– قولىم كۇس-كۇس ەدى, – دەپ ىڭعايسىزدانىپ قالدى.
قىرىقتىڭ قىرقاسىنا ەندى شىققان ءدىلدا تولەگەنوۆانىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, بويىن تىكتەتكەن – وسى كۇس قولدارى. وسى كۇس قولدارىنىڭ ارقاسىندا ەشكىمگە الاقان جايماي, ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ وتىر. تەك ءوزى ەمەس, ارتىنان ىلەسكەن ءتورت باۋىرىنا قامقورلىق جاساپ, باسپاناعا دەيىن الىپ بەرىپتى.
تىشقاق لاعى جوق, اركىمنىڭ ەسىگىندە جالدامالى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ءدىلدا باس-اياعى جەتى جىلدىڭ ىشىندە قاجىرلى ەڭبەگى, ماڭداي تەرىنىڭ ارقاسىندا جوقتان بار جاساپ وتىر.
– انام زويا ەرتە قايتتى. ەڭ كىشى ءىنىم ەلامان سەگىز جاسقا دا تولماعان ەدى. بەس بالا ۇلارداي شۋلاپ قالا بەردىك. «اناسىز جەتىم – سۇم جەتىم» دەگەن عوي. مارقۇم انام ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلىندا ەش جاقسىلىق كورگەن جوق, اۋرۋشاڭ بولدى. ۇيدە ءتىپتى ەلەكتر جارىعى دا بولمادى. مارقۇم «ەلەكتر جارىعىن, توكتىڭ كەرەمەتىن كورمەگەنىمە جيىرما جىلدان استى» دەپ وتىراتىن. قانشا جاسىرساڭ دا, جۇرتقا ايان عوي. اكەمىز «اقاڭا» ۇيىرسەكتەۋ ەدى, انام قايتقان سوڭ بار جۇبانىشتى سودان ىزدەدى. ءبىزدى بوكەي ورداسى بيسەن اۋىلىنداعى اعايىن «عاريفوللانىڭ بالالارى» دەسە تانىماۋى مۇمكىن, «بۋدۋلايدىڭ بالالارى» دەپ بىلەدى. اۋىلداعى جانازا, ساداقانىڭ تاماعىمەن, جۇرتتىڭ جىلۋىمەن جان باققان كەزىمىز بولدى. كەيىن اسقار ساماتوۆ دەگەن اعامىزعا جالدانىپ, مال قىستاعىندا جۇمىس ىستەدىم. سول كەزدە مالدىنىڭ ءالدى بولارىن ءتۇسىندىم. «كورپەمە قاراي كوسىلىپ» دارحان, اجار ەسەكەشەۆتەردەن بەس تاۋىق ساتىپ الدىم. باستاپقىدا بار مالىم وسى بەس تاۋىق بولىپ ەدى. كەيىن بەس تاۋىعىم بالاپان باسىپ, سانىن كوبەيتتى. ەكى-ءۇش جىلدا قىرىققا جەتتى. باقشا ەكتىم. سول جىلى جاقسى شىقتى. اللانىڭ قاراسقانى عوي. توككەن تەر, ەتكەن ەڭبەگىمنىڭ ناتيجەلى بولعانى سەرپىن بەردى. سوسىن قولىما تۇسكەن اقشاما شىبىش, توقتى الدىم. ەشكى ءوسىمتال بولعاندىقتان, ءوزىن ءوزى اقتايتىن ءتيىمدى ت ۇلىك. جەمشوپتى كوپ تالاپ ەتپەيدى. تەك قىس قوراسى جىلى بولسا بولعانى. ازىمتال ەمەس, قوتىر بولمايدى دا, جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا ءتوزىمدى, كوپ قۇرتتامايدى, قۇرتتاسا دا نەكەن-ساياق. ادەتتە, بۇل جانۋار وتە كىرپياز, وتە تازا جانۋار. قىستا ونىڭ ءتۇبىتى اسا باعالى. ەشكىنىڭ ءبىر عاجابى ءوز جايىلىسىن ازدىرمايدى. جايىلعاندا ءشوپتى وتاپ جەمەي, شوكىمدەپ ءجۇرىپ جايىلادى. تۇيگەنىم وسى. «ەسى كەتكەن ەشكى جينايدى, ەشكىمەن ەسىن جينايدى» دەپ اتالارىمىز تەككە ايتپاعان ەكەن. ءوسىمتال مال كوزىمدى دە, كوڭىلىمدى دە تويدىردى. كەيىن ەشكىنى بىرتىندەپ قويعا ايىرباستاپ, شوپان اتا تۇلەگىن كوبەيتە باستادىم, – دەيدى ءدىلدا وتكەن جولى تۋرالى ەش بۇكپەسىز.
ءيا, مال باققانعا بىتەدى. بۇگىندە ءدىلدانىڭ جۇزدەن استام قوي-ەشكىسى, ەلۋگە جۋىق ءىرى قاراسى بار. قايتالاپ ايتتى دەمەڭىز, بۇل سوڭعى جەتى جىلدا جيناعان مالى. جالعىزباستى ايەل زاتىنىڭ جيعانى. قازىر ءدىلدامىز مۇراتساي اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى اجەن ەلدى مەكەنىنەن ءۇي الىپ, پەرزەنتتىك پارىزىن وتەپ, اپكەلىك قامقورلىعىن كورسەتىپ, اكەسى مەن سىڭلىسىمەن بىرگە تۇرىپ جاتىر.
ء«وز ءۇيىم – ولەڭ توسەگىم» عوي, بۇيىرتسا, ءۇيىمىزدى دە جوندەپ, ءسانىن كىرگىزەرمىز دەپ قويادى. بيىل ءۇي جانىنا باقشا سالىپتى. مونشا دا سالماقشى. «پالەنشەنىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋا مەنىڭ دە قولىمنان كەلەدى» دەپ تاس تا سوعا باستاپتى.
ءدىلدانىڭ اۋىلداسى باليا سيسەنعاليەۆا:
– ءدىلدا كەرىم ەڭبەكقور. مالعا بالاداي قارايدى. بار جاعدايىن جاسايدى. ەشكىممەن قاق-سوعى جوق. ادال ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورىپ وتىر. قاراپ وتىرمايدى. تەپسە تەمىر ۇزەتىن جىگىتتەردىڭ ءوزى بەل شەشىپ كىرىسپەيتىن شارۋانى ويعا الدى. تاس سوقتى. مونشا سالماقشى. مونشا سالۋ دا كوپ كۇشتى, قارجىنى قاجەت ەتەدى. جانكەشتىلىگى, قايراتتىلىعى, ەڭبەكقورلىعى كوپكە ۇلگى, – دەيدى.
ءيا, راسىمەن دە باعايىن دەسە مالى جوق, «اۋرۋمىن» دەيىن دەسە اۋرۋى جوق بولسا دا, ءۇيدىڭ كولەڭكەسىنەن ۇزاماي-اق ۇكىمەت بەرەتىن اتاۋلى كومەكپەن ىلدەبايلاپ كۇن كەشۋدى ءجون ساناعان كوپ ەركەك كىندىكتىگە ۇلگى. عاريفوللانىڭ تۇڭعىشى دا وزىنەن كەيىنگىلەرگە ەڭبەكپەن عانا ءبارىن جەڭۋگە بولاتىنىن ءجيى ايتادى.
– «اياز, ءالىڭدى ءبىل» دەپ باۋىرلارىما باسىمىزدان وتكەن قيىندىقتى ءجيى ايتىپ وتىرامىن. ءوزىڭ ەڭبەك قىلماساڭ, ارەكەت ەتپەسەڭ, ەشكىمنەن ەش قايىر بولمايدى. كينوداعىداي مال-مۇلىك, قىرۋار اقشانى مۇراعا قالدىراتىن اعايىن دا جوق. تەك ءوزىڭنىڭ قايرات-كۇشىڭ, ەڭبەگىڭنىڭ ارقاسىندا عانا وزىڭە جاعداي جاسايسىڭ دەيمىن. ەرىنبەگەنگە مال دەگەنىڭ قىپ-قىزىل پايدا عوي. ساۋىپ ماي-قايماعىن, جۇنىنەن توسەكشە جاساپ, اۋدان ورتالىعىنا اپارىپ, دۇكەندەرگە قويىپ ءجۇردىم. ەشكىنىڭ ءتۇبىتى دە قىرۋار پايدا. تەك ەرىنبەۋ كەرەك. ون ەكى مۇشەڭ امان بولسا, اركىم ءوز تىرلىگىن جاساي الادى ەكەن. وسىنى ءتۇسىندىم. مالدىڭ شۋىن شۇلعاۋ قىلا ءجۇرىپ, مال باسىن كوبەيتتىم-اۋ, ەندى سول مالدى قايدا جايامىن دەگەن ماسەلە تۋىنداپ تۇر. كىشىگىرىم اۋىلدا كوپ مالمەن وتىرا المايسىڭ. اۋىلدىڭ اينالاسىندا ۇلتاراقتاي دا جەر جوق. ءبارىنىڭ يەسى بار. سوڭعى جىلدارى ءشوپتىڭ شىعىمى جوق. «مال-جانىڭ امان با؟» دەپ مالدىڭ اماندىعىن جاننىڭ اماندىعىنان بۇرىن سۇراپ جاتامىز عوي. جايىلىم ۇلكەن داۋ تۋدىرۋى مۇمكىن. قىزعانىش قوي. جەر كەرەك. شارۋا قوجالىعى بولىپ تىركەلىپ, جەر العىم كەلەدى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءتيىستى مەكەمەلەردى جاعالاپ ءجۇرمىن, – دەيدى ءدىلدا.
ءبىز بارعان كەزدە كەيىپكەرىمىز مال باسىندا ءجۇر ەكەن. ەشكىسى تولدەپتى. ءتورت بىردەي لاعى بار.
– قۇتتى قوناق بولدىڭدار. «قۇتتى قوناق كەلسە, قوي ەگىز تۋادى» دەي مە؟ شارۋام جاقسى شەشىم تاۋىپ, ءسۇيىنشىلى جاڭالىق بولار دەپ جورىپ تۇرمىن. ادال ەڭبەكپەن تىرنەكتەپ قور جيعان ءبىز سياقتى ەڭبەك ادامدارىنىڭ ماسەلەسى وڭتايلى شەشىلسە عوي, – دەپ ءۇمىتىن ۇكىلەپ قويادى. ءۇمىتى الداماسا ەكەن دەستىك.
ۇلپان انۋارقىزى
باتىس قازاقستان وبلىسى
