عىلىم • 12 ءساۋىر، 2021

ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەرتەڭى

113 رەت كورسەتىلدى

رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى حح عاسىردىڭ كورنەكتى عالىمى، كسرو عا اكادەميگى، قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ تۋعان كۇنىن جىل سايىن اتاپ وتەدى.

قانىش ساتباەۆتىڭ تۋعان كۇنىن قازاقستاندا 12 ءساۋىر – عىلىم كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتۋىمىزدىڭ ۇلكەن ماڭىزى بار.

ق.ساتباەۆ – اسا كورنەكتى عالىم-گەولوگ قانا ەمەس، ءوز زامانىنىڭ جا­رىق جۇل­­دىزى، ويشىل عۇلاماسى، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ول ءوزى­نىڭ وتە شە­بەر ۇيىمداستىرۋشىلىق قابى­لەتىنىڭ ارقا­سىن­دا قازاقستاندا عىلىم مەن يندۋس­تريالىق دامۋ­دىڭ كوش­باسشىسى بولىپ، كە­مەڭگەر عالىم اتاندى.

ق.ساتباەۆ ەلىمىزدىڭ گەولوگيا­سىن، مينە­رالدىق رەسۋرستارىن زەرت­تەۋگە جانە بار­لاۋعا، عىلىمي ىزدەنىس­تەرىنىڭ ناتيجەسىن وندىرىسكە ەنگىزۋگە، رەسپۋبليكامىزدا يندۋستريا الىپتارىن سالۋعا زور ۇلەس قوستى.

ق.ساتباەۆتىڭ عىلىمي زەرت­تەۋ­لەرى پايدالى قازبالاردىڭ قاي جەردە شوعىرلانۋى مۇم­كىن ەكەنىن بولجاۋعا جانە گەولوگتاردىڭ ىزدەس­تىرۋ جۇمىس­تارىن جەڭىلدەتىپ، بول­جام­دىق كارتالاردى قۇراستىرۋعا مۇم­كىندىك بەردى.

ورتالىق قازاقستاننىڭ مينە­رالدىق-شيكى­زات بازاسى كەڭەيىپ، «جەز­قازعان مىسى – ەل ىرىسى» دەگەن ۇران­عا اينال­عانى ق.ساتباەۆتىڭ قا­­جىرلى ەڭبەگى­نىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىز. ورتالىق قازاق­ستاندا كەزىندە ق.ساتباەۆ اشقان جەز­قازعان، جامان ايبات، جىلاندى توبى (سارىوبا، قىپشاقپاي، قاراشوشاق، يتا­ۋىز، جارتاس) كەن ورىندارى ورنالاسقان ءوڭىر­دىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تالعان «ورتالىق قازاقستاننىڭ رۋدالىق كەن ورىندارىن اۋقىمدى يگەرۋ كەزىندەگى جەر بەتى دەفورماتسيالىق پروتسەستەرىن كەشەندى مونيتورينگتەۋ» اتتى مەملەكەتتىك گرانتتىق جو­با­نىڭ ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە جۇك­تەلۋى – ۋنيۆەرسيتەتتەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەندىگىنىڭ ءبىر دالەلى.

جالعىز جەزقازعان ءوڭىرى عانا ەمەس، رەسپۋب­ليكاداعى كوپتەگەن كەن وشاقتارى­نىڭ اشىلۋى مەن پايداعا اسىرىلۋى قانىش ساتباەۆ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىس­تى. سوناۋ 1940 جىلى: «شىعىستا – التاي القابى، وڭتۇستىكتە – قاراتاۋ، ورتالىق قازاقستاننىڭ كەندى جوتاسى، باتىستا – ماڭعىستاۋ تۇبەگى، مىنە، وسىنىڭ ءبارى كەن باي­لىقتىڭ سارقىلماس كوزدەرى»، دەپ زور شابىتپەن، ءارى كورەگەندىكپەن ايتقان ءسوزى­نىڭ وزىنەن قاسيەتتى قازاق دالاسى كەن بايلى­عىنىڭ ءيسى اڭقىپ تۇرعاندىعىن سەزى­نەمىز جانە وعان بۇگىندە كوزىمىز جەتىپ وتىر.

ق.ساتباەۆ قازاقستان عىلىم اكا­­دە­ميا­سىنىڭ ipگەتاسىن قالاۋشىسى، ۇيىم­داستىرۋشىسى، تۇڭعىش پرەزي­دەنتى بولا وتىرىپ، ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى عىلىم سالالارىنىڭ قالىپ­تاسۋىنا، ءوسىپ-ور­كەندەپ، قانات جايۋىنا بار كۇش-جىگەرىن جۇم­ساپ، ايتۋلى ناتي­جەلەرگە قول جەتكىزدى.

ۇعا-نىڭ قۇرامىن، اكادەميانىڭ زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن تاپ وسى قازاق تاۋ-كەن-مەتال­لۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ تۇلەك­تەرىمەن تولىقتىرىپ وتىردى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمە­تىنىڭ 1999 جىلعى 2 قىركۇيەكتەگى قاۋ­لىسىمەن قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋني­ۆەرسيتەتىنە ق.ساتباەۆتىڭ ءeciمى بەرىلدى. قازاق ەلىن الەمگە تانىتقان ۇلى عالىم، ۇلتتىق ماقتانىشىمىز ق.ساتباەۆتىڭ eciمىنە يە بولۋ – ءبىزدىڭ ۇجىم ءۇشىن اسا زور مارتەبە دەپ بىلەمىز جانە ەرەكشە قادىر تۇ­تامىز. ءارى بۇل مارتەبە وقۋ ورنى­نىڭ ستۋدەنتتەرىنە، تۇلەكتەرىنە، ۇس­تاز­دارىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇك­تەيتىنىن دە تەرەڭ سەزىنەمىز.

1934 جىلى قازاق تاۋ-كەن-مەتال­لۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ اشىلۋىنا تىلەك بىلدىرگەن قازاقتىڭ نارتۇلعا ۇلى ساكەن سەيفۋللين وقۋعا تۇسكەن جاس­تارعا ينستيتۋت ديرەكتورى ءاشىر بۇركىتباەۆ ارقىلى مىناداي امانات ارتقان ەدى: «ينجەنەر ماماندار قارا باستىڭ قامى ءۇشىن ەمەس، ۇلتتىڭ ارى ءۇشىن، بip كۇندىك شايلىعى ەمەس، ەلدىڭ بايلىعى ءۇشىن، سول بايلىقتى ەل يگىلىگىنە اسىرۋ جولىندا پايدالانۋ ءۇشىن كۇرەسۋى كەرەك. جۇرەكتەرىڭدەگى جالىنداعان جىگەر مەن جاسامپاز رۋحتى جانداندىرىپ، ۇلتتىق رۋحتى اسقاقتاتىڭدار!». وسى باتا، وسى امانات بۇگىنگى تاڭدا، ارادا 87 جىل وتسە دە، ەش ماڭىزىن جويماعان كۇيى ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بولاشاعىنا باعىت سىلتەپ تۇر دەۋگە بولادى.

ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – وسى زامان­عى ۇزدىك تەحنيكا مەن تەحنولوگيا جەتىس­تىكتەرىن ەركىن مەڭگەرىپ، الەمنىڭ وزىق ەل­­دەرىنىڭ بەساسپاپ ماماندارىمەن ۇزەڭگى قاعىس­تىراتىن، تەرەزەسى تەڭ، ىزدەنىمپاز، ءبىلىمپاز، ونىڭ ۇستىنە ءوز ۇلتىنا، تۋعان توپىراعىنا جان-تانىمەن ەڭبەك ەتەتىن، حالقىنىڭ تاريحىن، ادەبيەتىن، ونەرىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ، ۇلتتىق رۋحىنىڭ اسقاقتاۋىنا بار كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىن قازاقتىڭ ين­جەنەر-تەحنيكالىق زيالى قاۋىمىنىڭ وكىل­دەرىن تاربيەلەۋ باعىتىندا جۇيەلى ءىس اتقارۋ بولماق.

بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەت قۇرىلى­مىندا الەمدىك تەحنيكا مەن تەح­نولو­گيالاردى يگەرۋدى جانە جەر قوي­ناۋىنداعى باي­­­لىعىمىزدى ەل يگى­لىگىنە جاراتۋ­دى ماق­سات تۇتقان 9 وقۋ-تاربيەلىك ينس­تيتۋ­تى، 15 زەرتتەۋ لابوراتورياسى، 4 عى­لى­مي-وقىتۋ ورتالىعى، سونداي-اق جاڭا عى­لىمي-وندىرىستىك قۇرىلىمدار مەن ەن­شىلەس 6 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى، تەح­­نو­پارك جۇمىس اتقارادى. بۇلاردىڭ ار­­­قاي­سىسى جوعارى بىلىكتى جانە باسەكەگە قا­بى­لەتتى ينجەنەرلەردى، عىلىمي كادر­لاردى، عىلىمي-تەحنيكالىق زەرت­تەۋشى عالىم­داردى دايارلاۋعا، ىرگەلى جانە قول­دان­بالى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە باعىت­تالعان.

ۋنيۆەرسيتەت قۇرامىنداعى ينس­تيتۋت­تار ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىنەن باسقا گەو­لوگيالىق بارلاۋعا، كەن ورىندارىن يگەرۋ­گە جانە وندىرىلگەن پايدالى قازبالاردى بايىتۋعا، سونداي-اق وندىرىستىك نىساندار مەن كەن ورىندارىن تسيفرلاندىرۋعا باعىت­تال­عان جاڭاشىل زەرتتەۋ جۇمىستارىن دا جۇر­گىزەدى.

1962 جىلى جارىققا شىققان ء«تۇستى مەتالل رۋدالارىن كەشەندى پاي­دالانۋ بويىن­شا قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ زەرتتەۋلەرى» اتتى ەڭبەگىندە ق.ساتباەۆ «قازاق­ستاننىڭ نەگىزگى ءتۇستى مەتالدار كەن ورى­ن­دا­رى دەرلىك كوپكومپونەنتتى بولىپ تابىلادى جانە ولاردىڭ قۇرامىندا ماڭىز­دى مەتالل كومپونەنتتەرى بار. مينەرالدى شيكىزاتتى تولىق جانە كەشەندى پايدالانۋ – بۇكىل ەل ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلە. ونىڭ شەشىمى – مينەرالدى شيكىزات قۇرامىنداعى بار­لىق پايدالى كومپونەنتتەردى تولىق جانە كەشەندى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنوگەندىك قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن جاساۋ جانە ءتيىمدى تەحنولوگيالىق ادىستەرىن ازىرلەۋ»، دەپ اتاپ وتكەن ەدى.

قانىش يمانتاي ۇلى وسىناۋ كۇر­دەلى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋگە جا­قىن قالعان بولاتىن. ساتباەۆتىڭ اياق­تالماي قالعان وسى ۇلى ءىسىن – ياعني تەح­نوگەندىك قالدىقتاردى قايتا وڭدەپ، بوس تاۋ جىنىستارىنان ءتيىمدى قۇرىلىس ماتەريالدارىن جاساۋ ءىسىن جۇزەگە اسىرۋدى ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى قۇلشىنا قولعا الۋدا.

ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنان بولىنگەن زيان­دى قالدىقتاردىڭ شەكتەن تىس كوبەيۋى قور­شاعان ورتا جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا، ادام دەنساۋلىعىنىڭ بۇزىلۋىنا اپارىپ سوعۋدا. وسىنىڭ بارلىعى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدى جانە ونى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىمەن اي­­نالىسۋدى، سونداي-اق ونىڭ رەسۋرس­تارىن ءتيىمدى پايدالانۋدى تالاپ ەتەدى.

وسىنداي ءادىس-ارەكەتتەردىڭ ءبىرى – كوپ جىلدان بەرى جيناقتالعان تەح­نوگەندىك قال­دىقتاردى (تەحنوگەندىك مينە­رالدىق تۇزى­لىمدەردى – تمت) وڭدەۋ. قازىر ءىرى وركەنيەتتى ەلدەر كەڭ اۋماقتاردى الىپ جاتقان، جەڭىل ۇرلەنەتىن زاتتاردان تۇراتىن، ايماق ءۇشىن ەكولوگيالىق قاۋىپ توندىرەتىن وسى تمت-لاردى قايتا وڭدەۋگە جانە ودان مەتالداردى ءبولىپ الۋمەن قاتار، قالعان بوس تاۋ جىنىستارىن ەكىنشى شيكىزات رەتىندە الىپ، ولاردان قۇرىلىس ماتەريالدارىن جاساپ شىعارۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىر.

ال ەندى ەرتەڭگى كۇنى قانداي كەرەمەت جوبالار بولادى؟ ولاردىڭ ەڭ نەگىزگىلەرىن عانا اتاپ وتەيىك:

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مينە­رال­دى-شيكىزات كەشەنى مۇددەلەرىنە وراي جۇر­گىزىلەتىن يننوۆاتسيالىق زەرت­تەۋلەر جانە تابيعي ۇقساستىعى بار جاڭا تەحنولوگيالار مەن ماتەريالداردى جاساۋ.

كەلەشەگى زور ەنەرگوتيىمدى تەح­نو­لوگيا­لاردى تسيفرلاندىرۋ جوبا­لارى، جىلۋ جانە سالماق الماس­تى­رۋ ۇردىستەرىن جىلدامداتۋ، قۇرى­لىم­داردى تاجىريبەلى زەرتتەۋلەر مەن گاز ءتارىزدى، سۇيىق جانە قاتتى دەنە­لەر­دىڭ كەڭ كولەمدە ءوزارا ارەكەتتەسۋىن سۋپەر­كوم­پيۋتەرلىك مودەلدەۋ نەگى­زىندە باسقارۋ.

اقپاراتتى-اناليتيكالىق كەشەن: كومىر­سۋتەكتى شيكىزات كەن ورىندا­رىن زەرتتەۋ كەزىندە يننوۆاتسيالىق تەحنو­لوگيالاردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى، ونىڭ ىشىندە گەولوگيا، ۇڭعىمالاردى بۇر­عىلاۋ، بايىتۋ، دايىنداۋ جانە تاسىمال­داۋ ۇردىستەرى دە بار. ونەر­ك­اسىپ نىساندارى مەن ماشينا جاساۋ ءوندىرىسىن، تاۋ-كەن-مەتاللۋرگيا كە­شەنىن، مۇناي-گاز ونەركاسىبىن تسيفرلان­دىرۋ جوبالارى.

مەتاللۋرگيا كەشەنى مەن مۇناي-گاز ونەركاسىبىندەگى مينەرالدى جانە تەحنو­گەندى شيكىزاتتى قوسىمشا قۇنى جوعارى بولا­تىن تاۋارلى ءونىم مەن رەتسيكلينگتىك تەحنو­لوگيالار الۋ ماق­ساتىندا كەشەندى تۇردە تەرەڭىرەك قايتا وڭدەۋ جونىندەگى يننو­ۆاتسيالىق، رەسۋرس ۇنەمدەگىش تەحنولوگيالار.

جەر ءۇستى جانە جەر ۇستىنە جا­قىن­ نىسانداردى ۇشقىشسىز ۇشۋ اپ­­پاراتىنىڭ كومەگىمەن مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە مالى­مەتتەردى جي­ناۋدىڭ گەتەروگەندىك جۇيە­لەرىن پايدالانا وتىرىپ كلاسسيفيكاتسيا­لاۋ مەن سايكەستەندىرۋ نەگىزىندە شەشىم قابىل­داۋدى قولداۋ تەحنولوگيالارى، مودەل­دەرى مەن ينتەللەكتۋالدىق ادىستەرى. ۋران ءوندىرىسىن كەشەندى تۇردە تولىعىمەن روبوتتاۋ.

تاۋ-كەن-مەتاللۋرگيالىق جانە مۇناي سالاسىنداعى تەحنولوگيالىق ماشينالاردا نانوماتەريالداردى قولدانۋ، ولاردى سان­دىق باسقارۋ نەگىزىندە پايدالانۋ مەن تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءتيىمدى تەحنولوگيا­سىن زەرتتەۋ جانە ازىرلەۋ.

قورىتا كەلە ايتارىمىز، بۇ­دان 60 جىل بۇرىن مينەرالدى شيكى­زات­تى تولىق جانە كەشەندى پايدا­لانۋعا ارنالعان ەڭبەگىندە قانىش يمان­تاي ۇلى قازاقستان جەرىنىڭ كەڭ بايتاق دالاسىنا، جەرىنىڭ قويناۋىنداعى كەن بايلىقتارىمىزعا قۇرمەتپەن قاراۋ، قورعاۋ، ۇنەمدەۋ ءوزىمىز ءۇشىن، الداعى بو­لاشاققا نىق سەنىممەن قادام باسۋ ءۇشىن كەرەكتىگىن جازىپ، بىزگە مۇرا ەتىپ قال­دىرعان. بۇل – بايلىق كوزى، تىرشىلىك ءنارى، ۇلتتىق ۇعىم-تۇسىنىگىمىزدىڭ نەگىزى. ەندەشە تىر­شىلىگىمىزدىڭ كوزى بولىپ وتىرعان جەردى جانە ونىڭ قويناۋىن ساقتاۋ – ءبىزدىڭ ۇلتتىق مىندەتىمىز.

ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جول­داۋىندا: «عى­لىمي سالانى قار­جىلاندىرۋ مەن باس­قارۋ جۇيە­سىن جاڭارتۋ، عىلىمدى قار­جىلان­دىرۋدى ارتتىرۋ، عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىن­شا شارالار قابىلداۋ قا­جەت»، دەپ اتاپ كورسەتتى. وسىعان وراي، ءبىلىم جانە عىلىم ءمي­نيس­ترى اسحات ايماعامبەتوۆ 2020 جىل­عى 5 مامىرداعى «عىلىمنىڭ دا­مۋىن­داعى وزەكتى ماسەلەلەر تۋرالى» ماقالاسىندا: «عىلىمي ورتانى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانۋ عا­لىم­داردىڭ زەرتتەۋ الەۋەتىنە باي­لانىستى، بەدەلدى باسىلىمدار سانى مەن ولاردىڭ دايەكسوزدەرى، عىلىمي اسەر يندەكسى جانە ت.ب. كورسەتكىشتەر ارقى­لى كورسەتەدى... مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسىن جاڭار­تۋ، عىلىمي الەۋەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ، قارجىلاندىرۋ جانە يننوۆاتسيالار­دى ەنگىزۋ تۋرالى تاپسىرماسى ءبىزدىڭ ەكو­نوميكامىزدىڭ تيىمدىلىگىن ەداۋىر ارتتىرا الاتىن تۇبەگەيلى جاڭا شەشىمدەردى تالاپ ەتەدى»، دەپ اتاپ كورسەتكەن.

ولاي بولسا، قازاق تەحنيكالىق ينتەللي­گەنتسياسىنىڭ التىن بەسىگى، تەرەڭ تامىرلى، مارتەبە-مەرەيدىڭ تۇعىرى بولىپ وتىرعان، ق.ساتباەۆ ءىزىن سالىپ كەتكەن قازىرگى قازۇتزۋ جاستارعا ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ كىل­تىن اشۋدان، ۇيرەتۋدەن، عىلىمدى ناسي­حاتتاۋدان جالىقپاعان ۇستازداردىڭ ۇس­تازى، عۇلاما عالىم ق.ساتباەۆتان ۇلگى-ونەگە العان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بۇگىنگى اعا بۋىن اقىلمان اعالارى مەن باتاگوي اپالارى جاستاردى جوعارى بىلىكتىلىككە شىڭداۋ جولىندا ەڭبەك ەتە بەرمەك.

 

اماندىق تۋلەشوۆ،

ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى رەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ۇعا مۇشە-كوررەسپوندەنتى

 

الماتى

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار