ەلباسى • 05 ءساۋىر، 2021

ەلباسى جانە الىستاعى اعايىن

314 رەت كورسەتىلدى

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كە­زەڭ­د­ە قازاقستان رەسپۋبليكاسى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق، مادە­ني-رۋ­حاني، عىلىم-ءبىلىم سالاسىندا ۇلكەن تابىستارعا جەتتى. ەلى­مىزدىڭ مۇنداي بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلۋى، ەڭ الدىمەن، ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇشان-تەڭىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. تۇڭعىش پرە­زي­دەنتىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ەڭ باس­تى­لارىنىڭ ءبىرى – الەمنىڭ ءار تۇك­پىرىندە شاشىراپ جۇرگەن سان ميل­ليون قازاقتارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ، ولاردىڭ اتاجۇرتقا كوپ­تەپ ورالۋىنا كەڭ جول اشۋى بولدى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ شەت مەملەكەت­تەرگە بارعان رەسمي ساپارلارىندا سول ەلدە تۇراتىن قازاقتارمەن ارنايى كەزدە­سۋ وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرعان ەدى. 1991 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا تۇر­كياع­ا بارعان ساپارى كەزىندە سول ەلدە تۇرا­تىن قازاقتار قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرە­زي­دەنتىن ىستانبۇل اۋەجايىندا بىر­دەن ءۇش اقسارباس قويدى قۇرباندىققا شالىپ، قول جايىپ «اقسارباس!.. اقسارباس!» دەپ ۇرانداتىپ، ايرىقشا سالتاناتپەن قارسى الدى. ەلباسى ىستانبۇل قالا­سىنداعى ء«مارمار» مەيمانحاناسىن­دا اعا­يىن­دارمەن ارنايى كەزدەسۋ وتكىز­دى. كەز­دەسۋ بارىسىندا دۇنيەجۇزى قازاق­تارى­­نىڭ قۇرىلتايىن وتكىزۋ تۋرالى ما­سە­لە كوتەرىلدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل ۇسى­نىستى بىردەن قولداپ، ۇلى جيىن­دى ۇيىمداستىرۋدى قازاقستان دەلەگا­تسيا­سىنىڭ قۇرامىندا بارعان، جازۋشى­لار ودا­عىنىڭ توراعاسى قالداربەك ناي­مان­باەۆقا تاپسىردى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن 1991 جىلعى 18 قاراشادا «باسقا رەس­­پۋب­­ليكالاردان جانە شەتەلدەردەن سە­لو­­لىق جەرلەرگە جۇمىس ىستەۋگە تىلەك ءبىل­­دىرۋشى بايىرعى ۇلت وكىلدەرىن قازاق­ستاندا قونىستاندىرۋدىڭ ءتارتىبى مەن شارت­­تارى تۋرالى» ۇكىمەت قاۋلىسى قا­بىل­­داندى. ءسويتىپ الىس-جاقىنداعى اعا­يىن­­داردى اتاجۇرتقا جيناۋعا مۇمكىن­دىك بەرەتىن زاڭدى قۇجات العاش رەت دۇنيە­گە كەلىپ، ەتنوستىق كوشى-قونعا ناقتى جول اشىلدى.

سول جىلعى 31 جەلتوقسان كۇنى ەلبا­سى قازاق راديوسى ارقىلى بۇكىل شەتەل­دىك اعايىندارعا ارناپ ءسوز سويلەپ، «اتا­مەكەن­نىڭ ەسىگى كەلەمىن دەگەن اعايىن­­دار­­عا ارقاشان دا اشىق» دەپ جاريالا­دى. وسىلايشا، الىس-جاقىنداعى اعا­يىن­­نىڭ اتاجۇرتقا بەت العان ۇلى كوشى ەرەكشە قارقىن الدى. 1991 جىلدان باس­تاپ وزبەكستان، تۇرىكمەنستان، قىرعىز­ستاننان اتاجۇرتقا ورالعان قازاقتاردىڭ جۇگىن تيەگەن كولىكتەر شەكارادان اعىلىپ ءوتىپ جاتتى.1993 جىلدىڭ قاراشا ايىن­دا ءوز ىشىندە سوعىس ءجۇرىپ جاتقان تاجىك­ستان­نان ءبىر پويىز قانداستارىمىز وڭتۇستىك قازاقستان جانە جامبىل وبلىستارىنا اكە­لىندى. بۇدان كەيىن ەكى پويىز يرانداعى قازاق­تارعا اتتانىپ، تۇرىكمەنستان-يران شە­كا­را­سىنان شىققان ءبىر جارىم مىڭ ادام­دى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا جەت­كىزدى. پويىزعا سىيماي قالعان يران­دىق اعا­يىندار ارنايى كەمەمەن كاس­پي تەڭىزى ارقىلى اقتاۋعا بەت الدى. بۇدان كەيىن ساۋد ارابياسى، اۋعانستان جانە تۇركيا قازاقتارىنا ارنايى ۇشاقتار جىبەرىلدى.

كوش، اسىرەسە، موڭعوليامەن ەكى ارادا قىزۋ ءجۇردى. بايان-ولگەي ايماعىنان وس­كە­­مەنگە ءبىر كۇندە قانداستار وتىر­عان التى-جەتى ۇشاقتىڭ كەلۋى ۇيرەن­شىك­تى جاعدايعا اينالدى. ولاردىڭ دۇنيە-م ۇلىك­تەرىن تيەگەن جۇزدەگەن جۇك كولىگى قازاق­ستان شەكاراسىنان كۇنى-ءتۇنى اعىل­دى. ۇشاقتىڭ كەزەگىن كۇتۋگە شىدام­اعان­دار موڭعوليادان بىردەن رەسەيگە شىعىپ، جول كولىگىمەن كەلدى.

سىرت جەرلەردەگى قانداستارىن ارنايى ۇشاق، پويىز، كەمە، اۆتوبۋس، جۇك كولىكتەرىن جان-جاقتان قاپتاتىپ، كۇنى­نە مىڭ-مىڭداپ كوشىرىپ اكەلۋ – ارعى-بەرگى تاريحتا سيرەك كەزدەسەتىن جاع­داي. مىنە، وسىنداي سيرەك جاعدايدى قازاق­ستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى جۇزەگە اسىردى. قازاقتار اتاجۇرتقا جاپپاي قاي­تىپ جاتقاندا سول جەردەگى وزگە ەتنوس وكىل­دەرىنىڭ «سەندەردى كوشىرىپ الىپ جاتقان نازارباەۆ سىندى پرەزيدەنتتەرىڭ بار قان­داي باقىتتى حالىقسىڭدار! ال ءبىزدى ەشكىم دە كەرەك ەتىپ، ىزدەپ جاتقان جوق» دەپ كا­دىمگىدەي كوڭىلدەرى بوساپ، كوز­دەرى­نە جاس العاندارىن كورگەن جۇرت ءالى كۇنگە اڭىز ەتىپ ايتادى.

كوشتى ۇيىمداستىرۋدىڭ ەڭ اۋىر سالماعى سايات بەيسەنوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن ەڭبەك مينيسترلىگىنىڭ عازيز ەسمۇقانوۆ باستاعان كوشى-قون دەپارتامەنتىنە ءتۇس­تى. بۇل دەپارتامەنتتە پامير كاما­ليەۆ، مۇحيت ءىزبانوۆ، مارات توقسان­باەۆ، دا­نيار ارعىنباەۆ، احمەت ابي­بەكوۆ، مارات قوناقباەۆ سىندى الىس-جا­قىن­داعى اعايىنداردىڭ حال-جاعدا­يىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنەتىن، قازاق حالقى­نىڭ كوبەيۋىنە شىنايى جاناشىر ازا­مات­تار جۇمىس ىستەدى. كوشتى ۇيىمداستىرۋ­شى­لار شەكارانىڭ ارعى جاعىنان باستاپ، اتا­جۇرتقا كەلگەنگە دەيىن اعايىندارمەن بىرگە بولدى. ارنايى قۇرىلعان شتاب كوش­تىڭ بارىسىن كۇنى-ءتۇنى باقىلاپ، با­عىت-باعدار بەرىپ، رەتتەپ وتىردى.

سول كەزدەگى كوشتىڭ بارىنشا ءساتتى ءجۇرۋى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءۋاليح­ان قوڭىرباەۆ باسقاراتىن كون­سۋل­دىق قىزمەت دەپارتامەنتى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءومىرباي مۇ­ساەۆ جەت­ەكشىلىك ەتەتىن پاسپورت جانە ۆيزا جۇ­مىستارى باس باسقارماسىنىڭ جۇ­مىس­تارىنا دا تىكەلەي بايلانىستى ەدى. بۇل ەكى مەكەمە دە الىستان كەلگەن اعا­يىن­دارعا شىنايى جاناشىرلىق تانىتا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە الىستان كەلگەن اعايىندار اتاجۇرتتا ەشقانداي اۋرە-سارساڭعا تۇسپەي، بىردەن ازاماتتىق الىپ، تىپ-تىنىش ورنالاسىپ جاتتى.

 ەلباسىنىڭ تۇركياعا ساپارى بارى­سىندا بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس جازۋ­شىلار وداعى دۇنيەجۇزى قازاقتارى­نىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىنا ءبىر جىلعا جۋىق جان-جاقتى دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ۇلى جيىنعا ءبىر اي قالعاندا، ياعني 1992 جىلدىڭ 27 تامىزىندا ۇك­ى­مەت­­تىڭ قۇرىلتايدى وتكىزۋ تۋرالى ارنايى قاۋلىسى قابىلدانىپ، پرەمەر-ءمي­نيستردىڭ ورىنباسارى مىرزاتاي جول­داسبەكوۆ باستاعان ۇيىمداستىرۋ كومي­تەتى قۇرىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە الما­تى قالاسىندا قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭى­ن­­دا قۇرىلتاي ءساتتى ءوتتى. وندا «دۇ­نيە­جۇزى قازاق­تارى قاۋىمداستىعى» قوعام­دىق بىر­لەستىگى قۇرىلىپ، ەلباسى وسى ۇيىمنىڭ توراعاسى بولىپ ءبىراۋىز­دان سايلاندى.

قۇرىلتايدىڭ سالتاناتتى اشىلۋىندا ەلباسى الەمدەگى بۇكىل قازاققا ارناپ: ء«دال وسىناۋ ساتتە ءوزىن قازاقپىن دەپ سەزى­نەتىن ءاربىر ادام جۇرەگى لۇپىلدەپ، اتا­­مەكەنگە، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اس­تا­ناسى الماتىعا كوز تىگۋدە. ويتكەنى مۇن­دا دۇنيە ءجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ءيىسى قازاق اتاۋلىنىڭ وكىلدەرى تۇڭعىش رەت سالتاناتتى ءماجىلىس – قۇرىلتايعا جي­نا­لىپ وتىر... سان عاسىرعا سوزىلعان وتار­شىلدىقتىڭ بۇعاۋىنان بوسانىپ، قىس­قا مەرزىم ىشىندە بۇكىل الەم مويىنداپ، ابىرويى اسىپ ۇلگەرگەن قازاقستان جۇرت­شىلىعى سىزدەردى، ارداقتى اعايىن، تۋعان جەردە قۇشاق جايىپ قارسى الۋدا.

مەن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى رەتىندە ءبارىڭىزدى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قۇرىل­تايىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! بارشاڭىزعا «تۋعان جەرگە قوش كەلدىڭىزدەر!» – دەيمىن دەپ، جۇرەك تەبىرەنتەرلىك ءسوز سويلەي كەلىپ، الداعى ۋاقىتتا سىرت جەرلەردەگى اعا­يىن­دارمەن بايلانىس جاساۋدىڭ ناق­تى ەكى جولىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ءبىرىن­شىسى – اعايىنداردى اتاجۇرتقا تۇراق­تى كوشىرىپ اكەلۋ. ەكىنشىسى – قازاق دياس­پو­راسىنا سول بۇرىنعى تۇرعان جەرىن­دە ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن، انا ءتىلىن، ما­دە­نيەتى مەن سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ، قازاق ۇلتى­نىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى رەتىندە ءوسىپ-وركەندەي بەرۋىنە قولداۋ جاساۋ. وسى­عان وراي ەلباسى جاڭادان قۇرىلعان دۇ­نيە­جۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ مىن­دەتتەرىن دە ناقتىلاپ بەردى.

كەيىن مۇنداي قۇرىلتاي تۇركىستان مەن قازىرگى نۇر-سۇلتان قالالارىندا ءتورت رەت ۇيىمداستىرىلدى. وسى قۇرىلتايلاردىڭ بارىندە دە ەلباسى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن اعايىنداردىڭ ورتاسىندا بولىپ، قازاق حالقىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى جونىندە تولعانىسقا تولى باياندامالار جاسادى. قازاقستان تاراپىنان شەتەلدەگى اعايىندارعا جاسالۋعا ءتيىس قولداۋ مەن قامقورلىقتى دا ۇنەمى ناقتى ايقىنداپ، باعىت-باعدار بەرىپ وتىردى. مۇنىڭ ءبارى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە جۇرگەن بۇكىل قازاققا جەتىپ، ولاردىڭ اتاجۇرتقا دەگەن ساعىنىشىن، كەلۋگە دەگەن ىنتا-ىقىلاسىن ارتتىردى.

1993 جىلى ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلى­سى­مەن «قازاقستان» قوعامى تاراتىلىپ، بولىنگەن قارجىسى، اتقاراتىن قىز­مەتى، كەڭ­سەسى قاۋىمداستىققا ءبىرجو­لاتا بە­رىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قاۋىم­داس­­تىق باسىندا باسپاناسى، تۇراق­تى قىز­مەت­كەرلەرى بار، الىس-جاقىن­داعى اعا­يىن­دارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ، كەل­گەندەرىن كۇتىپ الاتىن قاراشاڭى­راققا اينالدى. وسىعان وراي، جىل سوڭىندا الماتىداعى م.اۋەزوۆ اتىن­داعى تەاتر­­دا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىم­داس­تى­عى­نىڭ تۇساۋكەسەر سالتاناتى ءوتتى.

ەلباسى سالتاناتقا ارنايى كەلىپ قاتىسىپ، قازاق دياسپوراسىمەن بايلانىس جانە كوشى-قون جونىندەگى وزەكجار­دى ويلارىن ورتاعا سالدى. اعايىن­دار دا اتاجۇرتقا دەگەن ريزاشىلىق­تارى مەن ۇسىنىستارىن كەزەك-كەزەك اي­تىپ جاتتى. سولاردىڭ ءبىرى – قارا­قال­­پاقستاننان كەلگەن جۋرناليست قۇت­ما­عامبەت قونىسباەۆ ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، قاراقالپاقستاننان قازاقستانعا قونىس اۋداراتىندار ايتارلىقتاي مول، بىراق جەر شالعاي، سوندىقتان الماتى مەن قاراقالپاقستاننىڭ ورتالىعى – نوكىس قالاسىنىڭ اراسىندا تۇراقتى قاتىنايتىن جولاۋشىلار پويىزى وتە قاجەت. بۇل ۇسىنىستى ەستىگەندە زالداعى بۇكىل جۇرت ءبىر ءسات تىپ-تىنىش بولا قال­دى. ويتكەنى ول كەزدە جاڭادان پويىز جۇر­گىزۋ، اسىرەسە وزگە ەلمەن ەكى ارادا جۇر­گىزۋ مۇمكىن ەمەس سياقتى ەدى. ەندى پرە­زيدەنت نە ايتار ەكەن؟ بىراق نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر ءسات تە ويلانعان جوق. «بۇل ماسەلە شەشىلەدى. اعايىندارعا سالەم ايتا بار، الماتى مەن نوكىستىڭ اراسىندا پويىز جۇرگىزەمىز»، دەپ نىق جاۋاپ بەردى. زالداعى جۇرتشىلىق دۇرىلدەتە قول سوقتى. كوپ ۇزاماي قازاقستان پرە­زي­دەنتىنىڭ اعايىندارعا بەرگەن ۋادە­سى تولىق ورىندالدى: الماتى مەن نوكىس­­تىڭ اراسىنا جولاۋشىلار پويىزى تۇراقتى جۇرە باستادى. ءسويتىپ قارا­قال­پاقستانداعى اعايىنداردىڭ اتاجۇرتپەن تۇراقتى بايلانىس جاساپ، ءبىرجولاتا كوشىپ كەلۋىنە كەڭ جول اشىلدى.

دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ەل­باسىنىڭ بەلگىلەپ بەرگەن باعىت-باع­دارى مەن تاپسىرمالارى بويىنشا شەتەل­دەگى اعايىندارمەن بايلانىس جانە كوشى-قون جونىندە جۇيەلى جۇمىس ىستەۋگە كىرىستى.

1992-2004 جىلدار ارالىعىندا قا­ۋىم­­داستىق توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­با­­سارى قىزمەتىن اتقارعان كورنەكتى جازۋ­­شى، بەلگىلى قوعام قايراتكەرى قال­دار­­بەك نايمانباەۆ بۇل جۇمىستارعا ەرەك­­شە ەڭبەك ءسىڭىردى. ول كىسى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ بۇل قىزمەتتى تالعات ماماشەۆ اتقاردى. ال 2017 جىلى نۇر-سۇلتان قالاسىن­دا وتكەن الەم قازاقتارىنىڭ V قۇ­رىل­تايىندا قاۋىمداستىق توراعا­سى­نىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ بەلگىلى قوعام قايراتكەرى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ سايلاندى.

ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ بارىسىنداعى قاۋىمداستىق جۇمىسىنا وزبەك­الى جانىبەكوۆ، شاڭگەرەي جانى­بەكوۆ، ماحمۇد قاسىمبەكوۆ، مۇحتار قۇل-مۇحاممەد سىندى بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرلەرى ءار كەزەڭدە شىنايى جانا­شىرلىقپەن قولداۋ كورسەتىپ وتىردى.

قاۋىمداستىق از ۋاقىتتىڭ ىشىندە 30-عا جۋىق مەملەكەتتەگى قازاق دياسپورا­سىمەن تىعىز بايلانىس ورناتتى. قاۋىم­داستىق قىزمەتكەرلەرى رەسەي، وزبەك­ستان، تاجىكستان، قىرعىزستان، تۇرىكمەن­ستان­نان باستاپ، سوناۋ موڭعوليا، تۇركيا، يرانعا دەيىنگى قازاقتار تۇراتىن ەلدەردى تۇگەل ارالادى. ەۋروپاداعى قازاقتار دا نازاردان تىس قالمادى.

بۇل ساپارلاردا قاۋىمداستىق قىز­مەت­ك­ەرلەرى قازاق دياسپوراسىنا اتاجۇرت­قا ورالۋدىڭ جول-جوباسىن كور­سە­تىپ، كەلەتىن وتباسىلاردىڭ ءتىزىمىن جاساپ، كوشى-قون مەكەمەلەرىنە وتكىزىپ وتىردى. مىسالى، 1993 جىلى قاۋىمداس­تىققا تۇركيانىڭ ىستانبۇل قالاسىنا اۋعانستاننان كەلگەن جۇزدەگەن قازاق وتباسى ءتۇرلى قيىندىققا ۇشىراپ، اتا­جۇرتقا جەتە الماي وتىر دەگەن توتەنشە حابار ءتۇستى. وسىعان وراي، ىستان­بۇلعا بارىپ، 300-دەن استام قازاق وتباسىن ء(بىر مىڭداي ادام) جاڭا تۋعان بالالارىنا دەيىن قالدىرماي تىزىمگە الدىق. بۇل جۇمىسىمىزعا ىستانبۇلداعى قازاقستان كونسۋلدىعى قولداۋ كورسەتتى. ءسويتىپ اعايىنداردىڭ ءتىزىمىن الماتىداعى كوشى-قون دەپارتامەنتىنە وتكىزدىك. ارا­دا كوپ ۋاقىت وتپەي، ىستانبۇلعا ارنا­يى ۇشاق­تار جىبەرىلىپ، ءبىر مىڭداي ادا­مى بار 300-دەن استام وتباسى تۇگەل­دەي قازاق­ستانعا جەتكىزىلدى. قازىر بۇل اعا­يىن­­دار تۇركىستان وبلىسى مەن الماتى وب­لى­سىنىڭ قاراساي اۋدانىندا ءوسىپ-ءونىپ جاتىر.

بارلىق جەردە قاۋىمداستىق تاراپىنان كوتەرىلگەن ماسەلەلەر تىكەلەي قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وي-پىكىرى، ۇس­تانىمى رەتىندە باعالانىپ، تولىق قول­داۋ تاۋىپ وتىردى. وسىنىڭ ناتيجە­سىندە قىتايداعى اعايىنداردىڭ قازاقستانعا كەلىپ تۇراقتى تۇرۋىنا، جۇمىس ىستەپ كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا ناقتى جول اشىلدى. ەكى ەل اراسىنداعى سوناۋ الپىسىنشى جىلداردان كەيىن توق­تاپ قالعان كوش قايتا جانداندى. ءسوي­تىپ از جىلداردىڭ ىشىندە قىتايدان قازاق­ستانعا 100 مىڭنان استام اعايىن كەلدى. قىتايدان كەلىپ ءتۇرلى وقۋ ورىندارىنا تۇسكەن جاستاردىڭ دا قاتارى بارىنشا كوبەيدى.

 قىتايداعى اعايىندارمەن مادەني بايلانىس جاساۋعا دا بۇرىن-سوڭدى بول­ماعان مۇمكىندىك تۋدى: قاۋىمداستىق جىل سايىن شەكارانىڭ ارجاعىنداعى اعايىندارعا كونتسەرتتىك بريگادالار اپارىپ تۇراتىن بولدى، ول جاقتاعى قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى قازاقستاندا مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن كوپتەپ جارىق كورە باستادى.

ەلباسى سىرت جەرلەردەگى قازاقتان شىققان زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ اتا­جۇرتقا كوبىرەك كەلۋىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ، قاجەت جاعدايدا بۇل ماسە­لەگە ءوزى دە تىكەلەي ارالاسىپ وتىردى. تۇركياداعى كورنەكتى ءدىن قايراتكەرى حاليفا التاي اقساقال قازاقستانعا ەلباسىنىڭ وسىنداي تىكەلەي قامقورلىعىنىڭ ناتيجەسىندە كەلدى. موڭعوليادا تۋىپ-وسكەن بەلگىلى عالىم زاردىحان حينايات ۇلى دا ەلبا­سى­نىڭ ناقتى قامقورلىعىنا يە بولدى. مۇنداي مىسالدار از ەمەس.

نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ استانانى الماتىدان قازىرگى نۇر-سۇلتان قالا­سىنا كوشىرۋى قانداستار كوشىنە جاڭا لەپ، ەرەكشە سەرپىن اكەلدى. بۇعان دە­يىن اعايىندار نەگىزىنەن وڭتۇستىك وڭىر­لەرگە كەلىپ جاتقان بولسا، ەندى كوش قازاق­ستان­نىڭ ورتالىعىنا قاراي بەت بۇردى.

كوشى-قون جۇمىسىنىڭ بارىن­شا ناتيجەلى ءجۇرۋى ءۇشىن ونىڭ زاڭ­دىق-قۇقىقتىق نەگىزدەرى دۇرىس بولۋ­ى ءتيىس. ەلباسى قانداستار كوشىن قول­عا العاندا بۇل ماسەلەنى دە نازاردا ۇستا­دى. سوعان وراي، 1992 جىلعى تۇڭعىش قۇرىل­تاي قارساڭىندا ۇكىمەتتىڭ «ۇلتى قازاق شەتەل ازاماتتارىن قازاقستاندا بولعان كەزىن­دە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جەڭىل­دىك­تەرمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى» №791 قاۋلىسى قابىلداندى. 1996 جىل­دان باستاپ قاتارىنان ەكى رەت «شەتەل­دەگى وتانداستاردى قولداۋدىڭ مەملە­كەت­تىك باعدارلاماسى» دۇنيەگە كەلدى. «حالىق­تىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭ دا بىرنەشە رەت جەتىلدىرىلىپ، قايتا قابىلداندى.

وسىنداي يگى ىستەردىڭ ناتيجەسىندە شەت­ەل قازاقتارى قازاقستانعا اعىلىپ كەل­­دى. بۇل كوش، اسىرەسە، 90-جىلدارى اي­رىق­­شا مول بولىپ، قانداستاردىڭ سانى جى­­لى­­نا 20 مىڭ وتباسىعا، ياعني 80 مىڭعا ادام­­عا دەيىن جەتتى. 2000 جىلداردىڭ ور­­تا­­سىنا دەيىن بۇل كوش جىلىنا 40-50 مىڭ ادام­نىڭ توڭىرەگىندە بولدى. ءسويتىپ اتا­­جۇرت­­قا 1 ملن-نان استام قانداسىمىز ورالىپ، قا­زاق­ستان حالقىنىڭ بۇگىنگىدەي 19 مل­­ن-عا جا­قىنداۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى.

ەلباسىنىڭ الىستاعى اعايىندارمەن بايلانىس جاساۋداعى العا قويعان نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – سىرت جەرلەردەگى اعايىندارعا وقۋ-ءبىلىم جونىنەن قولداۋ كورسەتۋ ەدى. وسىعان وراي، قاۋىمداستىق كەزىندە ءبىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ، سىرتتاعى قازاق جاستارىن قازاقستانعا اكەلىپ وقىتۋ ماسەلەسىن قولعا الدى. بۇگىنگى تاڭدا جەر جۇزىندەگى قازاقتار ءۇش ءتۇرلى – كيريلليتسا، لاتىن، اراب ءالىپبيىن پايدالانۋدا. اتى قازاق مەكتەبى بولعانىمەن، ءار ەلدەگى وقۋ­لىق­تار ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايدى. سوندىقتان سىرتتان كەلەتىن جاستارىمىز اۋەلى دايىندىق بولىمدەرىندە ءبىلىم الۋى كەرەك. وسىعان وراي، اۋەلى قاراتاۋ قالاسىنان اعايىنداردىڭ جاس ۇرپاعىنا ارنالعان 40 ورىندىق دايىندىق ءبولىمى اشىل­دى. كەيىن مۇنداي دايىندىق بولىم­دەرىنە قابىلداناتىندار سانى 1500-گە دەيىن كوبەيدى. شەتەلدەگى قازاق بالا­لارىنىڭ قازاقستانداعى لاگەرلەر­گە كەلىپ تىنىعۋى دا تۇڭعىش رەت ۇيىم­داس­تىرىلدى. قاۋىمداستىق يران، اۋعانستان، تۇركيا، قىتايداعى قازاق كا­سىپ­كە­ر­لەرىنىڭ قازاقستاندا جۇمىس ىس­تەۋ­ىنە كومەكتەستى.

قاۋىمداستىق جۇمىستارىنىڭ ەڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى – ەلىمىزدىڭ قول جەت­كىزگەن تابىستارىن جانە ەلباسىنىڭ قازاق­ستاندى ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسۋ جونىندەگى قولعا العان يگى ىستەرىن شەتەلدەگى اعايىندارعا جەتكىزىپ، ناسيحاتتاپ وتىرۋ بولدى. قاۋىمداستىق ەلباسىنىڭ جولداۋلارىن قازاقتار كوپ تۇراتىن بىرنەشە ەلدەردىڭ تىلىنە اۋدارىپ، وعان قوسا لاتىن جانە توتە جازۋداعى نۇسقالارىن دايىنداپ، تاراتىپ وتىردى. بۇل جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاۋىمداستىقتىڭ جانىنان جارىق كورگەن «التىن بەسىك» جۋرنالى، «تۋعان ءتىل» الماناعى، «اتاجۇرت» باسپاسىنىڭ «قازاق الەمى» سايتى، تالداۋ ورتالىعى ۇلكەن ۇلەس قوستى.

ەلباسىنىڭ الىس-جاقىنداعى اعايىن­دارعا كورسەتكەن ۇلكەن قامقورلىعىنىڭ ءبىرى – الماتىدان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ عيماراتىن سالىپ بەرۋى ەدى. قاۋىمداستىق العاش قۇرىلعان كەزدە ءتورت-بەس بولمەسى بار شاعىن كەڭ­سەدە وتىردى. بۇل الىستان كەلگەن اعا­يىن­­داردى كۇتىپ الۋدى قيىنداتاتىن. سوعان وراي ەلباسى قاۋىمداستىققا ارنا­يى جەكە عيمارات تۇرعىزۋ ماسەلەسىن قول­عا الدى. بۇل ەل ەكونوميكاسى ءالى دە تۇ­زەل­مەگەن قيىن كەز بولاتىن. سو­عان قاراماستان، ەلباسى قولداۋىمەن الما­تى­نىڭ تورىنەن قاۋىمداستىقتىڭ جەكە اس­حاناسى، قوناقۇيى، كەڭسەسى بار ءتورت قابات­تى عيماراتى بوي كوتەردى. ول ۇزاق جىل الىس-جاقىنداعى اعايىنداردىڭ ال­مات­ىعا كەلگەندە ات باسىن تىرەيتىن قۇت­تى شاڭىراعىنا اينالدى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جا­رىق كورگەن «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىم­بات» ماقالاسىندا ءتۇرلى سەبەپتەرگە باي­لانىستى باسەڭدەپ قالعان قانداستار كوشىن بارىنشا قولداپ، جانداندىرامىز دەپ اتاپ كورسەتتى. وسىعان وراي، جاقىندا ۇكىمەت باسشىسى 2025 جىلعا دەيىن 80 مىڭ قانداستىڭ، ونىڭ ىشىندە 2021 جىلى 12 مىڭ قانداستىڭ اتاجۇرتقا ورالۋى ۇيىمداستىرىلاتىنى تۋرالى مالىم­دەدى. ۇكىمەتتىڭ بۇل جوسپارىنىڭ ورىن­دالۋىنا تولىق مۇمكىندىك بار. ويت­كەنى، كوش جاڭا باستالعان توقسانىن­شى جىلدارمەن سالىستىرعاندا قازىر مەملە­كە­تىمىز الدەقايدا قۋاتتى. جۇمىس­تى ۇيىم­داستىراتىن مەكەمەلەر دە جەتك­ىلىك­تى. ەلباسىنىڭ كەيىنگى قۇرىلتاي­دا­عى تاپسىرماسىنا سايكەس «وتانداس­تار قورى» قۇرىلعان. دۇنيەجۇزى قازاق­تارى قاۋىم­داستىعى دا قىزمەتىن جالعاستىرۋدا.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الىستاعى اعايىندارعا دەگەن شىنايى جاناشىرلىق قامقورلىعى مەن يگى باس­تامالارى الداعى ۋاقىتتا لايىقتى جال­عاسىن تاباتىنىنا كامىل سەنەمىز.

 

ءسۇلتانالى بالعاباەۆ،

1992-2017 جىلدارداعى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

سوڭعى جاڭالىقتار

بالۋان شولاقتىڭ دومبىراسى

ونەر • بۇگىن، 09:00

جازعا سالەم جولدايىق

ونەر • بۇگىن، 08:55

جىلقىشى اۋىلدىڭ جاقسىلىعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:54

قانمەن جازىلعان كارتينالار

تاريح • بۇگىن، 08:45

ستۋدەنتتەردىڭ ءسوز سايىسى

ونەر • بۇگىن، 08:41

وڭتايلى ونلاين اۋكتسيون

تەحنولوگيا • بۇگىن، 08:35

قولدى بولىپ جاتقان قاراۋسىز مال

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

براكونەرگە بۇعاۋ بولماي ما؟

ايماقتار • بۇگىن، 08:28

2021 جىل – قالپىنا كەلۋ كەزەڭى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:25

كيىك كۇيىك پە؟

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:18

قاۋىپتىڭ بەتىن ۆاكتسينا قايتارادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:15

«وسىعان دەيىن نەگە بىرىكپەدى؟»

مەديتسينا • بۇگىن، 08:13

قورقىنىشتى سەيىلتۋ قۇرالى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:11

ءۇي سالعانعا – ۇلكەن كومەك

قوعام • بۇگىن، 08:05

بارتيمەن شەبەرلىك بايقاستى

تەننيس • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار