تاريح • 11 ءساۋىر، 2021

ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستىڭ ءبىر ايعاعى

57 رەت كورسەتىلدى

تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە نەمەسە وڭىردەگى مۋزەيلەردە بولىپ، ەل تاريحىن تەرەڭ تانىعىسى كەلگەن جان كونە جادىگەرلەردەن كوپ ماعلۇمات الادى. مىسالى، شاۋىلدىردەگى وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيى عيماراتىنىڭ كورمە زالىندا اسا سيرەك زات قويىلعان.

بۇل قولادان قۇيىپ جاساعان تۋ سابىنىڭ باسىنا كيىلەتىن شوشاقتىڭ جوعارعى بولىگى. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە دە تۋ باسى تۇر.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا تاريحي جادىگەرلەر بابالارىمىزدىڭ ءوز زاما­نىنداعى ەڭ وزىق، ەڭ ۇزدىك تەحنولو­گيالىق جاڭالىقتارعا تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنىن ايعاقتايتىنىن، ۇلى دالانىڭ جاھان­دىق تاريحتاعى ورنىنا تىڭ كوزقاراس­پەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ كورسەتتى. ء«بىزدىڭ تاريحىمىزدا قاسىرەتتى ساتتەر مەن قايعىلى وقيعالار، سۇراپىل سوعىستار مەن قاقتىعىستار، الەۋمەتتىك تۇرعىدان قاۋىپتى سىناقتار مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر از بولمادى. مۇنى ۇمىتۋعا حاقىمىز جوق. كوپقىرلى ءارى اۋقىمدى تاريحىمىزدى دۇرىس ءتۇسىنىپ، قابىلداي ءبىلۋىمىز كەرەك»، دەدى ەلباسى. ياعني مۇراجايداعى قۇندى جادىگەردىڭ تاريحىن بىلمەككە، اسىرەسە، جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتارى انىق. وسى ورايدا وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۇراجايىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى گۇلجانات بايساريەۆا بىزگە اسا سيرەك زات تۋرالى ايتىپ بەرگەن ەدى. تۋ سابىنىڭ باسىنا كيىلەتىن شوشاقتىڭ جوعارعى بولىگىن اتاقتى عالىم كەمەل اقىشەۆ باسقارعان ار­حەو­لوگيالىق كەشەندى ەكسپەديتسيا وتى­رار­دىڭ ۇستىڭگى قاباتتارىن قازعان كەزدە تاپقان. تۋ باسى بولىگىنىڭ فراگمەنتى كونۋس ىسپەتتى پلاستينا ۇلگىسىندە. تومەنگى سىن­عان جاعىنىڭ ەنى 11 سانتيمەتر بولىپ، جوعارى قاراي قىرلارى ەكى رەت توم­پا­يىپ سىرتقا ءيىلىپ بارىپ باسى سۇيىر­لەنە تۇس­كەن. فراگمەنتتىڭ بيىكتىگى 13 سان­تي­مەتر. ورتاسى اركا ۇلگىسىندە جاسا­لىپ، ونىڭ ىشىندە اراب ارپىندەگى جازۋ بولعانى بايقالادى.

«العاشقى زەرت­تەۋشىلەر ونداعى جازۋ وقىلمايدى دەپ كور­سەت­كەن بولاتىن. ارحەولوگ مۇحتار قوجا بەلگىلى ەرمي­تاجدىق عالىم ا.ا.يۆانوۆقا وتىراردان تابىلعان تۋ بولى­گىندە ساقتالعان جازۋلاردى اجىراتىپ بەرۋدى وتىنگەندە شىعىستانۋشى جازۋدىڭ شا­عىن عانا جۇرناعى ساقتالعانىن، بىراق ەڭ جوعارى بولىگىندە «يكبال» – «با­قىت» ءسوزىنىڭ جوبالانىپ وقىلاتىنىن كورسەت­كەن بولاتىن.

قازاق جەرىندەگى ەڭ كونە دەپ تۇركى­ستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسە­نەسىندە تۇرعان تۋ باسىن ايتۋعا بولا­دى. بۇل تۋ باسىنىڭ ۇزىندىعى ءبىر مەتر شاماسىندا. ول ءدىني عيمارات – حاناكا تۋى. شىعىستانۋشى ا.ا.يۆانوۆتىڭ پىكىرى بويىنشا، وتىرارداعى تۋ باسىنىڭ بولىگى ءدىني ماقساتتاعى، ءدىني تۇرعىداعى تۋ بولىگى ەمەس. ياعني وتىراردان تابىلعان تۋ باسى بولىگى اسكەري تۋدىڭ ەلەمەنتى بولۋى ابدەن مۇمكىن»، دەيدى گۇلجانات بايساريەۆا.

قازاق حاندارىنىڭ تۋلارى مەن باي­راق­تارى تۋرالى بىرنەشە دەرەك بار. مى­سالى، پارسى تىلىندەگى «الام-ارا-ي شاح يسمايل» اتتى تاريحي جازبادا قازاق بيلەۋشىسى قاسىم حاننىڭ بالا­سى ابىلقايىر سۇلتاننىڭ يران شاحى­مەن بولعان ۇرىستا ءوز تۋىنىڭ قاسىن­دا بولعانى ايتىلادى. ماحمۇد يبن ءۋالي­دىڭ 1634-1641 جىلدارى جازىلعان «باحر ءال-اسرار» اتتى ەنتسيكلوپەديالىق شى­عار­ماسىندا سوعىس بارىسىندا توعىز جالاۋ مەن تۋ، شاح ماحمۋد بەن مىرزا فازىل چوراستىڭ ەڭبەگىندە حاقنازار باسقارعان «جوشى ۇرپاقتارىنىڭ جەتى بايراعى مەن تۋى» بولعانى جونىندە دەرەك كەلتىرىلە­دى. ورىنبور ەكسپەديتسياسى باسشىسى ي.كي­ريللوۆتىڭ 1734 جىلى 1 مامىرداعى قۇ­جا­تىندا ورتا ءجۇز حانىنىڭ تۋى («حانسكوە زناميا») اتالادى. وتىراردان تابىلعان تۋ باسى فراگمەنتىن كەيىنگى ورتاعاسىرلىق ارحەولوگيالىق قاباتى­نان تابىلعانىن جانە جاسالۋ ەرەكشە­لىگىن ەسكەرە وتىرىپ، كەيىنگى ءحVى-ءحVىى عاسىرلارعا جاتقىزۋعا بولادى. كەمەل اقىشەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر وتىراردا بۇكىل قالالىق ءورت بولعانىن انىقتاعان. ۇلكەن ءورت ىزدەرى قالاشىقتىڭ ءىى قابات دەڭگەيىندەگى بارلىق قازبا ورىندارىنان بايقالعان. گ.بايساريەۆانىڭ ايتۋىن­شا، ستراتيگرافيالىق جانە نۋميزماتي­كا­لىق دەرەكتەر بۇل ءورتتىڭ ءحVىى عاسىر­دىڭ اياعىندا بولعاندىعىن كورسەتەدى. ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا ن.س.لىكوشين وتىراردا تىرشىلىكتىڭ توقتاۋى قال­ماق شاپقىنشىلىعى كەزىندەگى ورتكە بايلانىستى ەكەنىن اڭعارتاتىن اڭىز جازىپ العان ەكەن. وتىرار قالاسىنا جوڭعارلاردىڭ شابۋىلى اڭىزدا بىلاي سيپاتتالادى: «ەسكى تاشكەنتتى باسىپ العان سوڭ، الياكۋ وتىرار جەرىنە كەلەدى. وتىرارلىقتار ءبىر جارىم جىلداي ەرلىكپەن قارسىلىق كورسەتتى. ەشبىر ناتيجە شىعارا الماعان الياكۋ كۇزگە تامان ەسكى تاشكەنتكە كەرى شەگىنەدى دە قىس بويى كوپ اسكەرمەن داريادان شىرشىققا ء(يىرجاردان شىنازعا) دەيىن ارىق قازادى. كوپ سۋ تاسيتىن كوكتەم كەزىندە ارىقتىڭ باسىن اشىپ، شىرشىق ارقىلى وتىرار جەرىنە سۋ جىبەرەدى دە، اسكەرىمەن وتىرارعا بەت الادى. سۋ تاسقىنىنان امان قالعانداردىڭ ءبىر بولىگىن الياكۋ ولتىرەدى، ودان قالعاندارىن تۇتقىنعا ايداپ اكەتەدى».

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولا­شاق­قا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدار­لا­ما­لىق ماقالاسىندا ۇلى دالانىڭ كوز جەت­كىزگىسىز كەڭ-بايتاق اۋماعى تاريح­تا ءتۇر­لى ءرول اتقارعانىن ايتادى. ءپاتريوتيزم­نىڭ ەڭ جاقسى ۇلگىسى ورتا مەكتەپتە تۋعان جەر­­دىڭ تاريحىن وقۋدان كورىنىس تاپسا يگى دە­گەن ۇسىنىسىن جەتكىزەدى. تۋعان جەر­دىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى، تاۋى مەن وزە­نى تاريحتان سىر شەرتەتىنىن ەسكە سالا­دى. «وسى ورايدا ءبىز مۇراجايعا ءوڭى­ر­دىڭ اۋدان­­دارىنان ارنايى كەلگەن مەك­تەپ وقۋ­­شى­لارىنا، جالپى ەل تاريحى­نا قى­زى­عۋ­شى­لىق تانىتقاندارعا ءاربىر جادى­­گەر جو­نىندە كەڭ ماعلۇمات بەرەمىز. جاز­با دەرەك­تەر قازاق­ستاننىڭ وڭتۇستىگى 1681-1682 جىل­دارى گالدان باستاعان جوڭ­­عار­لا­ردىڭ شاپ­­قىنشىلىعىنا ۇشى­را­عا­نىن كور­سەت­تى. وتى­راردان تابىلعان تۋ باسى بو­لىگى قا­لا­نىڭ جاۋعا ەرلىكپەن قارسى­لاس­­قا­­نى­­نىڭ ءبىر ايعاعى بولسا كەرەك. ول قالا­­نى باس­قارعان قازاق سۇلتانىنىڭ نە اس­­كەر­­باسى تۋىنىڭ بىزگە جەتكەن ءبىر بولى­گى دەۋ­گە نەگىز بار»، دەيدى وتىرار مەم­لە­كەت­تىك ار­حەو­ل­وگيالىق قورىق-مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.

 

تۇركىستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار