رۋحانيات • 06 ءساۋىر، 2021

دانيار كوجان: قازاقتى الەم تانىسا دەيمىن

4032 رەت كورسەتىلدى

التى قۇرلىقتى اۋزىنا قاراتقان امەريكا قۇراما شتاتىنان جەر جاھانعا تارايتىن «Freedom FM» راديوسىنان «Qazaq Time»  باعدارلاماسى اشىلعانىن بۇعان دەيىن سۇيىنشىلەپ جازعان ەدىك. نيۋ-يوركتان جەلىگە شىعاتىن راديو اپتاسىنا ءبىر مارتە قازاقتىڭ كۇمبىرلى كۇيى مەن اسەم سازىن، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتايتىن حابار تاراتادى. وسىناۋ اقجولتاي باستامانى قولعا العان نيۋ-يورك قالاسىندا تۇراتىن قازاق بالاسى  دانيار كوجان. كۇنى كەشە الماتىعا كەلگەن دانيارمەن جۇزدەسىپ، اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى.

– دانيار، ەڭ الدىمەن امەريكا اسپانىندا قازاقتىڭ قوڭىر ءۇنىن الديلەتىپ، حالقىمىزدى الەمگە تانىتىپ جۇرگەنىڭىز ءۇشىن العىس بىلدىرەمىز.

– راحمەت، بۇل مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە! سەبەبى ۇلتقا قىزمەت ەتۋدەن بيىك  مۇرات جوق.

– بارەكەلدى! شىنىندا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي باستاما بولماعان ەكەن. جوبانى قالاي جۇزەگە اسىردىڭىز؟

– بەس جىلدان بەرى نيۋ-يورك قالاسىندا تۇرامىن. سول جەردە ءتۇرلى سالادا قىزمەت ەتتىم. تىرشىلىگى قىز-قىز قايناپ جاتقان الىپ  شاھاردا كولىك كەپتەلەگى كۇندەلىكتى ۇيرەنشىكتى جايت. تىم قۇرىعاندا كۇندەلىكتى ەكى ساعاتىمىز جول ۇستىندە وتەدى. ءبىر كۇنى جەرگىلىكتى «Freedom FM» راديوسىنان امەريكانى مەكەندەيتىن ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ تىرشىلىك اعىسىنان سىر شەرتەتىن حاباردى قۇلاعىم شالدى. قىتاي، تۇركيا سەكىلدى ەلدەردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن تىڭداپ وتىرىپ، نەگە ءبىزدىڭ قازاقستانعا ارنالعان باعدارلاما جوق دەگەن ويعا كەلدىم. بۇل وي ماعان تىنىم بەرمەي، «Freedom FM» راديوسىنىڭ رەداكتسياسىنا جەتەلەپ اپاردى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، امەريكا تىم الىپ مەملەكەت. ول جاقتا جوسپارىڭدى جۇزەگە اسىرۋ وڭاي ەمەس. شەشىنگەن سۋدان تايىنباس دەگەندەي، بەلدى بەكەم بۋىپ ميلليونداعان اۋديتورياسى بار راديو باسشىلىعىمەن كەلىسىمگە كەلدىم. ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن، بۇل ماقساتىم بىردەن جۇزەگە اسا قويعان جوق. دەسە دە العان بەتىمنەن قايتپادىم. ايتەۋىر، اللا ءساتىن سالدى. ازىرگە ءار اپتانىڭ دۇيسەنبىسى كۇنى تىكەلەي ەفيرگە شىعىپ ەكى ساعات بويى قازاقستان  تۋرالى  حابارىمدى جۇرگىزەمىن. باعدارلاما قازاق جانە ورىس تىلىندە ءوربيدى. دەگەنمەن ورىس تىلىندە باسىمىراق.

– نەلىكتەن؟ باعدارلامانى بىرىڭعاي قازاق تىلىندە جۇرگىزۋگە بولمادى ما؟

بىرىڭعاي قازاق تىلىندە جۇرگىزۋگە بىرتە-بىرتە قول جەتكىزەرمىز دەپ ويلايمىن. بىرىنشىدەن «Freedom FM» راديوسى ورىس تىلىندە حابار تاراتاتىن تولقىن. قازاقتا: «ەسىكتەن ەنە سالىپ، ءتور مەنىكى دەمە» دەگەن ءسوز بار. ءسىز ايتقان ماقساتقا بىرتە-بىرتە جەتەرمىز. ەكىنشى جاعىنان نيۋ-يوركتى مەكەندەيتىن باۋىرلاس ۇلتتاردىڭ ءبارى دە ورىس تىلىندە ەركىن سويلەيدى. ورىس ءتىلى مەن اعىلشىن ءتىلى وندا تۇراتىن  10-15 مىڭ قازاقتىڭ دا ءوزارا قارىم-قاتىناس قۇرالىنا اينالعان. ياعني اۋديتوريانى باۋراۋ ءۇشىن دە بۇل تىلگە باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. ال نەگىزىنەن باعدارلاما بارىسىندا شىرقالاتىن اندەردىڭ 95 پايىزى قازاق تىلىندە. سونداي-اق قازاقتىڭ كۇيلەرى، تەرمە-تولعاۋلارى دا تاقىرىپقا ساي بەرىلىپ وتىرادى. باعدارلاما بارىسىندا حالقىمىزدىڭ  مايەكتى ماقال-ماتەلدەرىن قولدانىپ، مەملەكەتتىڭ جەتىستىكتەرى، تاريحي تۇلعالارى، وتكەنى مەن بۇگىنى تۋرالى مازمۇندى اقپاراتتاردى قامتۋعا تىرىسامىز. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك بولىپ تۇر. سەبەبى امەريكادا دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان جينالعان جۇزدەگەن، بالكي ودان دا كوپ ۇلتتار بار. وكىنىشكە قاراي، ولاردىڭ كوپشىلىگى قازاق ەلىنەن مۇلدە بەيحابار. ارا-تۇرا قازاقپىن دەسەڭ، «ەە، بورات پا؟» دەپ ۇرپيە قارايتىنداردى دا كەزدەستىرەسىز. وندايدا قانىڭ قارايادى، امال جوق ىشتەن تىناسىڭ. ويتكەنى ناسيحاتتالىپ جاتقان دۇنيە سول. قازاقستانعا ارنالعان راديوحابار اشۋىما تۇرتكى بولعان بىردەن-ءبىر جايت وسى. نەگە مەنىڭ تەگەۋرىندى ۇلتىمدى، باي مادەنيەتىمدى، رۋحاني قۇندىلىقتارىمدى الەمگە تانىتپاسقا دەگەن نامىس كوكىرەگىمدى كەرنەدى. سەبەبى الەمدىك كەڭىستىكتەن كوز تاستاعاندا ءبىز كىشكەنتاي عانا حالىقپىز. بۇل كۇندەرى قازاق دەسەڭ، گولوۆكين، ديماش دەپ تانىپ جاتاتىندار دا بار. قاراپايىم حالىق اراسىنان شىققان قازاق جىگىتى يمانبەك ارقىلى دا قانشاما ەل قازاقستانعا قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. ياعني، ۇلتتى الەمگە ايگىلەيتىن سپورتشىلار، مادەنيەت مايتالماندارى، عالىمدار. مەندە اقپاراتتىق-تانىمدىق حابارىم ارقىلى وسىعان ءۇن قوسۋعا بەل بايلادىم. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، «Qazaq Time»  باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى قازاقستاندى الەمگە تانىتۋ. ايتپەسە، جەكە باسىم ءۇشىن باعدارلامادان قارجىلاي پايدا تاۋىپ جاتقانىم شامالى.

– اقش سەكىلدى الپاۋىت ەلدە مەديانارىق تىكەلەي قارجىعا تاۋەلدى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جوبانى قارجىلاندىرۋ جاعى قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر؟

– ارينە، ءسوزىڭىز ورىندى.  ول جاقتا قارجىسىز ەفيردىڭ ءبىر مينۋتىن دا بەرمەيدى. ازىرگە باعدارلامانىڭ التى شىعارىلىمى تىڭدارمانعا جول تارتىپ ۇلگەردى. روزا رىمباەۆا، دانيار ەلەۋسىنوۆ، يمانبەك زەيكەنوۆ سياقتى تاعى باسقا دا تانىمال تۇلعالار باعدارلامامىزدىڭ قوناعى بولدى.  ناقتى ايتپاي-اق قويايىن، دەگەنمەن ءبىر باعدارلامانىڭ جارىققا شىعۋىنىڭ وزىنە قوماقتى قاراجات كەرەك. وسى تۇرعىدان بىزگە قولداۋ اۋاداي كەرەك بولىپ تۇر. جارىققا شىققان التى حاباردىڭ تارالۋىنا كاسىپكەر باۋىرىمىز المۋرات مۋراتوۆ باس-سەرىكتەس رەتىندە قارجىلاي دەمەۋشىلىك جاسادى. باسىلىمنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانا وتىرىپ، جۇرەگى ەلىم دەپ سوعاتىن پاتريوت ازاماتقا العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. باعدارلامانىڭ الداعى بولاشاعى قارجىعا تاۋەلدى بولىپ تۇر. سوندىقتان اتىمتاي ازاماتتار مەن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولسا دەگەن ءۇمىتىمىز دە جوق ەمەس. ويتكەنى بۇل جەكە باستىڭ ەمەس، تۇسىنگەن ادامعا مەملەكەتتىڭ ءيميدجىن قالىپتاستىراتىن جوبا عوي. از ۋاقىت ىشىندە نيۋ-يوركتا تۇراتىن قانداس باۋىرلارىمىز دا باعدارلامانى بەلسەندى تۇردە تىڭداپ، بىزبەن كەرى بايلانىس بارىسىندا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ جاتىر.

– ءبىز دە ءوز كەزەگىندە جوبانىڭ ومىرشەڭ بولۋىن تىلەيمىز. جاڭا ءبىر عانا نيۋ-يورك قالاسىنىڭ وزىندە 10-15 مىڭ قازاق تۇرادى دەدىك. ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى، اۋىزبىرشىلىگى قالاي؟

– مەنىڭ ويىمدا جۇرگەن ساۋالدى قويىپ وتىرسىز. ول جاقتاعى قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى جۇمىسباستى. اركىم ءوز وتباسىمەن، ءوز بەتىنشە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.  ءبىزدىڭ باعدارلامانىڭ تاعى دا ءبىر كوزدەگەنى سولاردى ىنتىماققا ۇيىستىرۋ، اۋىزبىرشىلىككە شاقىرۋ، پاتريوتيزممەن ورتاق مۇراتقا جۇمىلدىرۋ. ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ كوڭىل تۇكپىرىندە اتامەكەنگە دەگەن ساعىنىش بار. ورتاق بىرلىك بولسا، سول ساعىنىشتىڭ وتى ودان سايىن مازداي تۇسەدى. كوپشىلىگى جۇمىس بارىسىمەن مۇندا كەلگەن بولسا، ەندى ءبىر پاراسى مۇحيتتىڭ ارعى جاعىن تۇراقتى مەكەنىنە اينالدىرعاندار. باعدارلامامىز سەپ بولىپ، بيىلعى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى ناۋرىز مەرەكەسىنە وراي قازاقتار بولىپ، شاعىن قۇرىلتاي وتكىزدىك. ۇيىمداستىرۋ ءىسىنىڭ باسى-قاسىندا ءوزىم ءجۇردىم. 200-گە تارتا قانداسىمىز جينالدى. قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىن ازىرلەپ، ۇلتتىق ويىندارىنان بايقاۋلار وتكىزدىك. سالت-داستۇرلەرىمىزدى جاڭعىرتتىق. بوتەن ەلدە جۇرگەندە باۋىرمالدىق بەكي تۇسەدى ەكەن. باسقوسۋ بارىسىندا باۋىرلارىمىز وسىنى جاقسى ءتۇسىندى. مارە-سارە بولىپ، ءبىر-بىرىمىزگە قول ۇشىن سوزۋعا، ءجيى باس قوسىپ ۇلتتىق داستۇرلەرىمىزدى جاڭعىرتىپ تۇرۋعا ۋاعدالاستىق.

– مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا ءجۇرىپ ەلدىك ماقساتتاعى اۋقىمدى باستامالاردى قولعا الىپ جۇرگەنىڭىز قۋانتادى. بيىل «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» جوباسىنا ۇمىتكەر رەتىندە قاتىسىپ جاتقانىڭىزدى بىلەمىز. وقىرمانعا ءوزىڭىز تۋرالى كەڭىرەك ماعلۇمات بەرە كەتسەڭىز.

– 1987 جىلى الماتى قالاسىندا دۇنيەگە كەلدىم. اتا-انام قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى. قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىن «قۇقىقتانۋ» ماماندىعى بويىنشا ءتامامدادىم. 17 جاسىمنان باستاپ شوۋ-بيزنەس سالاسىندا ەڭبەككە ارالاستىم. الماتى قالالىق مادەنيەت باسقارماسىندا جۇمىس ىستەدىم. مادەنيەت سالاسىندا بەلگىلى ءانشى، پروديۋسەر قىدىرالى بولمانوۆ اعامىزدان كوپ دۇنيەنى ۇيرەندىم دەسەم بولادى. وتاندىق تەلەارنالاردىڭ بىرىندە تىلشىلىك مەكتەپتەن ءوتتىم. ياعني جۋرناليستيكا، ءسوز ونەرى ماعان بوتەن ەمەس. جالپى جۋرناليستيكاعا مەنى ىنتالاندىرعان وقيعانىڭ ءبىرى وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ەلوردا تورىندە الەمدىك بوكس جۇلدىزى مايك تايسوننان  العان سۇقباتىم. ول كىسىمەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن حابارلاسىپ تۇرامىز. الداعى ۋاقىتتا «Qazaq Time»  باعدارلاماسىنا سونداي الەمدىك ءىرى تۇلعالاردى شاقىرىپ، قازاقستان تۋرالى جىلى پىكىرىن تىڭدارمانعا جولداساق دەگەن نيەتىم بار. مەنىڭ تىرناقتاي ەڭبەگىمدى ەلەگەن جاندار «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» جوباسىنا ۇمىتكەر رەتىندە ۇسىنعان ەكەن. بۇل مەن ۇشىن قۋانىشتى جاعداي. ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنىمدەي، تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋ ءبارىمىزدىڭ باستى مۇراتىمىز بولۋعا ءتيىس.

ل

– «Qazaq Time»  باعدارلاماسىنىڭ ءبىر سانىنا امەريكالىق پوليتسەي قازاق  ديماش نيازوۆتىڭ قوناق رەتىندە كەلگەنىن بىلەمىز. وسى باعىتتا ءبىر جوبا ازىرلەپ جۇرگەنىڭىزدەن حابارىمىز بار. ءوز اۋزىڭىزدان ەستىسەك.

– ديماش نيازوۆ باۋىرىمىز امەريكا ازاماتى. 16 جىلدان بەرى سوندا تۇرادى. اقش-تىڭ قۇقىقتىق قۇرىلىمىنداعى بەدەلدى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. قازاقتان شىققان امەريكالىق پوليتسەيلەردىڭ العاشقىسى دەپ ايتساق بولادى. بىلۋىمىزشە بۇگىنگى تاڭدا اتالعان ەلدىڭ قۇقىقتىق قۇرىلىمىندا قانى قازاق باۋىرلارىمىز كوپتەپ قىزمەت ەتىپ ءجۇر. جۋىردا ديماشپەن بىرلەسە وتىرىپ جاڭا جوبانى جۇزەگە اسىرساق دەگەن نيەتىمىز بار. امەريكالىق پوليتسەيلەر مەن ءبىزدىڭ قازاقستاندىق پوليتسەيلەر اراسىندا بوكس ءتۋرنيرىن وتكىزۋدى ويعا الدىق. بۇل ءبىر جاعىنان ەكى ەل ماماندارىنىڭ اراسىنداعى كاسىبي تاجىريبە الماسۋ بولماق. اقش-تا پوليتسيانى حالىق وتە جاقسى كورەدى، كەز كەلگەن ۋاقىتتا ولارعا سەنىم ارتىپ قورعاۋشى پەرىشتەسىندەي قۇرمەت كورسەتەدى. ال قازاقستاندا كەرىسىنشە پوليتسيانى كورسە جۇرت جيىرىلا قالاتىنىن جاقسى بىلەمىز. ءبىزدىڭ جوبامىز بۇل باعىتقا دا وڭ سەپتىگىن تيگىزىپ، حالىقتىڭ پوليتسياعا دەگەن سەنىمىن نىعايتۋعا ۇلەسىن قوسادى دەگەن ۇمىتتەمىز. قازىر ءتيىستى ۆەدومستۆالارمەن كەلىسىم ءجۇرىپ جاتىر. مۇندا دا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن نىعايتۋدى باستى باعدار رەتىندە نىسانعا الىپ وتىرمىز.

5

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

 

اڭگىمەلەسكەن

ارمان وكتيابر،

«Egemen Qazaqstan»

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

مەرەكە قارساڭىندا ماراپاتتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 13:58

6 مامىرعا ارنالعان ۆاليۋتا باعامى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:16

«چەلسي» فينالعا شىقتى

سپورت • بۇگىن، 10:48

«قىزىل ايماققا» قايتا ورالدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:33

ۆاكتسينالاۋعا سەنىم ارتىپ كەلەدى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:30

...ىشكى دايىندىعىم پىسپەي جاتىر

ادەبيەت • بۇگىن، 08:27

مۋزىكالى مامىر

تەاتر • بۇگىن، 08:25

قايتپاس 1 قاراڭعىلىق قۇشاعىندا

ايماقتار • بۇگىن، 08:23

بولاشاقتى بەينەلەيتىن NUR ALEM

قازاقستان • بۇگىن، 08:05

«اللا» دەگەن جازۋى بار جۇمىرتقا

رۋحانيات • بۇگىن، 08:01

وڭىرلەردە كەزدەسۋلەر وتكىزدى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:55

ۇقساس جاڭالىقتار