن دە تەرەڭ سەزىنەمىز.
1934 جىلى قازاق تاۋ-كەن-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ اشىلۋىنا تىلەك بىلدىرگەن قازاقتىڭ نارتۇلعا ۇلى ساكەن سەيفۋللين وقۋعا تۇسكەن جاستارعا ينستيتۋت ديرەكتورى ءاشىر بۇركىتباەۆ ارقىلى مىناداي امانات ارتقان ەدى: «ينجەنەر ماماندار قارا باستىڭ قامى ءۇشىن ەمەس, ۇلتتىڭ ارى ءۇشىن, بip كۇندىك شايلىعى ەمەس, ەلدىڭ بايلىعى ءۇشىن, سول بايلىقتى ەل يگىلىگىنە اسىرۋ جولىندا پايدالانۋ ءۇشىن كۇرەسۋى كەرەك. جۇرەكتەرىڭدەگى جالىنداعان جىگەر مەن جاسامپاز رۋحتى جانداندىرىپ, ۇلتتىق رۋحتى اسقاقتاتىڭدار!». وسى باتا, وسى امانات بۇگىنگى تاڭدا, ارادا 87 جىل وتسە دە, ەش ماڭىزىن جويماعان كۇيى ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بولاشاعىنا باعىت سىلتەپ تۇر دەۋگە بولادى.
ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – وسى زامانعى ۇزدىك تەحنيكا مەن تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىن ەركىن مەڭگەرىپ, الەمنىڭ وزىق ەلدەرىنىڭ بەساسپاپ ماماندارىمەن ۇزەڭگى قاعىستىراتىن, تەرەزەسى تەڭ, ىزدەنىمپاز, ءبىلىمپاز, ونىڭ ۇستىنە ءوز ۇلتىنا, تۋعان توپىراعىنا جان-تانىمەن ەڭبەك ەتەتىن, حالقىنىڭ تاريحىن, ادەبيەتىن, ونەرىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ۇلتتىق رۋحىنىڭ اسقاقتاۋىنا بار كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىن قازاقتىڭ ينجەنەر-تەحنيكالىق زيالى قاۋىمىنىڭ وكىلدەرىن تاربيەلەۋ باعىتىندا جۇيەلى ءىس اتقارۋ بولماق.
بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەت قۇرىلىمىندا الەمدىك تەحنيكا مەن تەحنولوگيالاردى يگەرۋدى جانە جەر قويناۋىنداعى بايلىعىمىزدى ەل يگىلىگىنە جاراتۋدى ماقسات تۇتقان 9 وقۋ-تاربيەلىك ينستيتۋتى, 15 زەرتتەۋ لابوراتورياسى, 4 عىلىمي-وقىتۋ ورتالىعى, سونداي-اق جاڭا عىلىمي-وندىرىستىك قۇرىلىمدار مەن ەنشىلەس 6 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, تەحنوپارك جۇمىس اتقارادى. بۇلاردىڭ ارقايسىسى جوعارى بىلىكتى جانە باسەكەگە قابىلەتتى ينجەنەرلەردى, عىلىمي كادرلاردى, عىلىمي-تەحنيكالىق زەرتتەۋشى عالىمداردى دايارلاۋعا, ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە باعىتتالعان.
ۋنيۆەرسيتەت قۇرامىنداعى ينستيتۋتتار ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىنەن باسقا گەولوگيالىق بارلاۋعا, كەن ورىندارىن يگەرۋگە جانە وندىرىلگەن پايدالى قازبالاردى بايىتۋعا, سونداي-اق وندىرىستىك نىساندار مەن كەن ورىندارىن تسيفرلاندىرۋعا باعىتتالعان جاڭاشىل زەرتتەۋ جۇمىستارىن دا جۇرگىزەدى.
1962 جىلى جارىققا شىققان ء«تۇستى مەتالل رۋدالارىن كەشەندى پايدالانۋ بويىنشا قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ زەرتتەۋلەرى» اتتى ەڭبەگىندە ق.ساتباەۆ «قازاقستاننىڭ نەگىزگى ءتۇستى مەتالدار كەن ورىندارى دەرلىك كوپكومپونەنتتى بولىپ تابىلادى جانە ولاردىڭ قۇرامىندا ماڭىزدى مەتالل كومپونەنتتەرى بار. مينەرالدى شيكىزاتتى تولىق جانە كەشەندى پايدالانۋ – بۇكىل ەل ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلە. ونىڭ شەشىمى – مينەرالدى شيكىزات قۇرامىنداعى بارلىق پايدالى كومپونەنتتەردى تولىق جانە كەشەندى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنوگەندىك قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن جاساۋ جانە ءتيىمدى تەحنولوگيالىق ادىستەرىن ازىرلەۋ», دەپ اتاپ وتكەن ەدى.
قانىش يمانتاي ۇلى وسىناۋ كۇردەلى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋگە جاقىن قالعان بولاتىن. ساتباەۆتىڭ اياقتالماي قالعان وسى ۇلى ءىسىن – ياعني تەحنوگەندىك قالدىقتاردى قايتا وڭدەپ, بوس تاۋ جىنىستارىنان ءتيىمدى قۇرىلىس ماتەريالدارىن جاساۋ ءىسىن جۇزەگە اسىرۋدى ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى قۇلشىنا قولعا الۋدا.
ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنان بولىنگەن زياندى قالدىقتاردىڭ شەكتەن تىس كوبەيۋى قورشاعان ورتا جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا, ادام دەنساۋلىعىنىڭ بۇزىلۋىنا اپارىپ سوعۋدا. وسىنىڭ بارلىعى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدى جانە ونى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋدى, سونداي-اق ونىڭ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋدى تالاپ ەتەدى.
وسىنداي ءادىس-ارەكەتتەردىڭ ءبىرى – كوپ جىلدان بەرى جيناقتالعان تەحنوگەندىك قالدىقتاردى (تەحنوگەندىك مينەرالدىق تۇزىلىمدەردى – تمت) وڭدەۋ. قازىر ءىرى وركەنيەتتى ەلدەر كەڭ اۋماقتاردى الىپ جاتقان, جەڭىل ۇرلەنەتىن زاتتاردان تۇراتىن, ايماق ءۇشىن ەكولوگيالىق قاۋىپ توندىرەتىن وسى تمت-لاردى قايتا وڭدەۋگە جانە ودان مەتالداردى ءبولىپ الۋمەن قاتار, قالعان بوس تاۋ جىنىستارىن ەكىنشى شيكىزات رەتىندە الىپ, ولاردان قۇرىلىس ماتەريالدارىن جاساپ شىعارۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىر.
ال ەندى ەرتەڭگى كۇنى قانداي كەرەمەت جوبالار بولادى؟ ولاردىڭ ەڭ نەگىزگىلەرىن عانا اتاپ وتەيىك:
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مينەرالدى-شيكىزات كەشەنى مۇددەلەرىنە وراي جۇرگىزىلەتىن يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋلەر جانە تابيعي ۇقساستىعى بار جاڭا تەحنولوگيالار مەن ماتەريالداردى جاساۋ.
كەلەشەگى زور ەنەرگوتيىمدى تەحنولوگيالاردى تسيفرلاندىرۋ جوبالارى, جىلۋ جانە سالماق الماستىرۋ ۇردىستەرىن جىلدامداتۋ, قۇرىلىمداردى تاجىريبەلى زەرتتەۋلەر مەن گاز ءتارىزدى, سۇيىق جانە قاتتى دەنەلەردىڭ كەڭ كولەمدە ءوزارا ارەكەتتەسۋىن سۋپەركومپيۋتەرلىك مودەلدەۋ نەگىزىندە باسقارۋ.
اقپاراتتى-اناليتيكالىق كەشەن: كومىرسۋتەكتى شيكىزات كەن ورىندارىن زەرتتەۋ كەزىندە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى, ونىڭ ىشىندە گەولوگيا, ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ, بايىتۋ, دايىنداۋ جانە تاسىمالداۋ ۇردىستەرى دە بار. ونەركاسىپ نىساندارى مەن ماشينا جاساۋ ءوندىرىسىن, تاۋ-كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنىن, مۇناي-گاز ونەركاسىبىن تسيفرلاندىرۋ جوبالارى.
مەتاللۋرگيا كەشەنى مەن مۇناي-گاز ونەركاسىبىندەگى مينەرالدى جانە تەحنوگەندى شيكىزاتتى قوسىمشا قۇنى جوعارى بولاتىن تاۋارلى ءونىم مەن رەتسيكلينگتىك تەحنولوگيالار الۋ ماقساتىندا كەشەندى تۇردە تەرەڭىرەك قايتا وڭدەۋ جونىندەگى يننوۆاتسيالىق, رەسۋرس ۇنەمدەگىش تەحنولوگيالار.
جەر ءۇستى جانە جەر ۇستىنە جاقىن نىسانداردى ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتىنىڭ كومەگىمەن مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە مالىمەتتەردى جيناۋدىڭ گەتەروگەندىك جۇيەلەرىن پايدالانا وتىرىپ كلاسسيفيكاتسيالاۋ مەن سايكەستەندىرۋ نەگىزىندە شەشىم قابىلداۋدى قولداۋ تەحنولوگيالارى, مودەلدەرى مەن ينتەللەكتۋالدىق ادىستەرى. ۋران ءوندىرىسىن كەشەندى تۇردە تولىعىمەن روبوتتاۋ.
تاۋ-كەن-مەتاللۋرگيالىق جانە مۇناي سالاسىنداعى تەحنولوگيالىق ماشينالاردا نانوماتەريالداردى قولدانۋ, ولاردى ساندىق باسقارۋ نەگىزىندە پايدالانۋ مەن تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءتيىمدى تەحنولوگياسىن زەرتتەۋ جانە ازىرلەۋ.
قورىتا كەلە ايتارىمىز, بۇدان 60 جىل بۇرىن مينەرالدى شيكىزاتتى تولىق جانە كەشەندى پايدالانۋعا ارنالعان ەڭبەگىندە قانىش يمانتاي ۇلى قازاقستان جەرىنىڭ كەڭ بايتاق دالاسىنا, جەرىنىڭ قويناۋىنداعى كەن بايلىقتارىمىزعا قۇرمەتپەن قاراۋ, قورعاۋ, ۇنەمدەۋ ءوزىمىز ءۇشىن, الداعى بولاشاققا نىق سەنىممەن قادام باسۋ ءۇشىن كەرەكتىگىن جازىپ, بىزگە مۇرا ەتىپ قالدىرعان. بۇل – بايلىق كوزى, تىرشىلىك ءنارى, ۇلتتىق ۇعىم-تۇسىنىگىمىزدىڭ نەگىزى. ەندەشە تىرشىلىگىمىزدىڭ كوزى بولىپ وتىرعان جەردى جانە ونىڭ قويناۋىن ساقتاۋ – ءبىزدىڭ ۇلتتىق مىندەتىمىز.
ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «عىلىمي سالانى قارجىلاندىرۋ مەن باسقارۋ جۇيەسىن جاڭارتۋ, عىلىمدى قارجىلاندىرۋدى ارتتىرۋ, عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ قاجەت», دەپ اتاپ كورسەتتى. وسىعان وراي, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ 2020 جىلعى 5 مامىرداعى «عىلىمنىڭ دامۋىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر تۋرالى» ماقالاسىندا: «عىلىمي ورتانى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانۋ عالىمداردىڭ زەرتتەۋ الەۋەتىنە بايلانىستى, بەدەلدى باسىلىمدار سانى مەن ولاردىڭ دايەكسوزدەرى, عىلىمي اسەر يندەكسى جانە ت.ب. كورسەتكىشتەر ارقىلى كورسەتەدى... مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسىن جاڭارتۋ, عىلىمي الەۋەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, قارجىلاندىرۋ جانە يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ تۋرالى تاپسىرماسى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ تيىمدىلىگىن ەداۋىر ارتتىرا الاتىن تۇبەگەيلى جاڭا شەشىمدەردى تالاپ ەتەدى», دەپ اتاپ كورسەتكەن.
ولاي بولسا, قازاق تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ التىن بەسىگى, تەرەڭ تامىرلى, مارتەبە-مەرەيدىڭ تۇعىرى بولىپ وتىرعان, ق.ساتباەۆ ءىزىن سالىپ كەتكەن قازىرگى قازۇتزۋ جاستارعا ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ كىلتىن اشۋدان, ۇيرەتۋدەن, عىلىمدى ناسيحاتتاۋدان جالىقپاعان ۇستازداردىڭ ۇستازى, عۇلاما عالىم ق.ساتباەۆتان ۇلگى-ونەگە العان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بۇگىنگى اعا بۋىن اقىلمان اعالارى مەن باتاگوي اپالارى جاستاردى جوعارى بىلىكتىلىككە شىڭداۋ جولىندا ەڭبەك ەتە بەرمەك.
اماندىق تۋلەشوۆ,
ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى رەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا مۇشە-كوررەسپوندەنتى
الماتى
