الەم • 06 ءساۋىر، 2021

قىتايدىڭ كەزەكتى بەسجىلدىق جوسپارى

129 رەت كورسەتىلدى

لوندون. قىتايدىڭ زاڭ شى­عارۋ­شى ورگانى بۇكىلقىتايلىق حالىقتىق كونگرەستىڭ بيىلعى جيى­نى – كەيىنگى كەزەڭدەگى ماڭىزدى وقيعانىڭ ءبىرى. قازىرگى تاڭدا قىتاي سىرتقى ساياساتتا قيىن جاعدايعا تاپ كەلىپ وتىر. ياعني ەلدىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنى مەن ءماجبۇرلى ديپلوماتياسىنا قارسى مەملەكەتتەردىڭ سانى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان ەكونوميكالىق دامۋ مودەلىنە ءتيىستى وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولا ءتۇستى. بۇگىندە قىتاي كوشباسشىلارى «ورتا تاپتىڭ تابىس تۇزاعى» دەپ اتالاتىن ۇعىمدى ايتۋدان قانشا جەردەن باسىن الىپ قاشقانىمەن، ولاردىڭ بۇل قاۋىپتەن قۇتىلۋعا كىرىسكەنى ايدان انىق اڭعارىلادى.

وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قىتاي رەتى بويىنشا 14-ءشى «بەس جىلدىق جوسپارىنا» سەنىم ارتىپ وتىر. بۇل كەيىنگى كەزدەسۋدە رەسمي تۇردە قولداۋ تاپتى. سونداي-اق جيىن بارىسىندا جوسپاردىڭ قىتايدىڭ ۇزاق مەرزىمدى باس جوسپارى – 2035 جىلى ەىدۇ دەڭگەيىندەگى جان باسىنداعى تابىسى بار «جاڭعىرتىلعان سوتسياليستىك ەلگە» اينالۋعا قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.

ادەتتە «بەس جىلدىق جوسپار» تۋرالى اڭگىمە بولعاندا ويعا وندىرىستىك مىندەتتەر مەن كومىر، تەمىر، استىققا بەرىلەتىن كۆوتا ورالادى. بىراق قىتاي مۇنداي قۇجاتتى جا­ريالاماعانىنا 20 جىلدان استى. 140 بەتتەن اسقان 14-قۇجاتقا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ، كاسىپ­ورىن­دار­دىڭ، مەكەمەلەردىڭ جانە ازامات­تاردىڭ مىنەز-قۇلقىن قالىپ­تاستىرۋعا ارنالعان ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك، تەحنو­لوگيا­لىق جانە ەكولوگيالىق ماقسات­تار مەن مىندەتتەردىڭ كەڭ جيىنتىعى ەنگەن.

ايتا كەتەرلىگى، قۇجاتتا استىق ءوندىرى­سىنىڭ مىندەتتەرى قامتىلعان. بىراق بۇل ەكو­نوميكا مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ارا­­سىن­داعى بايلانىستىڭ ءوسىپ كەلە جات­­قان­دىعىن كورسەتەتىن جان-جاقتى سترا­تە­گيانىڭ ءبىر بولىگى عانا.

قىتاي باسشىسى سي تسزينپين ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە جەتىلدىرىلگەن قارۋلى كۇشتەر (مۇنى قىتاي الداعى ون­جىلدىقتا جۇزەگە اسىرماق) جانە ىشكى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق (بۇل سي كوش­باس­شىلىعىنىڭ نەگىزى) قانا ەمەس، سونداي-اق ازىق-ت ۇلىك، تابيعي رەسۋرستار، ساۋدا-ساتتىق، ءوندىرىس-جەتكىزۋ تىزبەگى جانە تەحنولوگيا سەكىلدى سالالاردى دا جاتقىزادى.

سوندىقتان جاڭا «بەس جىلدىق جوس­پاردا» اسكەري شىعىندار عانا ەمەس، استىق ءوندىرىسى، زەرتتەۋ مەن دامۋعا ينۆەس­تيتسيا جانە تسيفرلى سالانى دامىتۋ با­عىت­تارى مىندەتتى ماقساتتار رەتىندە قا­راس­­تىرىلادى. وعان قوسا، جاساندى ين­تەل­لەكت، كۆانتتىق ەسەپتەۋ، جارتىلاي وت­­­كىز­گىشتەر، نەۆرولوگيا جانە گەنەتيكا، عا­رىش، تەڭىز جانە پوليارلىق بارلاۋ سياق­تى الدىڭعى قاتارلى سەكتورلارعا دا قىتاي باسشىلىعى ۇلكەن ەكپىن ءتۇسىرىپ وتىر.

قورشاعان ورتا بويىنشا جوسپاردا كومىرتەگى گازىن، ءونىم بىرلىگىنە ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن ازايتۋ دا باستى ماقسات رەتىندە كورسەتىلگەن. الايدا مۇندا اي­تىل­عان ماقساتقا ۇمتىلىستىڭ از ەكەنىن ەسكەرسەك، قىتايدىڭ بۇعان دەيىن ۋادە بەرگەن 2030 جىلعا قاراي پارنيكتى گازداردى شىعارۋدىڭ شەكتى مولشەرىنە جەتىپ، 2060 جىلعا تامان نولدىك دەڭگەيگە ءتۇسىرۋ جونىندەگى مىندەتتەمەسىن ورىنداۋعا شاماسى كەلەتىنىنە كۇمان تۋادى.

«بەس جىلدىق جوسپارعا» العاش رەت ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ايتىلعان كەزەڭدەگى ءوسىمى ەنگەن جوق. ونىڭ ورنىنا بيلىك جىل سايىنعى ءوسىمدى «قاجەت بولسا ساي­كەسىنشە شەكتە» ساقتاپ قالۋعا ۋادە بەردى. پرەمەر-مينيستر لي كەتسياننىڭ ايتۋىنشا، 2021 جىلى بۇل 6 پايىزدان جوعارى بولماق. سونىمەن قاتار قۇجاتتا باسقا دا ەكونوميكالىق سالالاردا مىندەتتى ەمەس ماقساتتاردى ورىنداۋ دا كوزدەلگەن.

قىتاي ءوزىنىڭ «ەكى اينالىمدى ستراتەگياسىن» جۇزەگە اسىرۋعا دەن قويادى. سوعان سايكەس ول سىرتقى سۇرانىسقا تاۋەل­دىلىكتى تومەندەتىپ، وزىنە سەنىم ارتۋ­دى جو­عارىلاتپاق. ۇكىمەت ەكسپورتقا باس­ا نازار اۋدارۋدى جالعاستىرا وتىرىپ، سونىمەن بىرگە يمپورتتى الماستىرۋ­دى كۇشەيتەدى. اسىرەسە امەريكالىق كومپا­نيا­لاردىڭ ۇلەسى بار سالالاردا وندىرىستىك-جەتكىزۋ تىزبەگىن كۇشەيتۋدى ەنگىزەدى. ەڭ باستىسى، قىتاي ءوزى وندىرەتىن تاۋارلاردىڭ ىشكى تۇتىنۋىن ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل ستراتەگيانىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەلەرى جاتقانى ءسوزسىز.

قىتاي بيلىگى باسقا دا ماڭىزدى سالالاردا رەفورما جاساۋدى جوسپارلاپ وتىر. بىراق ولاردىڭ جۇزەگە اسۋى نەعاي­بىل. مىسالى، بيلىك اۋىلدى جان­داندىرۋعا ىقپال ەتىپ، تەڭسىزدىككە قارسى تۇرعىسى كەلەدى. ايتسە دە، تابىس پەن بايلىقتى قايتا ءبولۋ، سالىق رەفورماسى جانە جۇمىس كۇشىنىڭ ءموبيلدى بولۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ەلدەگى بىتىراڭقى جانە جەتكىلىكسىز الەۋمەتتىك ءال-اۋقات جۇيەسىن كۇردەلى تۇردە قايتا قۇرۋ سەكىلدى ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداعان جوق. سونىمەن قاتار قىزمەت كورسەتۋ سالالارىن قامتىعان جاڭا ەرەجەلەر جوق.

قىتاي بيلىگى شەشۋدى جوسپارلاپ وتىر­عان تەڭسىزدىكتىڭ نەگىزگى فاكتور­لارى­نىڭ ءبىرى – ءۇي شارۋاشىلىعىن تىركەۋ جۇ­يەسى (hukou). ادامداردى «تۋعان جەر­ىنە» تىركەۋدى مىندەتتەۋ ارقىلى بۇل جۇيە ادەتتە ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ ءبىلىم، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە باسقا دا الەۋ­مەت­تىك قىزمەتتەرگە قول جەتكىزۋىن تەجەدى. جاڭا بەسجىلدىق جوسپاردا شاعىن جانە ورتا قالالارداعى شەكتەۋلەردى جويۋعا نەمەسە جەڭىلدەتۋگە، ءىرى قالالاردا بالدىق جۇيە ەنگىزۋ قاراستىرىلعان.

بىراق بۇرىن شىعىنداردىڭ كوپتىگى مەن قارسىلىقتىڭ كۇشەيۋى hukou رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرگەن. ەندى جاڭا شەكتەۋلەر بۇعان دەيىن الىنىپ تاستالعانداردىڭ ورنىن اۋىستىرادى. بۇل جولى قالاي بولاتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى.

قىتاي بيلىگى سونىمەن قاتار حالىقتىڭ قارتايۋىنان پايدا بولعان ەكونوميكا­لىق قيىندىقتى جويۋ ءۇشىن ء«تيىستى تۋ كوەف­فيتسيەنتىن» ەنگىزگىسى كەلەدى. زاڭدا كورسەتىلگەن زەينەتكەرلىك جاستى «كەزەڭ-كەزەڭمەن» كوتەرۋ تۋرالى ۇسىنىستار دا بار. بۇل ەكى رەفورما الدەقاشان اياقتالعان. بىراق ولاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەگجەي-تەگجەيلى جوسپارى جوق.

سايىپ كەلگەندە، قىتاي بيلىگى وزىق تەحنولوگيالارعا سۇيەنۋگە باعىتتالعان 1،4 تريلليون دوللارلىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق ستراتەگياعا باسىمدىق بەرمەكشى. وسىنداي تەحنولوگيالاردىڭ وزەگىن قۇرايتىن جارتىلاي وتكىزگىشتەر بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى.

بۇل سالادا قىتايدىڭ پوزيتسياسى مىق­تى ەمەس. قازىرگى تاڭدا وتاندىق ءون­دىرىس ارقىلى ەلدەگى جارتىلاي وتكىزگىش­تەرگە قاجەتتىلىكتىڭ 16 پايىزى عانا قانا­عات­تاندىرىلىپ وتىر. ونىڭ وزىندە ساپاسى تومەن. ال يمپورتتىڭ دەڭگەيى شيكى مۇناي يمپورتىنان دا اسىپ تۇسەدى. اقش-تىڭ قىتايعا قارسى جاساعان سانكتسيالارى، ەكسپورتتىق باقىلاۋ جانە ينۆەستيتسيا­لاردى باقىلاۋ سەكىلدى ەكونوميكالىق قىسىم ناۋقانى ەل بيلىگىن قاتتى الاڭ­داتىپ وتىر.

قىتايدىڭ پروبلەماسى مىنادا. الەم­­دەگى جەتەكشى ءوندىرۋشى ەل بولعانىمەن، نە­گىزگى بولشەكتەر، ماتەريالدار جانە ال­دىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار سەكىلدى نەگىز­گى باعىتتاردا ءالسىز. بۇرىنعى ين­دۋست­­ريا جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ءمينيسترى مياو ۆەي جاقىندا اتاپ وتكەندەي، بۇل كەمشىلىك ەلدىڭ « ۇلى دەرجاۆانىڭ» وندىرىستىك ەكونوميكاسى بولۋىنان كەم دەگەندە 30 جىل ارتتا قالعانىن بىلدىرەدى.

جارتىلاي وتكىزگىشتەردى وزىندە شىعا­رۋعا ۇمتىلۋ قىتايدىڭ ۇلكەن ماقسات­تار­عا جەتۋ قابىلەتىنىڭ ماڭىزدى سىناعى دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. ەلدىڭ جەتىستىگى باس­شى­لاردىڭ اۆتوريتاريزم، جوعارىدان تومەن دي­رەكتيۆالار مەن الەۋمەتتىك باقى­لاۋ كەم­شىلىگىن قانشالىقتى مويىندايتى­نىنا بايلانىستى. سي مەملەكەتىنىڭ باس­قارۋ ستيلىندە ماڭىزدى سانالاتىن بۇل تاسىلدەر كوروناۆيرۋس داعدارىسىن توق­تا­تۋدا تيىمدىلىگىن كورسەتتى. تسيفرلى جانە اق­پاراتتىق ەكونوميكانىڭ ماڭىزى ارت­قان كەزەڭدە قىتايدى دامىتۋ ءۇشىن العا باسۋ­دىڭ ءبىر عانا جولى بار: اشىق­تىق، اشىق­تىق جانە ينستيتۋتسيونالدى يكەمدىلىك.

 

دجوردج ماگنۋس،

وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىتاي ورتالىعى مەن لوندوننىڭ SOAS ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى، «قىزىل تۋلار: ءسيدىڭ قىتايى نەگە قاۋىپ توندىرەدى؟» كىتابىنىڭ اۆتورى

 

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار