بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس رامازان توقتاروۆ – كەرەكۋ ءوڭىرىنىڭ تۋماسى. 1935 جىلدىڭ 13 قىركۇيەگىندە پاۆلودار قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. كەرەكۋ جاتاقتارىنىڭ كونە جۇرتى – اتاقتى «كازكرايدىڭ» قازاعى. دەمەك, قاراپايىم قيسىنعا سالساق, ونىڭ جوقتاۋشىسى – پاۆلودار ءوڭىرى. بۇل مۇقىم قازاققا ورتاق قالامگەردى مەنشىكتەپ وتىرعانىمىز ەمەس. ەندىگى ايتىلاتىن اڭگىمە ياكي ماسەلە پاۆلودار وبلىسىنىڭ بيلىگىنە قاتىستى بولعاندىقتان, ءمان-جايدى بىردەن انىقتاپ الايىق دەگەن نيەت قانا.
وكىنىشكە قاراي, بويىنان قۋات كەتكەنشە قازاق ادەبيەتىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن رامازان توقتاروۆتىڭ ەسىمى دە, ەڭبەگى دە ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز قالىپ وتىر. قالامگەردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى الدىمەن ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسىندە ناسيحاتتالىپ, دارىپتەلۋى كەرەك. الايدا ادەبيەت پەن ونەردىڭ وسى ءبىر جازىلماعان زاڭدىلىعىنىڭ رامازان توقتاروۆقا قاتىسى جوقتاي كورىنەدى. ايتپەسە, قالامگەرگە تۋعان شاھارىنان ءبىر كوشە الدەقاشان بەرىلۋى كەرەك ەدى عوي...
– سوڭعى ون جىلدا پاۆلودار وڭىرىندە رامازان توقتاروۆقا قاتىستى تاڭداي قاقتىرار اۋقىمدى شارا ۇيىمداستىرىلعان ەمەس. ءيا, بۇقار جىراۋ اتىنداعى وبلىستىق ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىندە, جازۋشى ءبىلىم العان اباي اتىنداعى №10 گيمنازيادا ءىرىلى-ۇساقتى شارالار وتكىزىلىپ تۇرادى. بىراق وعان وبلىس بيلىگى, ءوڭىردىڭ مادەنيەتىنە جاۋاپتى شەنەۋنىكتەر ماڭىز بەرمەگەن سوڭ, قاتارداعى كوپ دۇنيەنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەتىنى تاعى راس. جازۋشى پاۆلوداردا تۋىپ, ەرجەتسە دە, ءومىرىنىڭ كوپ بولىگىن الماتىدا وتكىزدى. بالكىم, رامازان ايىپ ۇلىنىڭ بار «ايىبى» دا سول شىعار دەيسىڭ. بىراق ءار رومانىنان تۋعان ولكەسىن قالىس قالدىرمايتىن قالامگەردى قالايشا ەلەمەۋگە, ەسكەرمەۋگە بولادى؟! «ەرتىس مۇحيتقا قۇيادى» دەگەن رومانى ارقىلى ەرتىس وزەنىنە قاراسوزدەن ەسكەرتكىش قويعان قالامگەردى قالايشا قۇرمەتتەمەسكە؟! سوعان قاراعاندا پاۆلودارلىق شەنەۋنىكتەر رامازان توقتاروۆتىڭ كىم ەكەنىن ءالى بىلمەي جۇرگەن سەكىلدى. ايتپەسە, جازۋشىنىڭ جان دوسى قاليحان ىسقاق ايتقانداي, رامازان توقتاروۆ «تۇتاس ءبىر ءوڭىردىڭ تاريحىنان باستاپ بۇگىنگىسىنە شەيىن ءوزىنىڭ كوركەم شىعارمالارىنا ازىق ەتكەن» قالامگەر ەكەنىن وقىرمان جاقسى بىلەدى, – دەيدى پاۆلودار قالاسىنىڭ تۇرعىنى, مادەنيەت پەن ونەر جاناشىرى الماز حاسەنوۆ.
رامازان توقتاروۆ – قازاق ادەبيەتىندەگى ايگىلى «بەس تاپالدىڭ» ءبىرى. «بەس تاپالعا» رامازان توقتاروۆ, قاليحان ىسقاق, سايىن مۇراتبەكوۆ, اكىم تارازي جانە قابدەش ءجۇمادىلوۆ جاتادى. ولار – ءبىر زاماننىڭ تولدەرى, دوس-جار بولعان ادامدار. جازۋشىلار اراسىندا «تاپال» اتالعانىمەن, ادەبيەتتەگى ورىندارى تىم بيىك!
رامازان توقتاروۆ الماتىداعى شەت تىلدەر ينستيتۋتىنىڭ فرانتسۋز ءتىلى فاكۋلتەتىن تامامداعان. ەڭبەك جولىن پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋ» (قازىرگى «سارىارقا سامالى») گازەتىندە باستاعان. 1958-1960 جىلدارى «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتى مەن «مادەنيەت جانە تۇرمىس» (بەرتىڭگى «پاراسات») جۋرنالىندا جۇمىس ىستەگەن. 1964 جىلدان قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا ادەبي كەڭەسشى, «جازۋشى» باسپاسىندا اعا رەداكتور, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان. 1989-1997 جىلدارى رەسپۋبليكالىق «جۇلدىز» جۋرنالىندا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ ەڭبەك ەتتى. 2000 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا الماتى قالاسىندا قايتىس بولدى. 2002 جىلى پاۆلودارداعى «باسپا ءۇيى» عيماراتىنا مەموريالدى تاقتا ورناتىلدى.
ونىڭ قازاق ادەبيەتىندە ەڭ كوپ رومان جازعان جازۋشىلاردىڭ ءبىرى ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. رامازان توقتاروۆتىڭ قالامىنان «باقىت», «ەرتىس مۇحيتقا قۇيادى», «تۇلپاردىڭ سىنى», «جەردىڭ ۇلگىسى», «عاسىر نانى», «سۋسامىر», «تاڭبالى جارعاقتىڭ قۇپياسى», «جەندەت», «باقىتتى قۇلدىقتىڭ اقىرى», «ابايدىڭ جۇمباعى» سەكىلدى روماندار تۋعان. «ابايدىڭ جۇمباعى» ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى. بۇدان بولەك, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى. ونىڭ روماندارى – وقىرمان قاۋىمنان جوعارى باعا العان كەسەك دۇنيەلەر.
– جازۋشى رامازان توقتاروۆتىڭ ەسىمى بىزگە جاس كەزىمىزدەن تانىس. شىعارمالارىن قالت جىبەرمەي وقىدىق. اسىرەسە «باقىت», «ەرتىس مۇحيتقا قۇيادى», دەتەكتيۆ جانرىنداعى «تاڭبالى جارعاقتىڭ قۇپياسى», «ابايدىڭ جۇمباعى», «باقىتتى قۇلدىقتىڭ اقىرى», «بىتەۋ جارا» دەگەن روماندارى قولدان-قولعا ءوتىپ وقىلاتىن شىعارمالار ەدى. وكىنىشكە قاراي, قايتىس بولارىنىڭ الدىندا عانا العان مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ قىزىعىن, يگىلىگىن كورۋ جازۋشىعا بۇيىرمادى. ول كىسىمەن 1983-1985 جىلدارى ماسكەۋدەگى گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جوعارى ادەبي كۋرستارىندا بىرگە وقىدىق. ول پروزا ءبولىمى, مەن پوەزيا ءبولىمى بويىنشا ءبىلىم الدىق. ەكى جىلدا اعا-ءىنى رەتىندە وتە جاقسى ارالاستىق. اقجارقىن, كوڭىلىندە كىرى جوق جان بولاتىن. كۇندەلىك جۇرگىزەتىن ەدى. ادەبيەتكە بىرگە كەلىپ, بىرگە ۇلەس قوسقان دوستارىنىڭ ءبارى – كىلەڭ كلاسسيكتەر. ءوزى دە سول بيىكتەن تابىلدى. ونىڭ شىعارمالارى ۇنەمى وقۋلىقتاردا جۇرەدى. شىعارماشىلىعى عىلىمي, ديپلومدىق جۇمىستارعا, ديسسەرتاتسيالارعا ارقاۋ بولىپ كەلەدى. فرانتسۋز ءتىلىن جەتىك بىلەتىن. فرانتسۋز روماندارىنىڭ قىر-سىرىن زەرتتەپ, گيۋستاۆ فلوبەر سياقتى ۇلى كلاسسيكتەردىڭ ۇلگىسىن ۇيرەنگەن. سول مەكتەپتىڭ ۇلگىلەرىن قازاق پروزاسىنا اكەلىپ, ءسىڭىردى. ادەتتە ءبىز فرانتسۋز شىعارمالارىمەن ورىس ءتىلى ارقىلى تانىسساق, ول تۇپنۇسقادان تىكەلەي وقيتىن. باسقا جازۋشىلاردان باستى ەرەكشەلىگى دە سول ەدى. وسىنداي اسا كورنەكتى جازۋشىعا تۋعان ولكەسىندە, پاۆلودار قالاسىندا ءبىر كوشەنىڭ بۇيىرماۋى, ءبىر مەكەمەگە ەسىمىنىڭ بەرىلمەۋى – ۇلكەن كەمشىلىك. بيىلعى تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا وسى ءبىر ولقىلىقتىڭ ورنى تولادى دەگەن سەنىمدەمىن. پاۆلودار قالاسى كوشەلەرىنىڭ بىرىنە رامازان توقتاروۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ باستاماسىن قازاقستان جازۋشىلار وداعى قولدايدى جانە وزگەلەردى دە قولداۋعا شاقىرادى, – دەدى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت.
راسىندا دا, ماقتاۋعا ەمەس, ماقتانۋعا تۇرارلىق رامازان توقتاروۆتى ءوز دەڭگەيىندە دارىپتەي الماۋ – پاۆلودار وبلىسىنىڭ, پاۆلودار قالاسىنىڭ باسشىلىعىنا ۇلكەن سىن. مۇنى ءوڭىر يدەولوگياسىنداعى كەمشىلىك دەسە دە بولادى. تاۋەلسىزدىككە دەيىن پاۆلودارلىق قالامگەرلەردىڭ اراسىنان قاليجان بەكحوجين مەن مۇزافار الىمباەۆتىڭ مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولعانىن جاقسى بىلەمىز. ال تاۋەلسىزدىك العالى بەرى مەملەكەتتىك سىيلىق ءبىر عانا كەرەكۋلىك قالامگەرگە بۇيىردى. ول – رامازان توقتاروۆ.
– ەرەكشە نازار اۋداراتىن تاعى ءبىر ماسەلە – ر.توقتاروۆ پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋىل-اۋداندارىنىڭ بىرىندە ەمەس, وبلىس ورتالىعىندا – پاۆلودار قالاسىندا تۋىپ, ەرجەتكەن. بىزدىڭشە, ورىسى كوپ قالانىڭ قازاعى بولا تۇرا, قازاق ءتىلىنىڭ قازىناسىن بويعا ءسىڭىرۋ – ۇلكەن ەرلىك. باسقا-باسقا, ءوزى تۋىپ-وسكەن پاۆلودار قالاسىنان ءدال رامازان توقتاروۆقا ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر كوشەنىڭ بۇيىرماي كەلۋى اقىلعا سىيمايدى. الماتىدا رامازان توقتاروۆ اتىنداعى كوشە بار. ال پاۆلوداردا جوق. پارادوكس! سوندىقتان وبلىس ورتالىعىنداعى رەۆوليۋتسيونەر لۋناچارسكيدىڭ كوشەسىن رامازان توقتاروۆتىڭ اتىنا بەرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. بىرىنشىدەن, ول – «كازكرايدىڭ» قازاعى. ال لۋناچارسكي كوشەسى وسى «كازكرايدىڭ» اۋماعىندا ورنالاسقان. ەكىنشىدەن, ر.توقتاروۆ «ەرتىس مۇحيتقا قۇيادى» دەگەن ەكى كىتاپتان تۇراتىن رومانى ارقىلى ەرتىس وزەنىن تاريحتا قالدىرعان قالامگەر. ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان كوشە ءدال وسى ەرتىس وزەنىنەن باستالادى. دەمەك, وسى ءبىر ۇندەستىكتى بۇلجىتپاي ساقتاۋ ماڭىزدى. بۇيىرتسا, الداعى ۋاقىتتا ءدال وسى كوشەنىڭ باسىنا رامازان توقتاروۆتىڭ ەرتىس وزەنىنە قاراپ تۇرعان ەڭسەلى ەسكەرتكىشىن دە ورناتۋعا بولادى. «كوشە بەرۋ كەرەك» ەكەن دەپ قالانىڭ كەز كەلگەن بۇرىشىنان ۇسىنا سالۋ ورىنسىز. ونىڭ ۇستىنە رامازان توقتاروۆ كوزى تىرىسىندە لۋناچارسكي كوشەسىمەن «سارىارقا سامالى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا كەلە جاتىپ قاسىنداعى ارىپتەستەرىنە «تۇبىندە وسى كوشە مەنىڭ اتىممەن اتالادى» دەيدى ەكەن. دەمەك, بۇل جازۋشىنىڭ دا ىشكى ارمانى, – دەيدى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى سەرىك زاڭوۆ.
وسى ورايدا, رامازان توقتاروۆتىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋعا قاتىستى بىرنەشە ۇسىنىس ايتۋدىڭ ءجونى كەلىپ تۇر. بىرىنشىدەن, جازۋشىنىڭ كوپتومدىق شىعارمالار جيناعىن باسىپ شىعاراتىن ۋاقىت كەلدى. قازىر كىتاپ دۇكەندەرىندە رامازان توقتاروۆتىڭ كىتاپتارى ساتىلمايدى. سەبەبى شىعارىلمايدى, باسىلمايدى. كىتاپحانالارداعى كىتاپتارى قولدان قولعا ءوتىپ توزعان, ابدەن ەسكىرگەن. سوندىقتان جازۋشىنىڭ كوپتومدىق شىعارمالار جيناعىن شىعارۋ – ۋاقىت تالابى. بۇل شارۋا قاراجات جاعىنان قىمباتقا تۇسسە, «ابايدىڭ جۇمباعى», «ەرتىس مۇحيتقا قۇيادى», «باقىتتى قۇلدىقتىڭ اقىرى» سەكىلدى روماندارىن جەكە-جەكە باسىپ شىعارۋ قاجەت.
ەكىنشىدەن, رامازان توقتاروۆتىڭ كۇندەلىكتەرىن جارىققا شىعارۋ كەرەك. ول ءومىربويى كۇندەلىك جازعان ادام. «تەمىر تارتىپكە ەنگىزگەن, قانداي جاعدايدا دا قازا قىلماس ءبىر ادەتى سول, جۇمىسقا كەلگەن بەتىندە كۇندەلىك جازۋعا وتىرادى. قانىنا سىڭگەن ءحوببيى, ماشىق قىلعان مانەرى, اۋىرىپ كەلە مە, كوڭىلسىز كەلە مە – قايتكەندە دە جارتى ساعات كۇندەلىك جازباي راماعاڭ جايلانا المايدى», دەيدى اقىن قورعانبەك امانجول. رۋحانياتىمىز, ادەبيەتىمىز ءۇشىن وسىناۋ قۇندى دۇنيەلەردىڭ ىزدەۋشىسى جوقتىقتان ءالى مۇرتى بۇزىلماي تۇرعانى وكىنىشتى. جازۋشى ومىردەن وتكەندە بۇل كۇندەلىكتەرى 54 توم داپتەردى قۇراعان ەكەن.
ۇشىنشىدەن, رامازان توقتاروۆ اتىنداعى پروزاشىلار بايقاۋىن ۇيىمداستىرعان دۇرىس. وسىلايشا, جازۋشىنى ەسكە الا وتىرىپ, بۇگىنگى قالامگەرلەردى ىنتالاندىرۋعا بولادى. قازاق ادەبيەتىنىڭ قورىن تىڭ تۋىندىلارمەن تولىقتىرۋعا جول اشىلادى.
قورىتا ايتقاندا, پاۆلودار قالاسىنداعى كوشەلەردىڭ ءبىرى رامازان توقتاروۆتىڭ ەسىمىمەن اتالۋى كەرەك. بۇل, ءبىرىنشى كەزەكتە, الدەقاشان باقيلىق بولعان جازۋشى ءۇشىن ەمەس, پاۆلودار قالاسى ءۇشىن ۇلكەن ابىروي بولماق! بۇل توپىراقتا رامازان توقتاروۆتاي تالانتتىڭ ەندى تۋار-تۋماسى بەلگىسىز...
