قازاقستان • 07 ءساۋىر، 2021

تاريح تولقىنىنداعى ساباقتاستىق

78 رەت كورسەتىلدى

كورگىسى كەلمەس قاساقى بىرەۋ بولماسا، بۇگىنگى تۇركىستاننىڭ كىسى تانىماستاي زاۋلىمدەنىپ، تاريحي جادىگەر شاھاردىڭ ءبىر دەمدە اق شاڭقان جاڭا قالاعا اينالىپ، مۇلدە تىڭ ورىسكە شىققانىن كورەر ەدى. اق شاڭقان ۇيلەرگە قاراپ وتىرىپ، تۇركىستان­نىڭ وسىنداي ساتكە قالاي جەت­كەنىن ويلايسىڭ. وبلىس ورتالىعىن قولمەن قۇرىپ جاتقان باسشى، قوسشى ازاماتتارعا ريزاشىلىق ايتقىڭ كەلەدى. كەيبىر ساتىنە ءوزىڭ قاتىسقان، تاعى ءبىر ساتتەردى ارحيۆ ايعاقتايتىن قۋانىشتى كەزەڭدەر كارتيناعا اينالىپ، ەلەس بولىپ كوز الدىڭنان وتەدى.

سۋرەتتى تۇسىرگەن الماس ماناپ، «ەQ»

وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنان باستاپ تۇركىستانعا قونىس اۋدارىپ، جازۋشىلىق ماقساتپەن تۇر­تىنەك­تەپ جۇرگەن ءبىزدىڭ جادىمىز الداما­سا، ەلباسى 1992 جىلى وزبەكستان پرەزي­دەنتى يسلام كاريموۆ، قىرعىز رەسپۋب­لي­كاسى پرەزي­دەنتى اسقار اقاەۆپەن وسى جا­دىگەر شاھاردا كەزدەسىپ، ول تاريحقا «تۇر­كىستان مەموراندۋمى» بولىپ ەندى. ۇلت ۇرانشىسى شەرحان مۇرتازا تۇركى­ستان­عا بەتبۇرىس باستالدى دەپ باس باسى­لىم­­نىڭ ايقارا بەتىندە الاقايلاپ جازدى.

راسىندا «تۇركىستان مەموراندۋمىنان» كۇتكەنىمىز كوپ-ءتى. ەلباسىنىڭ «بۇدان بىلاي تۇركى حالىقتارى باسشىلارىمەن كيەلى تۇركىستاندا كەزدەسىپ تۇراتىن بولامىز» دەگەن ءۇنى قۇلاقتا، قۇلاقتا ەمەس-اۋ ءالى جۇرەگىمىزدە!

ەلباسى تۇركىستانعا بىردە قازاقستان تاۋەل­سىزدىگىن جاريالانۋ بويىندا تانىعان باۋىر­لاس تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ سول كەز­دەگى پرەزيدەنتى – تۇرعىت وزالمەن، كەلە­سىدە سۇلەيمەن دەميرەلمەن جاراسىپ بىرگە كەلدى. تۇركىستاندا ق.ا.ياساۋي اتىن الىپ، حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەر­سيتەتى اشىلدى.

تۇركىستان ۇعىمى – اۋىل مەن قالا ارا­سىنداعى ءوزىمىز ايالاي قارايتىن اياداي شارقى شاھارمەن شەكتەلىپ قالماسى حاق. ول – قىتاي قورعانىنان دۋناي ەتەگىنە دەيىن كەرىلىپ جاتقان كەڭ القاپ، ءبورىلى بايراقتى، بايتاق ەل. تالاي كوشپەلى ءومىردى، تالاي كەنتتى تىرشىلىكتى باستان كەشكەن، سان مارتە سۇق كوز قادالعان، جاۋ سان مارتە جۇ­رە­گىن جارالاعان، ەرلىكپەن قايتارىپ الىپ، ۇرپاعى سايالاعان ۇلى ولكە، تۇتاس ءوڭىر!

تۇركىستان – V-ءVىىى عاسىرلاردا قۇرى­لىپ، داڭقى داۋىرلەپ جايناعان، سوڭىنان جامان كوزدىڭ سۇعى قادالىپ، ىشكى الاۋىز ارازدىقتان جايراعان، اقىرىندا بولىن­گەندى ءبورى جەيدى بولىپ، جاۋدىڭ وعى جايپاعان اتاقتى تۇرىك قاعاناتىنان تالىپ جەتكەن تۇيمەدەي كوز!

ماعجان اقىن جىرلاعانداي تاريحتا تۇرلاۋلى اتى قالعان – الىپ تۇران ويپاتىنىڭ تەبەندەي تابارىگى!

بيىلعى سامميتكە وراي وبلىس اكىمى ومىر­زاق شوكەەۆ ورتالىعىن شورناق ەتىپ ساۋران اۋدانىن ادەمى ورايلاستىرا قۇردى. سول ارقىلى ەكى بىردەي تاريحي ءتوپونيمدى ءتىرىلتىپ، قاتارعا قايتا قوسىپ وتىر. ساۋران جانە شورناق. ساۋران – ارىدە توقسان باۋلى دەشتى قىپشاقتىڭ (تۇركىنىڭ)، بەرىدە قازاقتىڭ استاناسى. ال شورناق تۇركىنىڭ ءبىر بۇتاعى شور ۇلت- ۇلىسىنا بايلانىستى توپونيم. بۇگىندە رەسەيدە 14-اق مىڭ شور ۇلتى تۇرادى. قالعانى قايدا؟ قالعانى ورتا عاسىردا وسى شورناق ەلدى مەكەنىندە سۇتتەي ۇيىپ وتىرىپ، وسمانلى جەرىنە «ەنشى الىپ»، اۋا كوشىپ كەتكەن. سوندا باس­تاپقى تۇركى اتاۋىمەن ءوسىپ-ءونىپ وتىر. وتى­رار اۋدانىنىڭ ورتالىعى ءشاۋىلدىر دە تۇركى تايپاسى مەكەندەگەن كونە قونىس. سول تايپا اتىمەن ءشاۋىلدىر (شامالدار) اتا­لىپ كەلەدى. ول دا كۇللى تۇركى بالاسىن ىنتى­ماق­قا شاقىرىپ تۇرعان تاريحي توپونيم!

ال ءوزىمىز قادىرلەي قاراپ، ارداقتاي ءتاۋ ە­تە­تىن تۇركىستان – «تۇرىك قاعاناتى» اتا­­لا­تىن ۇلى يمپەريا، عاجايىپ وركە­نيەت­تەن قالعان، ۇرپاعىنان جاردەم كۇتىپ جاۋ­تەڭ­دەگەن تيتىمدەي جادىگەر! قازاق­تىڭ عانا ەمەس، كۇللى تۇركىنىڭ تاريحي التىن بەسىگى.

«كوپ تۇرىك ەنشى الىپ تاراسقاندا، قازاق­تا قالعان قارا شاڭىراق...» (م.جۇما­باي ۇلى) تۇركىستان – قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ استاناسى!

«التى الاشقا كەبە بولعان» (ماعجان) بابا قالانى ەلباسى دا: «تۇركىس­تان – قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مەم­لەكەت­تىگىن دۇ­نيەگە اكەلگەن التىن بەسىك ءارى ونى كەمەل­­دەندىرگەن ونەگەلى مەكتەپ»، دەپ قاستەر تۇتادى ء(ا.كەكىل­باي ۇلى). بۇلاردىڭ تۇرىك ەدى ارعى زاتى، جاھاندى تىتىرەتكەن سالتانا­تى. بۇل كۇندە ازىپ-توزىپ كۇلكى بولعان، بۇلار دا سول تۇرىكتىڭ جۇراعاتى، – دەپ جىر سۇل­­­تانى سۇلتانماحمۇت جىر­لاعانداي، وي­­لاۋعا قورقاتىن وزبىرلىقتان حح عا­سىر­عا ارىپ-اشىپ، جاداپ-جۇدەپ «كيرگيز» اتالىپ جەتكەن قازاق حالقى – ۇلى تۇرىك­تىڭ ءبىر بالاسى. تۇرىك اتىنا يە بولا ال­­ما­عانىمەن، تۇرىكتىڭ كىندىك قالاسى – تۇركى­ستانعا يە بولىپ قالۋى – اللا-تا­عا­­لا­نىڭ قازاققا بۇيىرتقان تاعى ءبىر نەسىبى!

«تۇرىك كىندىگى (ورتالىعى) – تۇركى­ستان» (ۆ.بارتولد)، «تۇرىك ءتىلىنىڭ مۇ­راگەرى – قازاق ءتىلى» (ۆ.رادلوۆ) اتا­لاتىن سەبەبى مىنە، وسىدان! انادولىلىق اعا­يىن­داردان تارتىپ كۇللى تۇركىتەكتەس، تىل­دەس ۇلت- ۇلىستاردىڭ تۇركىستاندى «اتاجۇرت» اتايتىن سەبەبى دە، مىنە وسىدان!

تۇركىستاندى ۇمىتتىرماق بولىپ يمان­سىز ساياساتكەرلەر تالاي-تالاي ءتاۋبا­سىز ارەكەتكە بارىپ باقتى. تۇركىستان ۇمى­تىل­عان جوق بىراق. كۇلتەگىننەن بەرىدە تۇركى­ستاننىڭ كەزەڭ-كەزەڭدە قايتا تۇلەۋى اتاقتى ەسىم حان، ابىلاي حان ەسىمدەرىمەن تىعىز بايلانىستى. تاۋەلسىزدىككە باعزى كۇللى تۇركتىڭ استاناسى بولىپ نايقالعان تۇركى­ستان جاۋگەرشىلىك كەسىر-كەپيەتىنەن شاي­قالىپ بارىپ، جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتە جازداپ، شارشاپ-شالدىعىپ جەتكەن ەدى.

ورايىندا ەلباسى تاپسىرماسىمەن جۇزەگە اسقان ءبىر تاريحي ءىستى اتاپ ءوتۋ – پارىز. ول – حالىقارالىق ورەدە تويلانعان تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىق مەرەيتويى.

بۇل مەرەيتوي دا ەلباسىنىڭ ۇلت تاريحىنا ادالدىعىنان تۋىنداپ جاتادى. ارينە، ەلباسى تۇركىستاندى اۋەلى قازاق حالقىنىڭ بىرىڭعاي كوشپەلى تىرشىلىك كەشپەي، وتىرىقشى بولىپ، كەنتتى تۇرمىس جاساعان، عىلىم، ءبىلىمدى ورىستەتكەن وركەنيەت كەپىلى، ءتول رۋحاني ورتالىعى رەتىندە قارايدى. سونىمەن بىرگە ەلباسى تۇركىستاندى تۇركى حالىقتارىمەن تاريحي تامىرى ءبىر ەكەنىن ايعاقتايتىن «تۇرىك دۇنيەسى رۋحاني ورتالىعى» رەتىندە كەڭ قاراپ، كەمەل باعالاۋدان تانعان ەمەس. ەلباسى تۇركىستان تويىن – تۇركىستاننىڭ تاريحي تەڭدىگىن اپەرۋ، تۇرىك دۇنيەسىندە الار ورنىن ايقىنداۋ اكتىسى رەتىندە قارادى. ەلباسى سويلەگەن سوزدەرىنە زەيىن قويار كىسى تۇركىستان تويىن اۋەل باس­تا دارا تويلاماي، تۇرىك قاعاناتىنىڭ 1450 جىلدىعىمەن قوس قاتار اتاپ ءوتۋدى ويلاعانىنا كوز جەتكىزەر ەدى. ونى 1996 جىلى قازاقستان، ازەربايجان، تۇركيا، قىرعىزستان، تۇرىكمەنستان، وزبەكستان پرەزيدەنتتەرىنىڭ تاشكەنت كەزدەسۋىندە سويلەگەن سوزىنەن دە اڭعارامىز.

و، سول تۇستاعى ويانعان وتانشىلدىق رۋحتى كورسەڭىز. بۇرىن كوشەدەن بۇراۋ تاپسا ۇيىنە تارتاتىن تۇرعىندار ەندى ۇيىنەن تاپقانىن الىپ شىعىپ، بارىن اياماي ورتاعا تاستايتىن ادەت تاپتى. تۇركىستان تويى اسا ءبىر جوعارى نوتاداعى وتانشىلدىق سالتانات بولدى. ارينە، قالانى كوركەيتۋ قارجىعا تىرەلەدى. ول كەزدە وبلىستىڭ جىلدىق بيۋدجەتى 2 ملرد تەڭگە شاماسىندا بولۋى كەرەك. اۋدان قارجىسىنا اۋىز تۇشىمايدى. تۇركىستان تويىنا قارجى ءتۇسىرۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمى «پارىز» حالىقارالىق قورىن ۇيىمداستىردى.

ماعان سول كەزدەگى وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ ناقتى تاپسىرما بەردى. وڭتۇستىكتەن شىققان زيالىلار ءتىزىمىن تۇگەندەۋ، ولاردىڭ ءومىر-دەرەگىن قىسقا قايىرىپ، ءبىر مۇقابادا جيناقتاپ كىتاپ شىعارۋ. «وڭتۇستىك زيالىلارى» اتالاتىن عۇمىر-دەرەكتىك تولىمدى كىتاپ ومىرگە وسىلاي از ۋاقىتتىڭ ىشىندە كەلدى. سول دايىن­دىق كەزىندە وبلىس اكىمدەرىنە حات تا جاز­دىق. 

«پارىز» قورىنا تۇسكەن قارجىنىڭ ۇزىن-سانى 2 ملرد 300 ملن تەڭگەگە جەتتى. وبلىس-وبلىستىڭ قوماقتى جاردەمى بولماسا، ءبىر «پارىز» تۇتاس توي شىعىنىن قايدان تارتىپ شىقسىن؟! ارنايى «پارىز» قورىنا قارجى اۋدارعانى ءوز الدىنا، وبلىس-وبلىس تۇركىستانعا دەلەگاتسيا بولىپ كەلىپ، الاڭدار، اياقجولدار سالىپ، شاھاردى اباتتاندىرۋعا كىرىسىپ كەتىپ ەدى.

تاريح تالقىسىندا كوپ قيىندىق كورە كەلە كەڭەستىك كەزەڭدە قالىپتاسقان قالانىڭ جەر ءۇستى تاريحىنان جەراستى تاريحى قىمبات. تۇركىستان جەراستى – ارحەولوگيالىق الىپ لاندشافت.

مادەنيەت قايراتكەرى وزبەكالى جانى­بەك­تىڭ جان سالۋىمەن جالپى ادامزات­­تىق قۇندىلىق تىزىمىنە كىرگەن، يۋنەسكو بو­يىنشا قورعالاتىن ق.ا.ياساۋي كەسەنە­سى توزىپ تۇر­دى. تۇركيالىق «ۆاكيف ينشاات» فير­ماسى ورتاعاسىرلىق الىپ ەسكەرت­كىش­تى قايتا جاڭعىرتۋعا ەلبا­سى­نىڭ پارمەنىمەن كىرىسىپ كەتكەن. الاي­دا اۋا، جەر (توپىراق)، سۋ جاعدايى ەس­كەرىل­مەي جاسال­عان جاڭعىرتۋعا كوڭى­لى تولماعان وزە­كەڭ الماتىدان حابار جولداپ، قوڭىراۋ­لاتادى دا جاتادى. پرە­زيدەنتكە دە حات جازدى. م.جول­داس­بەكوۆكە دە حابارلاستى. ءوزىنىڭ ءحالى اۋىر. ەكى دۇنيە اراسىندا ارپالىسىپ ءجۇرىپ تە وزەكەڭ ماۆزولەي جايلى ءبىر سات­تىك قاتە شەشىم ماڭگىلىك قاسىرەتكە ۇشى­راتۋى بەك مۇمكىن دەپ شىرىلدادى. مادە­نيەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى دۇيسەن قا­سەيىنوۆ، «قازقايتاجاڭعىرتۋ» نەگىزىن سالۋ­شى قانات تۇياقباەۆ ەكى كۇننىڭ بىرىندە تۇركى­ستانعا كەلەدى. تۋىس تۇرىكتەردىڭ فيرماسى ۇس­تانعان مەتوديكاعا كوڭىلى تولماعان تۇستا وب­لىس اكىمى تاشكەنتتىڭ مادەنيەت ينستيتۋتىنان مامان پروفەسسورلار شاقىرتىپ قويادى...

يۋنەسكو ساراپشىسى شلوميت كارەن ستاين، سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ يۋنەسكو بويىنشا وكىلى رۋستام مۇزا­فاروۆ 1999 جىلى ق.ا.ياساۋي ماۆزولەيى­نىڭ قابىرعاسى قاقىراي باستاعانىن ايتادى. مادەنيەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى د.قاسەيىنوۆپەن ءوزارا اقىلداسا كەلە وبلىس اكىمى قالانى قاق جارىپ وتەتىن سامارا-شىمكەنت ماگيسترالدى تاس جولىن قالانى اينالىپ وتەتىندەي جول­عا اي­نال­دىرۋعا پارمەن بەردى. 14،5 شاقى­رىم­دىق اينالما جول جۇرتتان «جىلۋ» جيناي ءجۇرىپ، سولاي تار كەزەڭدە سالىنىپ ەدى.

تۇركىستاننىڭ شىن جاسى 1500 جىلدان ارمەن، شامامەن 3 مىڭ جىل دەيدى راح­مانقۇل بەردىباي. ءبىر راحمانقۇل ەمەس، ەل-ەلدەن، جەر-جەردەن عالىمدار تارا­پىنان وسىنداي پىكىر جاڭعىرىعىپ جاتتى. ءارى تارت تا بەرى تارت اڭگىمەلەر شىعا باستاعاندا وبلىس باسشىسى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءسىبىر بولىم­شەسى­نىڭ باسشىسى، ايتۋلى ارحەولوگيا تۇلعا­سى ا.پ.دەرەۆيانكومەن جالعاسىپ قوشقورعان، شوقتاس ارحەولوگيالىق لاند­شافتىن قازۋدى ۇيىمداستىردى. ارحەولوگيالىق حالىقارالىق ەكسپەديتسيا ا.پ.دەرەۆيانكو، مارسەل وتت (بەل­گيا)، ۆ.ت.پەترين، ا.گ.رىبالكو، ج.تاي­ماعامبەتوۆ، ز.يسابەكوۆ قۇرامىندا ىسكە كىرىستى. تۇركىستان تاريحى جايىندا عى­لىم­­داعى ءارتۇرلى كوزقاراستى بىرىز­دەن­دىرۋ ماق­ساتى قولعا الىندى. الەم­نىڭ الدە­نەشە ارحەولوگى تىزە قوسا قيمىل­داپ، جە­مىستى جۇمىس جۇرگىزدى. «راننە­پا­لەو­لي­تي­چەسكيە ميكرويندۋستريالنىە كومپ­لەكسى ۆ تراۆەرتيناح يۋجنوگو كازاحستانا» (نوۆوسيبيرسك 2000) اتالاتىن اسا قۇندى ەڭبەك ومىرگە كەلدى. ول ەڭبەكتە تۇركىستاننىڭ تابيعي جاسى – 2500 جىل دەپ دالەلدەيدى الەمدىك ورەدەگى عالىمدار.

جاتاعان ۇيلەر جىپىرلاعان تۇركىس­تان ينفراقۇرىلىمنان «امان». اتىمەن جوق دەسە دە بولادى. قالانىڭ اجار-كور­كىن اشىپ، ساۋلەتتىك سالتاناتىنا جاڭا­شا سيپات بەرۋ كەرەك. قۋاندىق اقىن جىر­­لاعاند­اي، اق شاڭعا بوگىپ قالعان كونە شاھار­دىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاساۋ، ءسوي­تىپ اقشاڭقان قالاعا اينالدىرا جاڭ­عىر­تۋ ول كەزدە قيىننىڭ قيىنى بولدى. «اركىم ءوز ءۇيىن اقتاسىن، قوراسىن جون­دەسىن...» دەۆيزىمەن باستالعان قالانى كور­كەيتۋ جۇمىسى ەرەكشە قارقىن الدى.

بىراق تۇركىستان سەكىلدى قالاعا باردى ۇسى­نىقتى ۇستاۋ، جاماپ-جاسقاپ جوندەۋ از­دىق ەتەتىن ەدى. قالاعا ۇلكەن قۇرى­لىستار، كۇ­ردەلى جوندەۋلەر قاجەت. باسقاسىن بىلاي قو­يىپ، ەرتەڭ تويعا كەلەتىن قوناقتاردى قا­بىلداپ، تۇركى­ستاندا تۇسىرەتىن قوناق ءۇي دە جوق. توي جاقىنداعان سايىن قوناق ءۇي سالۋ با­سە­كە­گە اينالدى. قالادا جەكەمەنشىك قو­ناق­ۇي سالۋشىلار كوبەيدى. تۇركىستاندا ون­شاقتى قوناقۇي شاڭىراق كوتەردى. ءالى دە از.

قوناقۇي – تۇركىستان قۇرىلىسىنىڭ ءبىر پاراسى عانا. مادەنيەت سارايى، تەاتر، اكتەرلەر ءۇيى، مۋزەي، كىتاپحانا، دوستىق كانالى، ستاديون، ساۋىقتىرۋ كەشەنى سەكىلدى قۇرىلىستار ءجۇرىپ بەردى. بۇرىن بار قۇرىلىستار قايتا جاڭعىرتا، جوندەلدى. اۋىز سۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە بولدى. وي، ماسەلە كوپ ەدى.

تۇركىستاندى تەمىر جول قاق جارىپ وتەدى. ءومىر وزەگىندەي كۇرەتامىر جولدىڭ ەكى بەتى دە حالىق. وسى ەكى جاعالاۋ اسپا كوپىردىڭ جوقتىعىنان ءبىر-بىرىنە قيىن قاتىسار ەدى. تۇركىستاندىقتار كوپتەن ارمانداپ كەلگەن اسپا كوپىر دە تويعا تارتۋعا اينالىپ ءومىرىن باستادى.

ناسيحات – وركەنيەتتى قوعام ءۇشىن باستى بايلىق. تۇركىستان تويى تۇسىندا الەم ءباس­پاسوزى قوزعالىسقا ءتۇستى. الەم ءباس­پا­سوزى ارقىلى تۇركىستان داڭقى تورت­كۇل دۇ­نيەگە تۇگەل تارادى. تويعا دۇنيە ­جۇزى­نەن ءباس­پاسوز وكىلدەرى كەلىپ قاتىستى. حالىق­ارا­لىق ءباسپاسوزدىڭ دەمەۋىمەن «تۇركىستان»، «تۇركى­ستان سالتاناتى» سەكىل­دى فوتوالبوم كى­تاپتار ەلىمىزدىڭ ىشىندە، تىسىندا (تۇركيا­دا) جارىق كوردى. ەسىمحان الاڭى، ەتنوسكۆەر، ساۋدا قالاشىعى بوي كوتەرە باستادى.

وبلىستاعى سىرداريا كوپىرى، مادە­نيەت جىلىنا وراي ونەر ادامدارىنا 224 پاتەر بەرۋ، «تاۋ سامالى» اتاپ قازاق بالالار ارتەگىن سالۋ سياقتى وبلىس بويىنشا ىلكىمدى جۇمىستار قوس قابات ءجۇرىپ جاتادى.

تويعا دايىندىقتى باقىلاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار كەلىپ كەتىپ جۇرەدى. تويعا دايىندىقتى باقىلاۋ، پرەمەر-مينيستر، مەملەكەتتىك حاتشى، پارلامەنت سپيكەرلەرى دە ات شالدىرىپ جاتتى، جانقيارلىقپەن جاسالعان جۇمىستى كورىپ، باعاسىن بەرىپ وتىردى. اعىمداعى ءباسپاسوز ءبارى-ءبارىن شەجىرەلەپ جازىپ ءجۇردى. ەرجۇمان سمايىل باس­تاپ، «ەگەمەن قازاقستان» جۋرناليستەرى تۇركىستاندا اپتالىق وتكىزدى.

 ايتا كەتەرلىك ءبىر جاعداي، پرەزي­دەنت اپپاراتىنىڭ وبلىستى باقى­لاي­تىن سول كەزدەگى ينسپەكتورى بىردە ن.ءا.نازارباەۆقا «تۇركىستان تويعا دا­يىن ەمەس» دەپ اقپار بەرىپتى. كوڭىلىنە كۇدىك ۇيالاعان ەلباسى پرەمەر-مينيستر ق.ك.توقاەۆتىڭ ءوزىن اتتاندىردى.

ۇكىمەت باسشىسى تۇركىستانعا ارنايى كەلدى. جاسالعان جۇمىستى كوزبەن كور­دى. تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعىنا باعىت­تاپ جان الىپ، جان بەرىپ جاساپ جاتقان جۇمىس الاپات ەدى. ءبارىن كوزىمەن كوردى.

 ارينە، پرەمەر-مينيستر تۇركىستان ماسەلەسىمەن بىرنەشە رەت ارنايى كەلدى. ارالادى. جاسالىپ جاتقان ءىستىڭ بارىسىن ءوز كوزىمەن باقىلادى. اسىرەسە، ورتا عاسىردىڭ تاماشا تاريحي ەسكەرتكىشى – ق.ا.ياساۋي ماۆزولەيى جايىندا كەلەلى اڭگىمە ايتقانى ەسىمدە. تۇركىستاننىڭ كەلەشەكتە حالىقارالىق ورەدە ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن مىندەت اتقاراتىن قالا ەكەنى قاداپ ايتىلعانى ەستە. مادەنيەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى، تابيعاتىنان زيالى دۇيسەن قوراباي ۇلىنا، «قازقايتاجاڭعىرتۋ» باسشىسى قانات تۇياقباەۆقا بىلىمدارلىقپەن سۇراق قويىپ، بەرىلگەن جاۋاپتى تەرەڭدەتە مىندەت جۇكتەگەنى جادىمدا قالىپتى. ودان كەيىن تويعا جاقىنداعان 2000 جىلدىڭ كوكتەمىندە سول كەزگى ۇكىمەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆ تاعى دا كەلدى. كەيىنگى كەلىسىندە تۇركىستان جايىندا الىپ-قاشپا سوزدەردىڭ بولىپ جاتاتىنىن، ونىڭ دۇرىس ەمەستىگىن ايتا كەلىپ: «تۇرىك قاعاناتىنان بەرى تۇرىكتەردى سىرت جاۋ ەمەس، اۋىز بىرلىگىنىڭ جوقتىعى ىدىراتۋمەن كەلدى. تاۋەلسىزدىك – سوڭعى مۇمكىندىك. تۋعان مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، تۇرىك حالىقتارى، ۇلت- ۇلىستارى ەكونوميكالىق، رۋحاني ينتەگراتسياعا بۇگىن كەلمەسەك، ءبىرجولاتا ايىرىلىپ قالۋىمىز عاجاپ ەمەس... تۇركىستان تويعا دايىن. پرەزيدەنتكە سونى جەتكىزەمىن» دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ق.ك.توقاەۆ.

نە كەرەك، ءسويتىپ ەلباسى باسشىلى­عىمەن تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىق تويى ءوتتى.

تۇركىستان تويى، ەگەر، ق.ك.توقاەۆ سىندى ادىلەتتەن اتتامايتىن ازامات ادال پىكىرىن ايتپاسا، سول ساپارىن­دا جەتىستىكتى ەمەس، كەمشىلىكتى تەرگىشتەپ بارسا، الدە قالاي بولار ەدى؟! تۇركىستاننىڭ تويى كەشى­گىپ تويلانار ما ەدى؟ ءتىپتى تويلانباي قالار ما ەدى؟ ويتكەنى بۇل توي – تار كەزەڭدە تويلانباق توي ەدى. قازاق­تى ىنتىماققا شاقىراتىن، تۇركى­ستانداي تاريحى تەرەڭ جادىگەر شاھارى­مەن ماقتانا بىلۋگە، تاريحي قۇندى­لىق­تاردى قادىرلەۋگە شاقىراتىن مەم­لەكەت­تىك شارا ەدى. وتكەنسىز بۇگىن جوق. ەرتەڭ­نىڭ ىرگەسىن بۇگىن قالاماساڭ – ءبارى بەكەر. ەندى مىنە، بۇگىن بۇتىندەي جاڭار­عان، جاسارعان تۇركىستان تۇرىكتىك بيى­گىنە كوتەرىلىپ وتىر. بۇدان 21 جىل بۇ­رىن­عى تۇركىستانداعى قايناعان ەڭبەك جانە وتانشىل ۇلى رۋحپەن قول جەتكەن قاراپايىم توي – تۇرىك حالىقتارى ينتەگراتسياسىنا سالىنعان العاشقى جول. بۇگىنگى تولاسسىز دامۋ ۇستىندەگى تۇركىستاندى تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى دەپ جاريالاعان تۇركىتىلدەس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ باس قوسۋى – تۇركى حالىقتارى ىنتىماق بىر­لىگىنىڭ جاڭا بەلەڭى! ساباقتاستىق!

ىنتىماقتى ساباقتاستىق – دامۋ، ءوسۋ-ور­كەندەۋ كەپىلى! تاريح تولقىنى سال­دارى­نان سان رەت تۇرىپ، سان رەت قۇلاعان جادى­گەر شاھار – تۇركىستان ساباقتاستىقتىڭ ارقاسىندا كەشەدەن بۇگىنگە تۇلەپ جەتتى، ساباقتاستىق ارقاسىندا ەرتەڭگە تۇرلەنىپ عاجايىپتانىپ بارادى. ساباقتاستىق سالتىمىز تۇركى حالىقتارى ىنتىماق-بىرلىگىنە باستايدى ءبىزدى. ساباقتاستىق سالتىمىز امان تۇرسا، تۇركىستانعا ەندى توقتاۋ جوق. تۇركى حالىقتارى ينتەگراتسيا­سىنان (سامميتتەن سوڭ) سوڭ، تۇركىستان – تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني استاناسىنا اينالىپ تۇلەيدى!

 

قۇلبەك ەرگوبەك

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار