وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قىتاي رەتى بويىنشا 14-ءشى «بەس جىلدىق جوسپارىنا» سەنىم ارتىپ وتىر. بۇل كەيىنگى كەزدەسۋدە رەسمي تۇردە قولداۋ تاپتى. سونداي-اق جيىن بارىسىندا جوسپاردىڭ قىتايدىڭ ۇزاق مەرزىمدى باس جوسپارى – 2035 جىلى ەىدۇ دەڭگەيىندەگى جان باسىنداعى تابىسى بار «جاڭعىرتىلعان سوتسياليستىك ەلگە» اينالۋعا قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.
ادەتتە «بەس جىلدىق جوسپار» تۋرالى اڭگىمە بولعاندا ويعا وندىرىستىك مىندەتتەر مەن كومىر, تەمىر, استىققا بەرىلەتىن كۆوتا ورالادى. بىراق قىتاي مۇنداي قۇجاتتى جاريالاماعانىنا 20 جىلدان استى. 140 بەتتەن اسقان 14-قۇجاتقا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ, كاسىپورىنداردىڭ, مەكەمەلەردىڭ جانە ازاماتتاردىڭ مىنەز-قۇلقىن قالىپتاستىرۋعا ارنالعان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, تەحنولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق ماقساتتار مەن مىندەتتەردىڭ كەڭ جيىنتىعى ەنگەن.
ايتا كەتەرلىگى, قۇجاتتا استىق ءوندىرىسىنىڭ مىندەتتەرى قامتىلعان. بىراق بۇل ەكونوميكا مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك اراسىنداعى بايلانىستىڭ ءوسىپ كەلە جاتقاندىعىن كورسەتەتىن جان-جاقتى ستراتەگيانىڭ ءبىر بولىگى عانا.
قىتاي باسشىسى سي تسزينپين ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە جەتىلدىرىلگەن قارۋلى كۇشتەر (مۇنى قىتاي الداعى ونجىلدىقتا جۇزەگە اسىرماق) جانە ىشكى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق (بۇل سي كوشباسشىلىعىنىڭ نەگىزى) قانا ەمەس, سونداي-اق ازىق-ت ۇلىك, تابيعي رەسۋرستار, ساۋدا-ساتتىق, ءوندىرىس-جەتكىزۋ تىزبەگى جانە تەحنولوگيا سەكىلدى سالالاردى دا جاتقىزادى.
سوندىقتان جاڭا «بەس جىلدىق جوسپاردا» اسكەري شىعىندار عانا ەمەس, استىق ءوندىرىسى, زەرتتەۋ مەن دامۋعا ينۆەستيتسيا جانە تسيفرلى سالانى دامىتۋ باعىتتارى مىندەتتى ماقساتتار رەتىندە قاراستىرىلادى. وعان قوسا, جاساندى ينتەللەكت, كۆانتتىق ەسەپتەۋ, جارتىلاي وتكىزگىشتەر, نەۆرولوگيا جانە گەنەتيكا, عارىش, تەڭىز جانە پوليارلىق بارلاۋ سياقتى الدىڭعى قاتارلى سەكتورلارعا دا قىتاي باسشىلىعى ۇلكەن ەكپىن ءتۇسىرىپ وتىر.
قورشاعان ورتا بويىنشا جوسپاردا كومىرتەگى گازىن, ءونىم بىرلىگىنە ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن ازايتۋ دا باستى ماقسات رەتىندە كورسەتىلگەن. الايدا مۇندا ايتىلعان ماقساتقا ۇمتىلىستىڭ از ەكەنىن ەسكەرسەك, قىتايدىڭ بۇعان دەيىن ۋادە بەرگەن 2030 جىلعا قاراي پارنيكتى گازداردى شىعارۋدىڭ شەكتى مولشەرىنە جەتىپ, 2060 جىلعا تامان نولدىك دەڭگەيگە ءتۇسىرۋ جونىندەگى مىندەتتەمەسىن ورىنداۋعا شاماسى كەلەتىنىنە كۇمان تۋادى.
«بەس جىلدىق جوسپارعا» العاش رەت ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ايتىلعان كەزەڭدەگى ءوسىمى ەنگەن جوق. ونىڭ ورنىنا بيلىك جىل سايىنعى ءوسىمدى «قاجەت بولسا سايكەسىنشە شەكتە» ساقتاپ قالۋعا ۋادە بەردى. پرەمەر-مينيستر لي كەتسياننىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىلى بۇل 6 پايىزدان جوعارى بولماق. سونىمەن قاتار قۇجاتتا باسقا دا ەكونوميكالىق سالالاردا مىندەتتى ەمەس ماقساتتاردى ورىنداۋ دا كوزدەلگەن.
قىتاي ءوزىنىڭ «ەكى اينالىمدى ستراتەگياسىن» جۇزەگە اسىرۋعا دەن قويادى. سوعان سايكەس ول سىرتقى سۇرانىسقا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتىپ, وزىنە سەنىم ارتۋدى جوعارىلاتپاق. ۇكىمەت ەكسپورتقا باسا نازار اۋدارۋدى جالعاستىرا وتىرىپ, سونىمەن بىرگە يمپورتتى الماستىرۋدى كۇشەيتەدى. اسىرەسە امەريكالىق كومپانيالاردىڭ ۇلەسى بار سالالاردا وندىرىستىك-جەتكىزۋ تىزبەگىن كۇشەيتۋدى ەنگىزەدى. ەڭ باستىسى, قىتاي ءوزى وندىرەتىن تاۋارلاردىڭ ىشكى تۇتىنۋىن ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل ستراتەگيانىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جاتقانى ءسوزسىز.
قىتاي بيلىگى باسقا دا ماڭىزدى سالالاردا رەفورما جاساۋدى جوسپارلاپ وتىر. بىراق ولاردىڭ جۇزەگە اسۋى نەعايبىل. مىسالى, بيلىك اۋىلدى جانداندىرۋعا ىقپال ەتىپ, تەڭسىزدىككە قارسى تۇرعىسى كەلەدى. ايتسە دە, تابىس پەن بايلىقتى قايتا ءبولۋ, سالىق رەفورماسى جانە جۇمىس كۇشىنىڭ ءموبيلدى بولۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ەلدەگى بىتىراڭقى جانە جەتكىلىكسىز الەۋمەتتىك ءال-اۋقات جۇيەسىن كۇردەلى تۇردە قايتا قۇرۋ سەكىلدى ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداعان جوق. سونىمەن قاتار قىزمەت كورسەتۋ سالالارىن قامتىعان جاڭا ەرەجەلەر جوق.
قىتاي بيلىگى شەشۋدى جوسپارلاپ وتىرعان تەڭسىزدىكتىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى – ءۇي شارۋاشىلىعىن تىركەۋ جۇيەسى (hukou). ادامداردى «تۋعان جەرىنە» تىركەۋدى مىندەتتەۋ ارقىلى بۇل جۇيە ادەتتە ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە باسقا دا الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە قول جەتكىزۋىن تەجەدى. جاڭا بەسجىلدىق جوسپاردا شاعىن جانە ورتا قالالارداعى شەكتەۋلەردى جويۋعا نەمەسە جەڭىلدەتۋگە, ءىرى قالالاردا بالدىق جۇيە ەنگىزۋ قاراستىرىلعان.
بىراق بۇرىن شىعىنداردىڭ كوپتىگى مەن قارسىلىقتىڭ كۇشەيۋى hukou رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرگەن. ەندى جاڭا شەكتەۋلەر بۇعان دەيىن الىنىپ تاستالعانداردىڭ ورنىن اۋىستىرادى. بۇل جولى قالاي بولاتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى.
قىتاي بيلىگى سونىمەن قاتار حالىقتىڭ قارتايۋىنان پايدا بولعان ەكونوميكالىق قيىندىقتى جويۋ ءۇشىن ء«تيىستى تۋ كوەففيتسيەنتىن» ەنگىزگىسى كەلەدى. زاڭدا كورسەتىلگەن زەينەتكەرلىك جاستى «كەزەڭ-كەزەڭمەن» كوتەرۋ تۋرالى ۇسىنىستار دا بار. بۇل ەكى رەفورما الدەقاشان اياقتالعان. بىراق ولاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەگجەي-تەگجەيلى جوسپارى جوق.
سايىپ كەلگەندە, قىتاي بيلىگى وزىق تەحنولوگيالارعا سۇيەنۋگە باعىتتالعان 1,4 تريلليون دوللارلىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق ستراتەگياعا باسىمدىق بەرمەكشى. وسىنداي تەحنولوگيالاردىڭ وزەگىن قۇرايتىن جارتىلاي وتكىزگىشتەر بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
بۇل سالادا قىتايدىڭ پوزيتسياسى مىقتى ەمەس. قازىرگى تاڭدا وتاندىق ءوندىرىس ارقىلى ەلدەگى جارتىلاي وتكىزگىشتەرگە قاجەتتىلىكتىڭ 16 پايىزى عانا قاناعاتتاندىرىلىپ وتىر. ونىڭ وزىندە ساپاسى تومەن. ال يمپورتتىڭ دەڭگەيى شيكى مۇناي يمپورتىنان دا اسىپ تۇسەدى. اقش-تىڭ قىتايعا قارسى جاساعان سانكتسيالارى, ەكسپورتتىق باقىلاۋ جانە ينۆەستيتسيالاردى باقىلاۋ سەكىلدى ەكونوميكالىق قىسىم ناۋقانى ەل بيلىگىن قاتتى الاڭداتىپ وتىر.
قىتايدىڭ پروبلەماسى مىنادا. الەمدەگى جەتەكشى ءوندىرۋشى ەل بولعانىمەن, نەگىزگى بولشەكتەر, ماتەريالدار جانە الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار سەكىلدى نەگىزگى باعىتتاردا ءالسىز. بۇرىنعى يندۋستريا جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ءمينيسترى مياو ۆەي جاقىندا اتاپ وتكەندەي, بۇل كەمشىلىك ەلدىڭ « ۇلى دەرجاۆانىڭ» وندىرىستىك ەكونوميكاسى بولۋىنان كەم دەگەندە 30 جىل ارتتا قالعانىن بىلدىرەدى.
جارتىلاي وتكىزگىشتەردى وزىندە شىعارۋعا ۇمتىلۋ قىتايدىڭ ۇلكەن ماقساتتارعا جەتۋ قابىلەتىنىڭ ماڭىزدى سىناعى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ەلدىڭ جەتىستىگى باسشىلاردىڭ اۆتوريتاريزم, جوعارىدان تومەن ديرەكتيۆالار مەن الەۋمەتتىك باقىلاۋ كەمشىلىگىن قانشالىقتى مويىندايتىنىنا بايلانىستى. سي مەملەكەتىنىڭ باسقارۋ ستيلىندە ماڭىزدى سانالاتىن بۇل تاسىلدەر كوروناۆيرۋس داعدارىسىن توقتاتۋدا تيىمدىلىگىن كورسەتتى. تسيفرلى جانە اقپاراتتىق ەكونوميكانىڭ ماڭىزى ارتقان كەزەڭدە قىتايدى دامىتۋ ءۇشىن العا باسۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار: اشىقتىق, اشىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدى يكەمدىلىك.
دجوردج ماگنۋس,
وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىتاي ورتالىعى مەن لوندوننىڭ SOAS ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, «قىزىل تۋلار: ءسيدىڭ قىتايى نەگە قاۋىپ توندىرەدى؟» كىتابىنىڭ اۆتورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
