نۇرسۇلتان نازارباەۆ شەت مەملەكەتتەرگە بارعان رەسمي ساپارلارىندا سول ەلدە تۇراتىن قازاقتارمەن ارنايى كەزدەسۋ وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرعان ەدى. 1991 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا تۇركياعا بارعان ساپارى كەزىندە سول ەلدە تۇراتىن قازاقتار قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىن ىستانبۇل اۋەجايىندا بىردەن ءۇش اقسارباس قويدى قۇرباندىققا شالىپ, قول جايىپ «اقسارباس!.. اقسارباس!» دەپ ۇرانداتىپ, ايرىقشا سالتاناتپەن قارسى الدى. ەلباسى ىستانبۇل قالاسىنداعى ء«مارمار» مەيمانحاناسىندا اعايىندارمەن ارنايى كەزدەسۋ وتكىزدى. كەزدەسۋ بارىسىندا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىن وتكىزۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل ۇسىنىستى بىردەن قولداپ, ۇلى جيىندى ۇيىمداستىرۋدى قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا بارعان, جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى قالداربەك نايمانباەۆقا تاپسىردى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن 1991 جىلعى 18 قاراشادا «باسقا رەسپۋبليكالاردان جانە شەتەلدەردەن سەلولىق جەرلەرگە جۇمىس ىستەۋگە تىلەك ءبىلدىرۋشى بايىرعى ۇلت وكىلدەرىن قازاقستاندا قونىستاندىرۋدىڭ ءتارتىبى مەن شارتتارى تۋرالى» ۇكىمەت قاۋلىسى قابىلداندى. ءسويتىپ الىس-جاقىنداعى اعايىنداردى اتاجۇرتقا جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭدى قۇجات العاش رەت دۇنيەگە كەلىپ, ەتنوستىق كوشى-قونعا ناقتى جول اشىلدى.
سول جىلعى 31 جەلتوقسان كۇنى ەلباسى قازاق راديوسى ارقىلى بۇكىل شەتەلدىك اعايىندارعا ارناپ ءسوز سويلەپ, «اتامەكەننىڭ ەسىگى كەلەمىن دەگەن اعايىندارعا ارقاشان دا اشىق» دەپ جاريالادى. وسىلايشا, الىس-جاقىنداعى اعايىننىڭ اتاجۇرتقا بەت العان ۇلى كوشى ەرەكشە قارقىن الدى. 1991 جىلدان باستاپ وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, قىرعىزستاننان اتاجۇرتقا ورالعان قازاقتاردىڭ جۇگىن تيەگەن كولىكتەر شەكارادان اعىلىپ ءوتىپ جاتتى.1993 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ءوز ىشىندە سوعىس ءجۇرىپ جاتقان تاجىكستاننان ءبىر پويىز قانداستارىمىز وڭتۇستىك قازاقستان جانە جامبىل وبلىستارىنا اكەلىندى. بۇدان كەيىن ەكى پويىز يرانداعى قازاقتارعا اتتانىپ, تۇرىكمەنستان-يران شەكاراسىنان شىققان ءبىر جارىم مىڭ ادامدى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا جەتكىزدى. پويىزعا سىيماي قالعان يراندىق اعايىندار ارنايى كەمەمەن كاسپي تەڭىزى ارقىلى اقتاۋعا بەت الدى. بۇدان كەيىن ساۋد ارابياسى, اۋعانستان جانە تۇركيا قازاقتارىنا ارنايى ۇشاقتار جىبەرىلدى.
كوش, اسىرەسە, موڭعوليامەن ەكى ارادا قىزۋ ءجۇردى. بايان-ولگەي ايماعىنان وسكەمەنگە ءبىر كۇندە قانداستار وتىرعان التى-جەتى ۇشاقتىڭ كەلۋى ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالدى. ولاردىڭ دۇنيە-م ۇلىكتەرىن تيەگەن جۇزدەگەن جۇك كولىگى قازاقستان شەكاراسىنان كۇنى-ءتۇنى اعىلدى. ۇشاقتىڭ كەزەگىن كۇتۋگە شىداماعاندار موڭعوليادان بىردەن رەسەيگە شىعىپ, جول كولىگىمەن كەلدى.
سىرت جەرلەردەگى قانداستارىن ارنايى ۇشاق, پويىز, كەمە, اۆتوبۋس, جۇك كولىكتەرىن جان-جاقتان قاپتاتىپ, كۇنىنە مىڭ-مىڭداپ كوشىرىپ اكەلۋ – ارعى-بەرگى تاريحتا سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي. مىنە, وسىنداي سيرەك جاعدايدى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى جۇزەگە اسىردى. قازاقتار اتاجۇرتقا جاپپاي قايتىپ جاتقاندا سول جەردەگى وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ «سەندەردى كوشىرىپ الىپ جاتقان نازارباەۆ سىندى پرەزيدەنتتەرىڭ بار قانداي باقىتتى حالىقسىڭدار! ال ءبىزدى ەشكىم دە كەرەك ەتىپ, ىزدەپ جاتقان جوق» دەپ كادىمگىدەي كوڭىلدەرى بوساپ, كوزدەرىنە جاس العاندارىن كورگەن جۇرت ءالى كۇنگە اڭىز ەتىپ ايتادى.
كوشتى ۇيىمداستىرۋدىڭ ەڭ اۋىر سالماعى سايات بەيسەنوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن ەڭبەك مينيسترلىگىنىڭ عازيز ەسمۇقانوۆ باستاعان كوشى-قون دەپارتامەنتىنە ءتۇستى. بۇل دەپارتامەنتتە پامير كاماليەۆ, مۇحيت ءىزبانوۆ, مارات توقسانباەۆ, دانيار ارعىنباەۆ, احمەت ابيبەكوۆ, مارات قوناقباەۆ سىندى الىس-جاقىنداعى اعايىنداردىڭ حال-جاعدايىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنەتىن, قازاق حالقىنىڭ كوبەيۋىنە شىنايى جاناشىر ازاماتتار جۇمىس ىستەدى. كوشتى ۇيىمداستىرۋشىلار شەكارانىڭ ارعى جاعىنان باستاپ, اتاجۇرتقا كەلگەنگە دەيىن اعايىندارمەن بىرگە بولدى. ارنايى قۇرىلعان شتاب كوشتىڭ بارىسىن كۇنى-ءتۇنى باقىلاپ, باعىت-باعدار بەرىپ, رەتتەپ وتىردى.
سول كەزدەگى كوشتىڭ بارىنشا ءساتتى ءجۇرۋى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءۋاليحان قوڭىرباەۆ باسقاراتىن كونسۋلدىق قىزمەت دەپارتامەنتى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءومىرباي مۇساەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن پاسپورت جانە ۆيزا جۇمىستارى باس باسقارماسىنىڭ جۇمىستارىنا دا تىكەلەي بايلانىستى ەدى. بۇل ەكى مەكەمە دە الىستان كەلگەن اعايىندارعا شىنايى جاناشىرلىق تانىتا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە الىستان كەلگەن اعايىندار اتاجۇرتتا ەشقانداي اۋرە-سارساڭعا تۇسپەي, بىردەن ازاماتتىق الىپ, تىپ-تىنىش ورنالاسىپ جاتتى.
ەلباسىنىڭ تۇركياعا ساپارى بارىسىندا بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس جازۋشىلار وداعى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىنا ءبىر جىلعا جۋىق جان-جاقتى دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ۇلى جيىنعا ءبىر اي قالعاندا, ياعني 1992 جىلدىڭ 27 تامىزىندا ۇكىمەتتىڭ قۇرىلتايدى وتكىزۋ تۋرالى ارنايى قاۋلىسى قابىلدانىپ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ باستاعان ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى قۇرىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە الماتى قالاسىندا قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىندا قۇرىلتاي ءساتتى ءوتتى. وندا «دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى» قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلىپ, ەلباسى وسى ۇيىمنىڭ توراعاسى بولىپ ءبىراۋىزدان سايلاندى.
قۇرىلتايدىڭ سالتاناتتى اشىلۋىندا ەلباسى الەمدەگى بۇكىل قازاققا ارناپ: ء«دال وسىناۋ ساتتە ءوزىن قازاقپىن دەپ سەزىنەتىن ءاربىر ادام جۇرەگى لۇپىلدەپ, اتامەكەنگە, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ استاناسى الماتىعا كوز تىگۋدە. ويتكەنى مۇندا دۇنيە ءجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ءيىسى قازاق اتاۋلىنىڭ وكىلدەرى تۇڭعىش رەت سالتاناتتى ءماجىلىس – قۇرىلتايعا جينالىپ وتىر... سان عاسىرعا سوزىلعان وتارشىلدىقتىڭ بۇعاۋىنان بوسانىپ, قىسقا مەرزىم ىشىندە بۇكىل الەم مويىنداپ, ابىرويى اسىپ ۇلگەرگەن قازاقستان جۇرتشىلىعى سىزدەردى, ارداقتى اعايىن, تۋعان جەردە قۇشاق جايىپ قارسى الۋدا.
مەن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى رەتىندە ءبارىڭىزدى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قۇرىلتايىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! بارشاڭىزعا «تۋعان جەرگە قوش كەلدىڭىزدەر!» – دەيمىن دەپ, جۇرەك تەبىرەنتەرلىك ءسوز سويلەي كەلىپ, الداعى ۋاقىتتا سىرت جەرلەردەگى اعايىندارمەن بايلانىس جاساۋدىڭ ناقتى ەكى جولىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – اعايىنداردى اتاجۇرتقا تۇراقتى كوشىرىپ اكەلۋ. ەكىنشىسى – قازاق دياسپوراسىنا سول بۇرىنعى تۇرعان جەرىندە ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن, انا ءتىلىن, مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ, قازاق ۇلتىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى رەتىندە ءوسىپ-وركەندەي بەرۋىنە قولداۋ جاساۋ. وسىعان وراي ەلباسى جاڭادان قۇرىلعان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ مىندەتتەرىن دە ناقتىلاپ بەردى.
كەيىن مۇنداي قۇرىلتاي تۇركىستان مەن قازىرگى نۇر-سۇلتان قالالارىندا ءتورت رەت ۇيىمداستىرىلدى. وسى قۇرىلتايلاردىڭ بارىندە دە ەلباسى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن اعايىنداردىڭ ورتاسىندا بولىپ, قازاق حالقىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى جونىندە تولعانىسقا تولى باياندامالار جاسادى. قازاقستان تاراپىنان شەتەلدەگى اعايىندارعا جاسالۋعا ءتيىس قولداۋ مەن قامقورلىقتى دا ۇنەمى ناقتى ايقىنداپ, باعىت-باعدار بەرىپ وتىردى. مۇنىڭ ءبارى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە جۇرگەن بۇكىل قازاققا جەتىپ, ولاردىڭ اتاجۇرتقا دەگەن ساعىنىشىن, كەلۋگە دەگەن ىنتا-ىقىلاسىن ارتتىردى.
1993 جىلى ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن «قازاقستان» قوعامى تاراتىلىپ, بولىنگەن قارجىسى, اتقاراتىن قىزمەتى, كەڭسەسى قاۋىمداستىققا ءبىرجولاتا بەرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قاۋىمداستىق باسىندا باسپاناسى, تۇراقتى قىزمەتكەرلەرى بار, الىس-جاقىنداعى اعايىندارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, كەلگەندەرىن كۇتىپ الاتىن قاراشاڭىراققا اينالدى. وسىعان وراي, جىل سوڭىندا الماتىداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى تەاتردا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ تۇساۋكەسەر سالتاناتى ءوتتى.
ەلباسى سالتاناتقا ارنايى كەلىپ قاتىسىپ, قازاق دياسپوراسىمەن بايلانىس جانە كوشى-قون جونىندەگى وزەكجاردى ويلارىن ورتاعا سالدى. اعايىندار دا اتاجۇرتقا دەگەن ريزاشىلىقتارى مەن ۇسىنىستارىن كەزەك-كەزەك ايتىپ جاتتى. سولاردىڭ ءبىرى – قاراقالپاقستاننان كەلگەن جۋرناليست قۇتماعامبەت قونىسباەۆ ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قاراقالپاقستاننان قازاقستانعا قونىس اۋداراتىندار ايتارلىقتاي مول, بىراق جەر شالعاي, سوندىقتان الماتى مەن قاراقالپاقستاننىڭ ورتالىعى – نوكىس قالاسىنىڭ اراسىندا تۇراقتى قاتىنايتىن جولاۋشىلار پويىزى وتە قاجەت. بۇل ۇسىنىستى ەستىگەندە زالداعى بۇكىل جۇرت ءبىر ءسات تىپ-تىنىش بولا قالدى. ويتكەنى ول كەزدە جاڭادان پويىز جۇرگىزۋ, اسىرەسە وزگە ەلمەن ەكى ارادا جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس سياقتى ەدى. ەندى پرەزيدەنت نە ايتار ەكەن؟ بىراق نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر ءسات تە ويلانعان جوق. «بۇل ماسەلە شەشىلەدى. اعايىندارعا سالەم ايتا بار, الماتى مەن نوكىستىڭ اراسىندا پويىز جۇرگىزەمىز», دەپ نىق جاۋاپ بەردى. زالداعى جۇرتشىلىق دۇرىلدەتە قول سوقتى. كوپ ۇزاماي قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ اعايىندارعا بەرگەن ۋادەسى تولىق ورىندالدى: الماتى مەن نوكىستىڭ اراسىنا جولاۋشىلار پويىزى تۇراقتى جۇرە باستادى. ءسويتىپ قاراقالپاقستانداعى اعايىنداردىڭ اتاجۇرتپەن تۇراقتى بايلانىس جاساپ, ءبىرجولاتا كوشىپ كەلۋىنە كەڭ جول اشىلدى.
دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ەلباسىنىڭ بەلگىلەپ بەرگەن باعىت-باعدارى مەن تاپسىرمالارى بويىنشا شەتەلدەگى اعايىندارمەن بايلانىس جانە كوشى-قون جونىندە جۇيەلى جۇمىس ىستەۋگە كىرىستى.
1992-2004 جىلدار ارالىعىندا قاۋىمداستىق توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان كورنەكتى جازۋشى, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى قالداربەك نايمانباەۆ بۇل جۇمىستارعا ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىردى. ول كىسى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ بۇل قىزمەتتى تالعات ماماشەۆ اتقاردى. ال 2017 جىلى نۇر-سۇلتان قالاسىندا وتكەن الەم قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىندا قاۋىمداستىق توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ بەلگىلى قوعام قايراتكەرى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ سايلاندى.
ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ بارىسىنداعى قاۋىمداستىق جۇمىسىنا وزبەكالى جانىبەكوۆ, شاڭگەرەي جانىبەكوۆ, ماحمۇد قاسىمبەكوۆ, مۇحتار قۇل-مۇحاممەد سىندى بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرلەرى ءار كەزەڭدە شىنايى جاناشىرلىقپەن قولداۋ كورسەتىپ وتىردى.
قاۋىمداستىق از ۋاقىتتىڭ ىشىندە 30-عا جۋىق مەملەكەتتەگى قازاق دياسپوراسىمەن تىعىز بايلانىس ورناتتى. قاۋىمداستىق قىزمەتكەرلەرى رەسەي, وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستاننان باستاپ, سوناۋ موڭعوليا, تۇركيا, يرانعا دەيىنگى قازاقتار تۇراتىن ەلدەردى تۇگەل ارالادى. ەۋروپاداعى قازاقتار دا نازاردان تىس قالمادى.
بۇل ساپارلاردا قاۋىمداستىق قىزمەتكەرلەرى قازاق دياسپوراسىنا اتاجۇرتقا ورالۋدىڭ جول-جوباسىن كورسەتىپ, كەلەتىن وتباسىلاردىڭ ءتىزىمىن جاساپ, كوشى-قون مەكەمەلەرىنە وتكىزىپ وتىردى. مىسالى, 1993 جىلى قاۋىمداستىققا تۇركيانىڭ ىستانبۇل قالاسىنا اۋعانستاننان كەلگەن جۇزدەگەن قازاق وتباسى ءتۇرلى قيىندىققا ۇشىراپ, اتاجۇرتقا جەتە الماي وتىر دەگەن توتەنشە حابار ءتۇستى. وسىعان وراي, ىستانبۇلعا بارىپ, 300-دەن استام قازاق وتباسىن ء(بىر مىڭداي ادام) جاڭا تۋعان بالالارىنا دەيىن قالدىرماي تىزىمگە الدىق. بۇل جۇمىسىمىزعا ىستانبۇلداعى قازاقستان كونسۋلدىعى قولداۋ كورسەتتى. ءسويتىپ اعايىنداردىڭ ءتىزىمىن الماتىداعى كوشى-قون دەپارتامەنتىنە وتكىزدىك. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي, ىستانبۇلعا ارنايى ۇشاقتار جىبەرىلىپ, ءبىر مىڭداي ادامى بار 300-دەن استام وتباسى تۇگەلدەي قازاقستانعا جەتكىزىلدى. قازىر بۇل اعايىندار تۇركىستان وبلىسى مەن الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي اۋدانىندا ءوسىپ-ءونىپ جاتىر.
بارلىق جەردە قاۋىمداستىق تاراپىنان كوتەرىلگەن ماسەلەلەر تىكەلەي قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وي-پىكىرى, ۇستانىمى رەتىندە باعالانىپ, تولىق قولداۋ تاۋىپ وتىردى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قىتايداعى اعايىنداردىڭ قازاقستانعا كەلىپ تۇراقتى تۇرۋىنا, جۇمىس ىستەپ كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا ناقتى جول اشىلدى. ەكى ەل اراسىنداعى سوناۋ الپىسىنشى جىلداردان كەيىن توقتاپ قالعان كوش قايتا جانداندى. ءسويتىپ از جىلداردىڭ ىشىندە قىتايدان قازاقستانعا 100 مىڭنان استام اعايىن كەلدى. قىتايدان كەلىپ ءتۇرلى وقۋ ورىندارىنا تۇسكەن جاستاردىڭ دا قاتارى بارىنشا كوبەيدى.
قىتايداعى اعايىندارمەن مادەني بايلانىس جاساۋعا دا بۇرىن-سوڭدى بولماعان مۇمكىندىك تۋدى: قاۋىمداستىق جىل سايىن شەكارانىڭ ارجاعىنداعى اعايىندارعا كونتسەرتتىك بريگادالار اپارىپ تۇراتىن بولدى, ول جاقتاعى قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى قازاقستاندا مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن كوپتەپ جارىق كورە باستادى.
ەلباسى سىرت جەرلەردەگى قازاقتان شىققان زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ اتاجۇرتقا كوبىرەك كەلۋىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, قاجەت جاعدايدا بۇل ماسەلەگە ءوزى دە تىكەلەي ارالاسىپ وتىردى. تۇركياداعى كورنەكتى ءدىن قايراتكەرى حاليفا التاي اقساقال قازاقستانعا ەلباسىنىڭ وسىنداي تىكەلەي قامقورلىعىنىڭ ناتيجەسىندە كەلدى. موڭعوليادا تۋىپ-وسكەن بەلگىلى عالىم زاردىحان حينايات ۇلى دا ەلباسىنىڭ ناقتى قامقورلىعىنا يە بولدى. مۇنداي مىسالدار از ەمەس.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ استانانى الماتىدان قازىرگى نۇر-سۇلتان قالاسىنا كوشىرۋى قانداستار كوشىنە جاڭا لەپ, ەرەكشە سەرپىن اكەلدى. بۇعان دەيىن اعايىندار نەگىزىنەن وڭتۇستىك وڭىرلەرگە كەلىپ جاتقان بولسا, ەندى كوش قازاقستاننىڭ ورتالىعىنا قاراي بەت بۇردى.
كوشى-قون جۇمىسىنىڭ بارىنشا ناتيجەلى ءجۇرۋى ءۇشىن ونىڭ زاڭدىق-قۇقىقتىق نەگىزدەرى دۇرىس بولۋى ءتيىس. ەلباسى قانداستار كوشىن قولعا العاندا بۇل ماسەلەنى دە نازاردا ۇستادى. سوعان وراي, 1992 جىلعى تۇڭعىش قۇرىلتاي قارساڭىندا ۇكىمەتتىڭ «ۇلتى قازاق شەتەل ازاماتتارىن قازاقستاندا بولعان كەزىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جەڭىلدىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى» №791 قاۋلىسى قابىلداندى. 1996 جىلدان باستاپ قاتارىنان ەكى رەت «شەتەلدەگى وتانداستاردى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» دۇنيەگە كەلدى. «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭ دا بىرنەشە رەت جەتىلدىرىلىپ, قايتا قابىلداندى.
وسىنداي يگى ىستەردىڭ ناتيجەسىندە شەتەل قازاقتارى قازاقستانعا اعىلىپ كەلدى. بۇل كوش, اسىرەسە, 90-جىلدارى ايرىقشا مول بولىپ, قانداستاردىڭ سانى جىلىنا 20 مىڭ وتباسىعا, ياعني 80 مىڭعا ادامعا دەيىن جەتتى. 2000 جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن بۇل كوش جىلىنا 40-50 مىڭ ادامنىڭ توڭىرەگىندە بولدى. ءسويتىپ اتاجۇرتقا 1 ملن-نان استام قانداسىمىز ورالىپ, قازاقستان حالقىنىڭ بۇگىنگىدەي 19 ملن-عا جاقىنداۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى.
ەلباسىنىڭ الىستاعى اعايىندارمەن بايلانىس جاساۋداعى العا قويعان نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – سىرت جەرلەردەگى اعايىندارعا وقۋ-ءبىلىم جونىنەن قولداۋ كورسەتۋ ەدى. وسىعان وراي, قاۋىمداستىق كەزىندە ءبىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, سىرتتاعى قازاق جاستارىن قازاقستانعا اكەلىپ وقىتۋ ماسەلەسىن قولعا الدى. بۇگىنگى تاڭدا جەر جۇزىندەگى قازاقتار ءۇش ءتۇرلى – كيريلليتسا, لاتىن, اراب ءالىپبيىن پايدالانۋدا. اتى قازاق مەكتەبى بولعانىمەن, ءار ەلدەگى وقۋلىقتار ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايدى. سوندىقتان سىرتتان كەلەتىن جاستارىمىز اۋەلى دايىندىق بولىمدەرىندە ءبىلىم الۋى كەرەك. وسىعان وراي, اۋەلى قاراتاۋ قالاسىنان اعايىنداردىڭ جاس ۇرپاعىنا ارنالعان 40 ورىندىق دايىندىق ءبولىمى اشىلدى. كەيىن مۇنداي دايىندىق بولىمدەرىنە قابىلداناتىندار سانى 1500-گە دەيىن كوبەيدى. شەتەلدەگى قازاق بالالارىنىڭ قازاقستانداعى لاگەرلەرگە كەلىپ تىنىعۋى دا تۇڭعىش رەت ۇيىمداستىرىلدى. قاۋىمداستىق يران, اۋعانستان, تۇركيا, قىتايداعى قازاق كاسىپكەرلەرىنىڭ قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋىنە كومەكتەستى.
قاۋىمداستىق جۇمىستارىنىڭ ەڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى – ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىن جانە ەلباسىنىڭ قازاقستاندى ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسۋ جونىندەگى قولعا العان يگى ىستەرىن شەتەلدەگى اعايىندارعا جەتكىزىپ, ناسيحاتتاپ وتىرۋ بولدى. قاۋىمداستىق ەلباسىنىڭ جولداۋلارىن قازاقتار كوپ تۇراتىن بىرنەشە ەلدەردىڭ تىلىنە اۋدارىپ, وعان قوسا لاتىن جانە توتە جازۋداعى نۇسقالارىن دايىنداپ, تاراتىپ وتىردى. بۇل جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاۋىمداستىقتىڭ جانىنان جارىق كورگەن «التىن بەسىك» جۋرنالى, «تۋعان ءتىل» الماناعى, «اتاجۇرت» باسپاسىنىڭ «قازاق الەمى» سايتى, تالداۋ ورتالىعى ۇلكەن ۇلەس قوستى.
ەلباسىنىڭ الىس-جاقىنداعى اعايىندارعا كورسەتكەن ۇلكەن قامقورلىعىنىڭ ءبىرى – الماتىدان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ عيماراتىن سالىپ بەرۋى ەدى. قاۋىمداستىق العاش قۇرىلعان كەزدە ءتورت-بەس بولمەسى بار شاعىن كەڭسەدە وتىردى. بۇل الىستان كەلگەن اعايىنداردى كۇتىپ الۋدى قيىنداتاتىن. سوعان وراي ەلباسى قاۋىمداستىققا ارنايى جەكە عيمارات تۇرعىزۋ ماسەلەسىن قولعا الدى. بۇل ەل ەكونوميكاسى ءالى دە تۇزەلمەگەن قيىن كەز بولاتىن. سوعان قاراماستان, ەلباسى قولداۋىمەن الماتىنىڭ تورىنەن قاۋىمداستىقتىڭ جەكە اسحاناسى, قوناقۇيى, كەڭسەسى بار ءتورت قاباتتى عيماراتى بوي كوتەردى. ول ۇزاق جىل الىس-جاقىنداعى اعايىنداردىڭ الماتىعا كەلگەندە ات باسىن تىرەيتىن قۇتتى شاڭىراعىنا اينالدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جارىق كورگەن «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى باسەڭدەپ قالعان قانداستار كوشىن بارىنشا قولداپ, جانداندىرامىز دەپ اتاپ كورسەتتى. وسىعان وراي, جاقىندا ۇكىمەت باسشىسى 2025 جىلعا دەيىن 80 مىڭ قانداستىڭ, ونىڭ ىشىندە 2021 جىلى 12 مىڭ قانداستىڭ اتاجۇرتقا ورالۋى ۇيىمداستىرىلاتىنى تۋرالى مالىمدەدى. ۇكىمەتتىڭ بۇل جوسپارىنىڭ ورىندالۋىنا تولىق مۇمكىندىك بار. ويتكەنى, كوش جاڭا باستالعان توقسانىنشى جىلدارمەن سالىستىرعاندا قازىر مەملەكەتىمىز الدەقايدا قۋاتتى. جۇمىستى ۇيىمداستىراتىن مەكەمەلەر دە جەتكىلىكتى. ەلباسىنىڭ كەيىنگى قۇرىلتايداعى تاپسىرماسىنا سايكەس «وتانداستار قورى» قۇرىلعان. دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى دا قىزمەتىن جالعاستىرۋدا.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الىستاعى اعايىندارعا دەگەن شىنايى جاناشىرلىق قامقورلىعى مەن يگى باستامالارى الداعى ۋاقىتتا لايىقتى جالعاسىن تاباتىنىنا كامىل سەنەمىز.
ءسۇلتانالى بالعاباەۆ,
1992-2017 جىلدارداعى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
