“پاريجدە بولدىم – پاريج تۇسىمە كىرمەدى. مىسىردا بولدىم – مىسىر تۇسىمە كىرمەدى. قىتاي, موڭعولستان, ءۇندىستان, پاكستان, يران باردىم. مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى تەحاستا, چيكاگودا, نيۋ-يوركتە بولدىم – ولار دا تۇسىمە كىرمەدى. باياعىدا ماسكەۋدە بەس جىل وقىدىم – ونى دا تۇسىمدە كورمەدىم ... تۇسىمە كۇن سايىن مىڭبۇلاق كىرەدى. تۇسىمدە اقسۋ-جاباعىلىنى كورەمىن”. شەرحان مۇرتازا
كەڭ-بايتاق قازاق جەرىندە ون قورىق بار. اقسۋ-جاباعىلى, الاكول, الماتى, بارساكەلمەس, باتىس التاي, قاراتاۋ, قورعالجىن, مارقاكول, ناۋىرزىم, ءۇستىرت. قايران قازاقستانىڭىزدا ون ۇلتتىق پارك بار. التىنەمەل, باياناۋىل, بۋراباي, ىلە الاتاۋى, قارقارالى, قاتونقاراعاي, كوكشەتاۋ, شارىن, سايرام-وگەم, كولساي كولدەرى. بۇلارعا قوسا ءۇش تابيعي رەزەرۆ (قور) قۇرىلعان. ولار ەرتىس ورمانى, سەمەي ورمانى جانە ىرعىز-تورعاي ورمانى دەپ اتالادى. ءبىر قاراعاندا, بۇلارىڭىز از ەمەس سە-كىلدى. ال مايتالمان مامانداردىڭ مەڭزەۋىنە ءمان بەرسەك, قازاق جەرى ءۇشىن ءالى دە جەتكىلىكسىز كورىنەدى. كوبەيتە ءتۇسۋ كەرەك, دەسەدى.
اقسۋ-جاباعىلى – ەلىمىزدە ەڭ ءبىرىنشى قۇرىلعان قورىق. قازاق قورىقتارىنىڭ ەڭ اۋەلگىسى. الاش ارداقتىلارىنىڭ اقىل-پاراساتىنا, الىستان ويلاپ, تەرەڭنەن تۇيسىنە بىلگەنىنە قايران قالاسىز. ورتالىق ازياداعى, قالا بەردى قازاقستانداعى ايرىقشا ايماق, بۇكىل دۇنيە جۇزىندەگى بىرەگەي اۋماق سانالار اقسۋ-جاباعىلى قورىعىنىڭ قۇرىلۋ قاينارىنىڭ باستاۋ كوزىندە تۇرار رىسقۇلوۆ تۇردى. جيىرماسىنشى جىلدىڭ شىلىڭگىر شىلدەسىندە تالاس الاتاۋىنىڭ تارماقتارىنا تاشكەنت ۋنيۆەرسيتەتىنەن عالىمدار جىبەرىلە باستادى. “مۋزەيلەر مەن ەسكىلىك ەسكەرتكىشتەرىن, ونەر جانە تابيعات بايلىقتارىن قورعاۋ ءجونىندەگى تۇركىستان كوميتەتى” تاراپىنان 1922-1923 جىلدارى تۇركىستان ولكەسىنىڭ ەرەكشە ەندىكتەرى رەتىندە ءتاڭىرتاۋدىڭ تاڭعاجايىپ تۇسى جان-جاقتى زەرتتەلە ءتۇستى. جيىرما بەسىنشى جىلعى اقپان ايىندا اقسۋ-جاباعىلى قورىعىن قۇرۋدى جەدەل تۇردە قولعا الۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلدى. جيىرما التىنشى جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن تىنىمسىز جۇمىس جۇرگىزىلدى. كوپ ۇزاماي-اق قازاق اكسر باسشىلىعى اقسۋ-جاباعىلى قورىعىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. ونى ماسكەۋدەگى ميحايل يۆانوۆيچ كالينين مەن تۇرار رىسقۇلوۆ بەكىتكەن.
اقسۋ-جاباعىلى قورىعىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ تولىق مۇشەسى, تابيعاتتىڭ شىنايى جاناشىرى, اسا بىلىكتى دە ءبىلىمدى مامان, ىزگى نيەتتى عالىم بوريس پەتروۆيچ تريزنا دەگەن كىسى ەدى. العاشقىدا 30545 گەكتار بولعان قورىق اۋماعى وسى تريزنانىڭ تاباندىلىعى جانە تاعى دا تۇراردىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا 1935-1937 جىلدارى 69826 گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىلدى. بال تاتىعان بالدىبەرەك جانە بالابالدىبەرەك وزەندەرىنىڭ بويىنداعى, مايدانتال تاۋ قىراتتارىنىڭ بەتكەيلەرىندەگى, جاباعىلى وزەنىنىڭ وڭ جاق قاپتالدارىنداعى ارشالى القاپتاردىڭ ءبارى دەرلىك سول كەزدەردە قوسىلعان. وكىنىشكە قاراي, ەرەن ەنتۋزياست, بۇرىندى-سوڭدى زاماندارداعى باسشىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ مىقتىسى, اسا ابزالى بولعان بوريس پەتروۆيچ تريزنانىڭ تالقانى وتىز جەتىنشى جىلى تاۋسىلدى.
وتكەن جىلى “ەگەمەن قازاقستاندا” ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىزدىڭ “سايرام-وگەم دەگەندە, سايرام-وگەم...” دەگەن دۇنيەسى جاريالانعان. العاش استانادا, سونسوڭ تارازدا ۇشىراسىپ قالعانىمىزدا شە, شەرحان مۇرتازا اعامىز وڭ جاق قاسىنىڭ ۇشىن جوعارى كوتەرە قاراپ: “ا-ا-ال, اقسۋ-جاباعىلىنى قاش-شان جازاسىڭ؟” – دەگەن. كەيىنىرەك كەنەن تويىندا كەزدەسكەندە ءۇشىنشى مارتە: “اقسۋ-جاباعىلى قايدا-ا-ا؟” – دەدى. سول جاق قاسىن شيىرسا, شەراعاڭ سۇستىلاۋ عوي. “شىركىن-اي, اقسۋ-جاباعىلىنى تۇسىندە جيىرەك كورىپ ءجۇر ەكەن-اۋ”, دەپ تۇيگەنبىز. ىشىمىزدەن. سودان بەرمەن قاراتا قاراشا كۇز ءوتتى. وڭتۇستىكتە قارى ازىراق, كوك مۇزداعى كوبىرەك بولعان قىسىڭىز ارتتا قالدى. جاۋىن-شاشىنى مول كوكتەمىڭىزدىڭ ورتاسىنا جەتكەنبىز. جاڭبىر-جاڭبىردىڭ اراسىندا اقسۋ-جاباعىلىعا قاراي جولعا شىققانبىز.
ءساۋىرىڭىز تاۋىرلەۋ تۇرپات تانىتسا, قىزعالداق مۇندا توعىزىنا تامان گۇلدەيدى. ءيا-ءيا, تۇپ-تۋرا توعىزىنشى ساۋىرىڭىزدە قىزعالداقتىڭ شاناقتارى قاق-قاق جارىلار. سەپكىلدەنگەن جاپىراقتارىنان ءمولدىر مونشاق مانزەلدەس تۇپ-تۇنىق, تاپ-تازا تامشىلار ساۋلەلەنە سىرعانار. قىزعالداقتى ءتاڭىرتاۋدىڭ قازاقتارى اقسۋ-جاباعىلىنىڭ القىزىلى دەپ تە اتاعان. اتام زامانىڭىزدا. قىزعالداق. اي, اينالايىن قازاعىم-اي. تىلىڭنەن بال تامادى عوي. قىزعالداق دەگەن ءسوزدى قايتالاپ ايتىڭىزشى. ءبىر ءسات ءۇنسىز قالىپ, قايتادان قايتالاڭىزشى. عاجاپ ەمەس پە؟! ءسىز اقسۋدىڭ القىزىلى, جاباعىلىنىڭ قىپ-قىزىلى – قىزعالداقتى كورگەن شىعارسىز؟ بىلەتىن بولارسىز؟ سارعالداقتى شە؟ ولار وسىندا عانا وسىلاي وسەدى. ارالاسىپ. جاراسىپ. جايناپ. ءسىز وسىناۋ اقسۋ-جاباعىلىداي التىن ايماعىڭىز قىزعالداق حانشايىمنىڭ وتانى ەكەنىن بىلەسىز بە؟ القىزىلىڭىزدىڭ التى ءتۇرى ارىڭىزداي اقسۋىڭىزدىڭ اڭعارلارىندا, جانىڭىزداي جاباعىلىڭىزدىڭ جوتالارىندا جاينايتىنىنان حاباردارسىز با؟ كورگەنىڭىز بار ما؟
ءتاڭىرتاۋ مەن قاراتاۋدىڭ, قازىعۇرتتىڭ قازاقتارى قادىم زاماننان بۇل عاجايىپتى قىزعالداق دەگەن. ال جۇرتتىڭ كوبى كادىمگىدەي-اق “قىزعالداق” دەپ بىلەتىن جۇقالتاڭ عانا, جەڭىلتەكتەۋ, جەلبىر-جەلبەڭ گ ۇلىڭىزدى “يتقىزعالداق” دەپ اتاعان. راس, الىستان الاۋلاپ-الداپ, البىراپ-ارباپ, ادىرلاردىڭ ءبارىن جاۋىپ كەتەتىن يتقىزعالداقتىڭ دا وزىندىك ورنى بار. بىراق, ونى قىزعالداق حانشايىممەن شاتاستىرۋدىڭ ءجونى جوق. شىن قىزعالداقتىڭ شاناعى جالعىز عانا. ال يتقىزعالداقتىڭ ءبىر تۇبىنەن ءبىرتالايى بىتىرلاي كۇشىكتەپ, جەلىگە جەلپىل قاعادى.
بيىل بۇل ءوڭىرىڭىزدىڭ وزگەشە قىزعالداعى ءساۋىردىڭ ون بەسىنەن باستاپ, ازداپ-ازداپ قانا اشىلدى. جاباعىلى اۋىلىنىڭ جوعارعى جاعىندا. شاقپاقبابانىڭ تومەنگى تۇسىنان تاۋعا قاراتا قاراعانداعى قيالاردا. كۇمىسباستاۋدىڭ ءيىرسۋ جاق يىقتارىندا. اقسۋ مەن جاباعىلىنىڭ باستاپقى بويلىقتارىن بارلاساڭىز, بىرتە-بىرتە, ءساۋىردىڭ سوڭىنا, مامىردىڭ باسىنا تامان, ءتىپتى ماۋسىم مەن شىلدەدە اشىلاتىن القىزىلداردى اڭعارارسىز. اقىرى القىزىلىڭىزدى ايتقاننان كەيىن ارعى تاريحىن قوزعاڭقىراپ كەتەلىكشى. قورىققا كوكتەمدە كەلىپ كورسەڭىز, جاراتقان يەمىزدىڭ اۋەلدەن-اق القىزىلدى اقسۋ-جاباعىلىڭىزدىڭ ماڭدايىنا جازعانىن سەزىنەسىز. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەرەن عالىمدارى ءسىزدىڭ اقسۋ-جاباعىلىڭىزدان العان. قىزعالداق پەن سارعالداقتىڭ سۇرىپتارىن ەڭ كوپ وسىرەتىن جانە كۇللى الەمگە تاراتقان گوللاندياڭىزدىڭ بوتانيكتەرى شە؟ قىزعالداق پەن سارعالداقتىڭ تۇقىمىن ءتاڭىرتاۋىڭىزدىڭ تەكتى تورىنەن اكەتكەن. بۇگىندە بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىنە “گرەيگ قىزعالداعى” جانە “كاۋفمان قىزعالداعى” دەگەن اتتارمەن بەلگىلى قىزعالداقتار – بىزدىكى. گرەيگىڭىزگە دە, كاۋفمانىڭىزعا دا راحمەت! عىلىم جۇزىندە جازىپ, قازاقتىڭ تاۋىنان قازىپ العانى ءۇشىن. سول كەزدەگى سالتتارى سولاي عوي. كىم العاش اشسا, عىلىمي اينالىمعا تۇسىرسە, جاڭا دۇنيە سونىڭ ەسىمىن ەنشىلەگەن. ايتپەسە, اقسۋىڭىزدىڭ القىزىلىن, جاباعىلىڭىزدىڭ قىپ-قىزىلىن تاڭىرتاۋىڭىزعا تەلىپ اتاسا دا, قازاعىڭىزعا ەنشىلەپ نىسپىلاسا دا, الاتاۋ مەن قاراتاۋدى ايتسا دا, بولار ەدى-اۋ. دەيسىز-داعى. اتتەڭ-اي, اتتەڭ!
1988 جىلى الماتىداعى “قاينار” باسپاسىنان شىققان “اقسۋ-جاباعىلى” اتتى البوم-كىتاپتىڭ اۆتورلارى ايتقانداي-اق, تورتكۇل دۇنيەگە تۇگەل تاراعان قىزعالداق پەن سارعالداقتىڭ وتانى – تەكتى ءتورىڭىز. القىزىلدىڭ التى ءتۇرى دە العاش وسىندا پايدا بولعانى دالەلدەنگەن. تورتەۋىنەن نەشەمە جۇزدەگەن سۇرىپتار وسىرىلگەن. اقسۋ-جاباعىلىدان اپارىلىپ, اۋدانداستىرىلعان القىزىل ارۋىڭىز – گرەيگ قىزعالداعى 1877 جىلى گوللانديادا بيىك باعالانىپ, ءدۇر ديپلوممەن ماراپاتتالعان. سودان بەرى ءبىزدىڭ قىزعالداعىمىزدان 200-دەن استام ءتۇر تاراعان.
قىزعالداق پەن سارعالداق دەسە, الپاۋىت, الىپ مەملەكەتتەر, شات-شادىمان شاھارلار تۇرعىندارىنىڭ, بۇگىنگى وركەنيەتتى, مادەنيەتتى ەسەپتەلەر ادامداردىڭ ويلارىنا بىردەن ەۋروپا ەلدەرى, ونىڭ ىشىندە گوللانديا ورالارى ايان. وندايلارعا ويان دەي المايسىز. اقسۋ-جاباعىلىنى ايتىپ, تاپتىشتەپ تۇسىندىرمەككە مۇمكىندىگىڭىز جوق. اقش-تان, جاپونيادان, كانادادان, گەرمانيادان, يتاليادان, اۆستريا مەن شۆەيتساريادان, جاڭاعى گوللاندياڭىزدىڭ وزىنەن ارنايى كەلەتىندەر وركەنيەتتى مەملەكەتتەردە ءوسىپ جاتقان قىزعالداقتار مەن سارعالداقتاردىڭ توركىن ءتورى كوركەمنيەتتى قازاق توپىراعى ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ كەتىپ جاتىر. تام-تۇمداپ جازىلىپ تا جۇرگەن جاعدايلار جوق ەمەس. ايتپاقشى, وسى ساپارىمىزدا شە, اقسۋ-جاباعىلى قورىعىنىڭ ەكولوگيالىق اعارتۋ جانە تۋريزم ءبولىمىن باسقاراتىن ەلميرا جۇمانوۆا قارىنداسىمىز قىزىقتى ءبىر حيكايانى اڭگىمەلەپ بەرگەن. جاباعىلى اۋىلىندا ءبىرازدان بەرى لامەرت بيس دەگەن گوللاند جىگىتى تۇرىپتى. كەلىنشەگى ەلميرا – قازاق قىزى. جاباعىلىدا تۋعان. ساعي قاراتاەۆتىڭ قىزى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى بىلاي ەكەن. لامەرت گوللانديادان تۋريستىك ساپارمەن كەلگەن. اقسۋ-جاباعىلىنىڭ اتاق-داڭقىن ەستىپ. ساعي قاراتاەۆتىڭ قورا-قوپسىسى, مال فەرماسى, تاۋدىڭ تابيعاتى – ءبار-ءبارى لامەرت مىرزاعا توسىن, قىزىقتى كورىنگەن. قازاقىلاۋ قالىپتاعى قورا-قوپسىنى, تابيعيلىق جاقتارى باسىمىراق تىرشىلىكتى قىزىقتاپ ءجۇرىپ, ارى-بەرى ءوتىپ ءجۇرىپ, ەلميرامەن تانىسقان. عاشىق بوپ قالعان. مىنەكيىڭىز, ەندى ەكەۋى جاباعىلى اۋىلىندا تۇرىپ جاتىپتى. ەكى پەرزەنتتەرى بار. گوللاندياداعى قۇدا-قۇداعيلار جىل سايىن كەلەتىن كورىنەدى. ساكەڭدەردىڭ دە بارىس-كەلىستەرى جاقسى. بىرازىراق بۇرىن “ۆرەميانىڭ” تەلەجۋرناليستەرى لامەرتتەن ارنايى سۇحبات الىپتى. “بيس مىرزا, نەلەردى جانە كىمدەردى ەرەكشە ۇناتاسىز؟” دەگەندەيىن ساۋال بەرگەن. كۇيەۋ بالا: “اقسۋ-جاباعىلىداعى گرەيگ قىزعالداعىن جانە قازاقتىڭ ەلميرا دەگەن قىزىن جاقسى كورەمىن”, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. “قىزعالداقتىڭ ەڭ ەرەكشە, قالىڭ وسەتىن جەرى – قويلىبايدىڭ جايلاۋى. ول – جاباعىلى جوتاسىنىڭ كۇنگەيى, كىشى قايىڭدىنىڭ قارسى جاق بەتكەيى, – دەيدى ەلميرا جۇمانوۆا. – تولە بي اۋدانى اۋماعى جاعىنان الساق, شۋىلداق شاتقالىنىڭ تەپسەڭدەرى تۇگەل تۇنعان سارعالداق”.
سارعالداقتىڭ سارشاناقتارى ءساۋىر ساۋلەسىمەن نۇرلانادى. كوكتەم كۇش الىپ كەلەدى. ءتۇ-ۋ توبەلەردە, قۇزار شىڭداردا ءسۇرى قارىڭىزدىڭ كوبەسى سوگىلە قويماعان. اقسۋىڭىزدىڭ ارناسى ارقىراي اققان اقشىلتىم سۋدىڭ ارىنىنان اسىپ-ساسار ەمەس. ءمىز باقپايدى. قيا-قيالاردا, جارتىكەشتەنگەن جارتاستاردىڭ ىقتاسىندارىندا اقبۇرگەن مەن اقجۋسان ءبۇر جارىپتى. جاباعىلى جاقتىڭ جەل تيمەس جىقپىلدارىندا اقگۇل بۇتا اعاراڭدايدى. شاقپاقباباعا قاراتا ەڭكەيەر ەڭىستەردە اقشۋاق جۋسان جەلكىلدەپ ۇلگەرىپتى. شىق تۇنعان شىرىش بالالاپتى. اندىز جاپىراقتارى قالقايىپ قارايتىنداي. وزەگى ءوسىپ ءۇلگەرمەپتى. ءبىر شارشى ارشىننىڭ اۋماعىندا ساسىرىڭىزدىڭ بىرنەشە ءتۇرى سامساپ تۇرىپتى.
اقسۋ-جاباعىلى فلوراسىنىڭ ايرىقشالىقتارىن بەلگىلى بوتانيك عالىم ن.ح.كارمىشەۆا حانىم كەزىندە كەرەمەتتەي كەلىستىرە مانىستەپ, مازمۇنداپ كەتكەن. ءارى عىلىمي قىزمەتكەر, ءارى ديرەكتور بولعان. جيىرما جىل بويى. 1939-1959 جىلدارى. عىلىم ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق رەتىندە تانىلعان, تەك تەكتى تورىڭىزدە – اقسۋ-جاباعىلىدا عانا وسەتىن وزگەشە وسىمدىكتەر ءتۇرىن اشقان. اينالايىن ارشاڭىزدى ايرىقشالاپ سيپاتتاعان. سونىسى ۇنايدى. ارشا. اقسۋ-جاباعىلىنىڭ ارشاسى. ءبىز-داعى بۇرىنىراقتا ارشا تۋرالى جازىڭقىراعانبىز. ءتاڭىرتاۋدىڭ توڭىرەگىندە, الاتاۋ مەن قاراتاۋدىڭ تۇيىسەر تۇستارىندا ارشاڭىزدىڭ التى ءتۇرى بولعان ەكەن. كەيىنگى ءۇش ءجۇز جىلدىڭ ىشىندە ونىڭ ءۇش ءتۇرى مۇقىم-مۇلدە جويىلىپ كەتكەن. بۇگىندە قارا ارشا, بالعىن ارشا جانە ساۋىر ارشا دەيتىن تۇرلەرى قالعان. ارشانى الاش بالاسى, قازاق جۇرتى اۋليە اعاش ساناعان. بەتالباتى بالتا شاپپاعان. تەك بەسىككە عانا, قوبىزعا عانا, وندا دا ابايلاپ قانا, تابيعات-انامىزدىڭ تاڭداۋ-تالعاۋىمەن عانا, مەڭزەۋىمەن عانا مانىستەپ قيعان. ون توعىزىنشى عاسىردىڭ باسىنان باستاپ ارشاعا الاپات قىرعىن كەلگەن. قاراشەكپەندىلەر وزدەرىنىڭ تاۋسىلماس قارا ورمانىنداي, قاراعايىنداي قاراعان. وتىندىققا قىرىققان. ءۇي-جايلارىنا, شوشقا قورالارىنا دەيىن شىعىنداعان. كەندەر مەن كەنىشتەر اشىلسا-داعى, ارشاعا سور بوپ جابىسقان. تەمىر جولدىڭ تابانىنا تەپكىلەپ تۇرىپ توسەگەن. سولداتتارىنىڭ گيمناستەركالارىن ارشادان الىناتىن بوياۋمەن بوياعان... جيىرماسىنشى عاسىرىڭىزدىڭ جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلدارىندا وتىندىققا كەسىلگەن ارشا ارباعا, تراكتورعا, ماشينەگە تيەلىپ اكەتىلىپ جاتقان. قاراتاۋدىڭ قۇلانتاۋ, جىلاندىتاۋ, پىستەلىتاۋ, بوزتورعاي مەن بورالداي جاعى, ماشات شاتقالى مەن ارىس ارنالارى ارشادان وسىلايشا ايىرىلىپ قالعان. اقسۋ-جاباعىلى قورىعى قۇرىلماعاندا شە, ارشاڭىزدىڭ تاعدىرى نە بولار ەدى؟! شۇكىرشىلىك, قورىق اۋماعىنىڭ وتىز پايىزى – ارشا. كارمىشەۆا حانىم: “عاسىرلار بويى جاسايتىن عاجايىپ ارشا القاپتارى قازاقستان بويىنشا تەك اقسۋ-جاباعىلى اۋماعىندا جانە سايرامسۋ مەن سارىايعىر شاتقالدارىندا عانا ساقتالىپ قالعان”, – دەپ جازدى. عالىمدار باياعىدان-اق بايان ەتىپ كەلەدى. نەبارى ءبىر عانا گەكتار ارشا القابى كۇنىنە اۋا ارقىلى تارايتىن وتىز كىلا اسىلزات بولەدى. ول فيتونتسيد دەپ اتالادى. فيتونتسيد اعىنى جۇرگەن جەردە ميكروب بولمايدى. وسى وتىز كىلاڭىز, ياعني ءبىر گەكتار ارشا القابىنان اڭقيتىن اسىلزات الىپ قالاڭىزدى زالالسىزداندىرۋعا ابدەن-اق جەتكىلىكتى ەكەن.
اقسۋ-جاباعىلىنىڭ تاڭعاجايىپ تاۋلارىندا كوشكىن بولدىرماي, جارلاۋىتتاندىرماي, جاقسى ساقتاپ كەلە جاتقان دا – ارشا. ىلعالدى ىقىلاستى تۇردە رەتتەيتىن دە – ارشا. مارالىڭىز ارشانىڭ اراسىندا. قوڭىر ايۋىڭىز بەن قابانىڭىز جانە بورسىعىڭىز ارشانىڭ اينالاسىندا. قاسقىرىڭىز بەن تۇلكىڭىز ارشانىڭ ىرشىپ تۇسەر تۇيىرلەرىن تىستەرىنە باسىپ تۇشىرقانار. سۋىرلارىڭىزعا دەيىن سۋسىلداپ كەلىپ, ارشانىڭ تۇبىندە ايالدار. بيىگىرەكتەگى ارقارلار مەن تاۋتەكە-تاۋەشكىلەر ارشانى كيە تۇتاتىنىن ءبىلدىرىپ, بەلگىلى ءبىر مەزگىلدەردە اينالا-توڭىرەگىنە ۇيىرىلە ەركەلەيدى. ولاردان دا جوعارىراق جاقتى مەكەندەپ, اسا سيرەك كورىنەر قار بارىسىنىڭ قالاۋلى ارشالارى الابوتەن بولەكشە بولادى. اينالايىن ارشاڭىز ۇلكەن اقسۋ, كىشى اقسۋ, جاباعىلى, بالدىبەرەك جانە بالابالدىبەرەك سياقتى وزەندەردى, مىڭداعان باستاۋ-بۇلاقتار مەن ايناكول, قىزولگەنكول سياقتى جۇزدەگەن كول-كولشىكتەردى ساقتاۋعا سەپتەسىپ كەلە جاتىر. اقسۋ-جاباعىلى قورىعىنىڭ مۇراجايىندا ءتورت ءجۇز جىلعا جۋىق ۋاقىت جاساعان ارشانىڭ كەسىندىسى ساقتاۋلى تۇر. التى ءجۇز, جەتى ءجۇز جىل جاساعان ارشالار از ەمەس. مىڭداعان جىلداردان بەرى ماڭعازدانا مۇنارتىپ كورىنەر كەرەمەت ارشالار الىستان مەنمۇندالايدى. ولارعا جەتۋىڭىز قيىن. ارشىل ارشانىڭ اقسوڭكە تارتقان سۇيەكتەرىنە دەيىن يىرقوبىزدانىپ, شيىرلانا شۋاقتانىپ جاتاتىنىن قايتەرسىز... ءتاڭىرتاۋدىڭ اقسۋ-جاباعىلى ايماعىنداعى ارشالى القاپتار قازاقستاننىڭ, قىرعىزستاننىڭ, وزبەكستاننىڭ ءوز ماڭايىنداعى وڭىرلەرىنە, كەنتتەرى مەن شاھارلارىنا اڭقىما اسىلزاتىن شاشىراتىپ تۇرعانى انىق.
باتىس تيان-شاننىڭ بۇل بولىگىندەگى باعزىدان كەلە جاتقان بەدەر-بادىزدەردى سويلەتكەن سۇڭعىلا عالىمدارىڭىز وسىدان 440-570 ميلليون جىلدار بۇرىن اقسۋ-جاباعىلىڭىزدىڭ ايماعى تەڭىزدىڭ ءتۇبى بولعان دەسەدى. سۇرعىلت اكتاستاردىڭ قۇرامىنان نەبىر جانۋارلاردىڭ قالدىقتارى تابىلعان. كەيىننەن قۇرعاقتانعان قورىقتىڭ ورنىن ەكىنشى قايتارا سۋ باسقان. وسىدان 350-400 ميلليون جىلداي ۋاقىت بۇرىن قولايلى, جىلى كليمات ورناعان. ال 230-280 ميلليون جىلدار ىلگەرىرەكتە قىلقانجاپىراقتى اعاشتار پايدا بولا باستاپتى. جاعراپيادان جاقسىراق حاباردار, تابيعات تىلسىمدارى تۋراسىندا تۇسىنىگى بار كىسىلەر ودان بەرگىسىن بىلىڭكىرەيدى.
اتا-بابالارىمىز اقسۋ-جاباعىلىنىڭ تاريحي تاستارىندا تالاي-تالاي تاڭبالى جازبالار مەن سۋرەتتەر قالدىرعان. ءسىز بەن ءبىزدىڭ ەجەلگى اتا-بابالارىمىز. سول جازبالار مەن تاڭبالار جانە سۋرەت-سىزبالار كوپ جىلداردان بەرى عالىمداردى, مامانداردى, ساياحاتشىلاردى, جالپى جانكۇيەر جۇرتشىلىقتى قايران قالدىرىپ كەلەدى. جابايى جانۋارلار, ولاردىڭ ىشىندە ماشات-بۇلاق كەشكەن مارالدار, سول مارالداردىڭ ماڭايىنداعى قايقى قۇيرىق يتتەر, تاۋتەكەلەر مەن ارقارلار, سونداي-اق اڭشىلار ايتارلىقتاي شەبەرلىكپەن بەينەلەنگەن. قاسقابۇلاقتاعى قوڭىرقوشقىل, جالتىر تاستارداعى جۇزدەگەن جازبا-سىزبالار جوعارى مادەنيەتتىلىگىمەن, تالعام بيىكتىگىمەن بولەكشەلەنەدى. ولارداعى مارالدار دا, تاۋتەكەلەر مەن ارقارلار دا, ادامدار دا دەگدارلىقپەن, بەكزاتتىقپەن بادىزدەلگەن. توبەتتەرى مەن تۇيەلەرىنىڭ تۇرىق-تۇرپاتتارىنا قاراپ-اق تاۋاريحتارىن تاسقا ويمىشتاپ قالدىرعان قازاقتاردىڭ ارعى اتا-بابالارىنىڭ قولتاڭبالارىن انىق اڭعاراسىز. جان-جۇرەگىڭىز تولقىنىسقا تۇسەدى. وكىنىشكە قاراي, وسى جازبالار مەن تاڭبالار, سىرلى سۋرەتتەر جان-جاقتى, جۇيەلى زەرتتەلىپ-زەردەلەنبەگەن. تۇبەگەيلى تۇردە جازىلعان تۋىندىلار, دەرەك-دايەكتەرى تولىققاندى دۇنيەلەر, سيپاتتى سۋرەتتەرى جەتىپ-ارتىلىپ جاتاتىنداي البوم-كىتاپتار جوقتىڭ قاسى. قىسقارتىپ قايىرساق, قاسقابۇلاق قۇپيالارى ءالى تولىق تانىلىپ, اشىلىپ بىتكەن جوق.
ءبىز جوعارىدا اقسۋ-جاباعىلىنىڭ قىزعالداعى مەن ارشاسىن عانا از-كەم ايتىڭقىرادىق. جابايى المالارى – ايرىقشا الەم. ولاردى سيۆەرس الماسى دەپ اتايدى. عىلىم جۇزىندە. ال, شىنتۋايتىندا – اقسۋدىڭ المالارى. اقسۋ وزەنىنىڭ ارنالارىن قۋالاي وسەدى. اقسۋ كانونىندا دەگەن دۇرىس شىعار. كانوننىڭ ۇزىندىعى 18 شاقىرىم, تەرەڭدىگى 500-600 مەتر, ەنى جارتى كيلومەترگە جەتەدى. امەريكاداعى اتاقتى شاتقالدان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا. اقسۋدىڭ جابايى المالارى ءتۇرلى-ءتۇرلى. تۇستەرى اقسارى, سارعىش, قىزعىلت سارى, قىزىل, ت.ب. ءدامى دە ءتاتتى, قىشقىلتىم, سۋسىلەپىر دەپ بىرەر تۇرگە بولىنەدى. قاراشانىڭ سوڭىندا ساۋ ەتىپ توگىلىپ, قۋىس-قۋىسقا جاسىرىنىپ, جاپىراق جامىلىپ جاتقان جابايى المانى جەلتوقساننىڭ سوڭىندا قالىڭ قاردان ارشىپ الىپ, قارش-قارش شايناعان قانداي! وگەم وزەنىندەگىدەي, سايرامسۋ مەن قاسقاسۋداعىداي قازاقى قايىڭ قاسقايىپ تۇرىپتى. اققايىڭ ەمەس, قىزىلقايىڭ ەمەس, جىڭىشكەلەۋ قوڭىرقاي قايىڭ ەمەس, كۇرەڭدەۋ رەڭدى قازاقى قايىڭ. بۇتانىڭ بىرقانشاسى, توبىلعى مەن ۇشقاتتىڭ ءبىرتالايى, سارى جانە قىزىل دولانالار, اقتال, تاۋتال, ءسامبىتال, ءورىمتال, قاراتال, اقتەرەك پەن كوكتەرەك – سىزگە تاعى نە كەرەك؟ اققۋراي, قىزىلقۋراي... اندىزدى ايتتىق.
قۇستار, قۇستار. ءبىز بۇل ساپارىمىزدا ءبىراز ۋاقىت بوزتورعاي ءۇنىن, بوزتورعاي ءانىن, بوزتورعاي شىرىلىن تىڭدادىق. ايتپاقشى, اقسۋ-جاباعىلىڭىز – ناۋىرزەك تورعايىڭىزدىڭ اتامەكەنى. وزگە وڭىرلەردە ازايىپ كەتكەن كوكشىلتىم, كورىكتى قۇس, نازىكتىك پەن يماندىلىقتىڭ بىرەگەي بەلگىسىندەي سەزىلەر سەزىمتال قۇس – ناۋىرزەكتى ساعىنساڭىز, كىشى قايىڭدىعا, ۇلكەن قايىڭدىعا شىعاسىز, بالدىبەرەكتىڭ باستاۋلارىنا باراسىز. قاناتتىلار فاۋناسىن زەرتتەگەن ا.ف.كوۆشار “تالاس الاتاۋىنىڭ قۇستارى” اتتى كىتاپ شىعارعان. سول كىتاپتا وسى قورىقتى مەكەندەيتىن 240-قا جۋىق قۇس سيپاتتالعان. سارىشىمشىق پەن سايراۋىق, شەراعاڭ شىعارمالارىندا شىرىل قاعاتىن زارعالداق. ۇلاردىڭ ءجونى ءبىر باسقا. كەكىلىك. اناۋ كەتىپ بارادى-اي, تاستان-تاسقا سەكىرىپ. الەمدىك دەڭگەيدەگى, كەشەگى كەڭەستىك جانە قازەكەمنىڭ قىزىل كىتاپتارىنا كىرگەن الۋان-الۋان قاناتتىلاردى, سۇتقورەكتىلەردى, وسىمدىكتەردى ساناپ كەلتىرمەكتىڭ ءوزى كوپ كولەمدى الىپ كەتەر. عالىمدارىڭىز مىڭعا جۋىق قوڭىز ءتۇرىن, ءۇش جۇزدەن استام كوبەلەك ساناپ, سارالاعان. انە, جاباعىلى جاقتاعى جاقپار تاستاردىڭ تاساسىنان اقباۋىر بۇلدىرىق بۇلدىراي كوتەرىلىپ, بۇرق ەتىپ قوندى. توبىلعىنىڭ تۇبىنە. بۇركىتۇيا قۇزارىنىڭ باتىس بۇيىرىنەن الىپ قۇس ارى قاراي اينالىپ كەتتى. كەيدە كۇشىگەنىڭىز كوكتە قالىقتايدى. تازقارانى تەز تانيسىز.
اقسۋ-جاباعىلى قورىعى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ارنايى كوميتەتىنە قارايدى. ەلۋ ءۇش ادام ەڭبەك ەتەدى. كۇزەت ءبولىمى, ەكولوگيالىق اعارتۋ جانە تۋريزم ءبولىمى, عىلىم ءبولىمى, قارجى جانە ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى بار. ون بەس كوردوننىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورلارى وتباسىلارىمەن بىرگە تاۋ تۇكپىرلەرىندە تۇرادى. “بارلىق كوردوندار كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلگەن, بايلانىس قۇرالدارى, باسقا دا جاعدايلار جاسالعان, – دەيدى قورىقتىڭ قازىرگى ديرەكتورى ايتبەك مەڭلىبەكوۆ مىرزا. – قورىقتىڭ باس كەڭسەسىن, مۇراجايدى, تاعى باسقا عيماراتتاردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزگەنىمىز يۋنەسكو قامقورلىعى اياسىندا بولىنگەن قوماقتى قارجىنىڭ ارقاسى”.
قورىق باسشىلىعىنىڭ قۇرامىندا راشيد ءابدىرايىموۆ, ۆاگيد مامەدوۆ, حاليدا قويلىباەۆا سىندى تاجىريبەلى ماماندار بار. اعا عىلىمي قىزمەتكەر ەلەنا چاليكوۆانىڭ ورنى ەرەكشە. جيىرما جىلدان بەرى وسىندا ەڭبەكتەنىپ كەلەدى. زەرتحاناشى انارقۇل قاراقۇلوۆتىڭ الپىس جاسقا تولۋى اتالىپ ءوتىپ جاتىر ەكەن. ءبىز بارعاندا. قىرىق ەكى جىلىن قورىق قارەكەتىنە جۇمساپتى.
“اڭداردى جىلىنا ءۇش مارتە ساناقتان وتكىزەمىز, — دەيدى عىلىمي قىزمەتكەر ەرالى قاسپاقوۆ. – بيوتەحنيكالىق شارالاردىڭ ەڭ ماڭىزدىسى وسى. كوكتەمدە ءبىر كۇندىك ساناق جۇرگىزىلەدى. باعىتتار بويىنشا. كۇزدە ءۇش كۇندىك ساناق. بۇكىل اۋماقتى اتپەن ارالايمىز. ءۇشىنشى ساناق العاشقى قارداعى اڭداردىڭ ىزدەرى بويىنشا وتكىزىلەدى. قانشا ايۋ, قانشا ارقار مەن تاۋەشكى, نەشە ەلىك پەن مارال, قانشا قابان مەن قار بارىسى, تاعىسىن-تاعىلار بار ەكەنىن ايتپايمىز (ەرالى جىميىپ قويادى). سوڭعى بەس جىلدا ءبىراز-ءبىراز ءوسۋ بايقالۋدا. سوعان قۋانامىز”. باياعى, وتىز جەتىنشى جىلى ارشالى القاپتارى عانا قوسىلعان مايدانتال ايماعى 2005 جىلى تۇتاستاي قورىققا قاراتىلىپتى. ەڭ قيىرداعى ءوڭىر – وسى. وڭتۇستىگىندە وزبەكستان, شىعىسىندا قىرعىزستان جاتىر. مايدانتالعا بارۋ مۇمكىندىگى تەك جازدا تۋادى. ول جاقتا وسى ۋاقىتقا دەيىن تولىققاندى ساناق ءجۇرگىزىلمەپتى. بىلتىر ەرالىلار مايدانتالدا بارىستىڭ انالىعىن جانە الانىن (كۇشىگىن) كورىپتى. ەكى ءجۇز ەلۋ مەتردەي جەردەن. بۇل جاقتىڭ بارىسىنا قاراعاندا سۇرعىلتتاۋ, تەڭبىلدەرى جيىلەۋ, قۇيرىقتارى قايقىلاۋ سىڭايلى سەزىلىپتى. سول ساپاردا قورىقشىلار ارقاردى دا ءجيى جولىقتىرىپتى. بۇرىن مايدانتالدا ارقار جوق دەپ ەسەپتەلەتىن.
قورىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىندا اتقارار جۇمىستارىنا قاراي اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەندەر بارشىلىق. ەكولوگيالىق ون باعىت بويىنشا ءۇش سوقپاقپەن ساياحات جاسالادى. كوبىنەسە جاياۋ. اتپەن جۇرەتىن ارنايى باعدارلار بەلگىلەنگەن. تەمىر كولىك باعىتتارى دا تاپتىشتەلگەن. تۋريستىك باعىتپەن كەلگەن قانشا ادام بولسىن, ءتىپتى جالعىز جەتسە دە, جانىنا ەكسكۋرسيالىق جەتەكشى-نۇسقاۋشى ىلەسەدى. شەتەلدىك تۋريستەر, اسىرەسە, اقسۋ كانونىنا كوبىرەك قىزىعادى. تابيعي كۇيىندە ساقتالعان تاۋدى, اقسۋدىڭ ارنالارىن, جاباعىلى جىقپىلدارىن, كوبەلەكتەر مەن قۇستاردى, ارشا مەن قىزعالداقتى, گۇلدەر مەن وزگە دە اعاشتاردى تاڭىرقاي تاماشالاپ: “فانتاستيش!” دەپ باستارىن شايقاپ, قايران قالىپ قايتادى. جاباعىلى اۋىلىنداعى ەۆگەني بەلوۋسوۆتىڭ قوناق ءۇيى, گوللانديالىق كۇيەۋ بالا لامەرت ءبيستىڭ “رۋسلان” تۋريستىك تۇراعى, “بەيبارىس” بىرلەستىگىنىڭ بازاسى, سۆەتلانا باسكاكوۆانىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمى شەتەلدىكتەرگە, وزگە دە ساياحاتشىلارعا قىزمەت ەتەدى.
كوردونداردا جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى. “اقسۋدىڭ وڭ جاعالاۋى” كوردونىنداعى داداباي شامشيلوۆ جيىرما جىلدان بەرى وسىندا. بىلتىر بارىستىڭ ءبىر جۇبىن جاپ-جاقىن جەردەن كورىپتى. اقسۋ شاتقالىنىڭ شىعىس جاق قىرقاسىن قيىپ, قوساقتاسىپ كەتىپ بارا جاتىپتى. دادابايدان ايىلدارىن جيماپتى. جاباعىلى كوردونداعى Cابىر جۇنىسباەۆ, داربازاداعى مىرزاتاي ساباەۆ, تالدىبۇلاقتاعى ورىنبەك ورازباەۆ سىندى مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار, ينجەنەر-مەتەورولوگ قالدىبەك بەكپەنبەتوۆ, ەكسكۋرسيا جەتەكشىلەرى عابيت مامىتوۆ, تالعات ساپاروۆ, جانگەلدى ءابىلوۆ, بوتانيك سامات جۇمانوۆ, جىرتقىش اڭدار جونىندەگى مامان سەرىك مەڭلىبەكوۆ سىندى قىزمەتكەرلەر قورىقتىڭ كوركەيۋىن كوزدەپ, تەر توگىپ ءجۇرىپتى.
ون جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى اقسۋ-جاباعىلىڭىزدى ايتبەك مەڭلىبەكوۆ باسقارىپ كەلەدى. “تابيعات قورعاۋدىڭ ۇزدىگى” بەلگىسىمەن, “قۇرمەت” وردەنىمەن ماراپاتتالعان. “بۇكىل الەم تاڭىرقايتىن تابيعاتتىڭ تاماشا تۇكپىرى عوي بۇل, — دەيدى ديرەكتور. – بىراق, ماتەريالدىق جاعداي ونشا جاقسى ەمەس. ەڭ اقىرى ءورت ءسوندىرۋ ءماشينەسى جوق. وزگە قورىقتاردا ماشينە ەمەس, ورتتەن قورعاۋ بولىمدەرى, تۇتاس تەحنيكا بار. ءبىر جىل بۇرىن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى نەحوروشەۆ پەن مىرزاحمەتوۆ مىرزالار بولعان. ورتتەن قورعاۋ ءبولىمى, تەحنيكا, تاعى باسقا جاعدايلار جونىندە ايتتىق. دەپۋتاتتار ساۋال سالىپ, جاردەمدەسۋ جايىندا ۋادە بەرگەن. ناتيجە جوق. جۇمىسكەرلەردىڭ جالاقىسى ءجۇدا جۇقا. مەن – ءبىرىنشى باسشىمىن. شوشقا دا باققام. قۇس فابريكاسىن دا باسقارعام. ون جىلدان بەرى وسىندامىن عوي. جەكەمەنشىك جەرلەرىم بار. تەحنيكام بار. ايتپەسە, قورىقتىڭ ايلىعى توي-تومالاقتارعا اپارۋدان دا ارتىلمايدى...”
ديرەكتور وسىلاي وي قورىتتى. اقسۋ-جاباعىلى ءۇشىن ۇلكەن قيىندىق الدا سەكىلدى. سىندارلى سىناق كۇتىپ تۇرعانداي. قاس قىلعانداي-اق, ءيىرسۋ بيىگىنەن كەرەمەتتەي كەن ورنى تابىلىپتى دەسەدى. التىن-كۇمىس, ۆەرمۋكۋليت, تاعى باسقا ءتۇستى مەتالداردىڭ قاباتتارى قات-قات دەسەدى. قايتا-قايتا قارالىپ, گازەتتەردە جازىلىپ جۇرگەندەي, ءيىرسۋدان كەنىش اشىپ, كەن اقتارىپ, قازبا بايلىققا قارىق بولماققا قۇلشىنىس كۇشەيە تۇسۋدە. دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى ءدۇرري گاۋھارىڭىز – اقسۋ-جاباعىلى قورىعىنىڭ تاعدىرىنا دۇنيەاۋي ەسەپ-قيساپتىڭ, تەك بايىماق پايداكۇنەمدىك پەن تويىمسىز تابىسكەرلىكتىڭ تۇرعىسىنان قاراۋ قالاي بولماقشى؟! قازىناعا قىزىعىپ, قورىعىمىزدىڭ فلوراسىن قۋراتىپ, فاۋناسىن قىرىپ-جويىپ المايمىز با؟ باسقا ەلدەرگە بەزىپ كەتپەي مە؟ كۇللى الەمگە كۇلكى بولمايمىز با؟ ابايلاۋ كەرەك شىعار. شىنداپ زەرتتەپ, شىنايى قورىتىندى جاساماق ءجون بولار. قازىرگى كورەشەكتى عانا ەمەس, ءجۇز عاسىرلىق كەلەشەكتى كوزدەسەك قايتەدى؟
تاپ سول ءتۇستى مەتالل قاباتتارى قات-قات دەيتۇعىن ءيىرسۋىڭىزدىڭ يىعىنان بايقاپ قاراساڭىز, ءبىر جاعىڭىزدا اقسۋىڭىز, ەكىنشى جاعىڭىزدا جاباعىلىڭىز جالعاسىپ جاتىپتى-اي. اللا تاعالا اقسۋىڭىزدا القىزىل (قىزعالداق), الما, ارشادايىن عاجاپتاردى, ال جاباعىلىڭىزدا قازاقتىڭ جانى دەيتۇعىن جاباعى جىلقىنى جاراتقانداي سەزىنەتىنىڭىز انىق. ا, بالكىم, اياعىڭىزدىڭ استىنداعى التىن-كۇمىس كەنىن ادەيىلەپ, سىناماق ءۇشىن بەرگەن شىعار؟ قاي جاعىن تاڭدار ەكەن, قانداي قازىنانى قامدار ەكەن دەپ...
“قالجىراعان, قاناتتارى تالعان ءبىر توپ قاز جەلگە قارسى ۇشىپ كەلەدى. تەسكەنتاۋدى اينالىپ, مايماقتاۋدىڭ سىرتىنان شىعىپ, ماناس شىڭىن بوكتەرلەي, اقساي ارناسىن, اقسۋ-جاباعىلىنى بەتكە الىپ, باياۋ قالىقتايدى. تەز ۇشار ەدى, جەل بار... قازدار مەن قازاقتار – قانات اڭساعاندار”, – دەپ جازادى شەراعاڭ شىعارماسىندا. اتاقتى “اي مەن ايشاسىندا”. وزگە تۋىندىلارىندا دا اقسۋ-جاباعىلىعا اينالىپ سوعا بەرەدى. تۇرار رىسقۇلوۆ تاشكەنتتەن ماشينەمەن دە كەلىپ تۇرعان. ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالىپ, سەڭگىر-سەڭگىر تاۋ اسىپ, اتپەن دە اسىعىپ جەتەدى ەكەن. اقسۋ-جاباعىلىنىڭ تەڭدەسى جوق تابيعاتىنا جانارلارى جاساۋراي قاراپ: “اقسۋىم – ارىمداي, جاباعىلىم – جانىمداي... اينالايىن الاشىم, قازاعىم, قازاقستانىم, امان بول. تۇركىستانىم, تۇگەل بول!” – دەگەن شىعار ماسكەۋ جاققا ءبىرجولاتا كەتەردە.
ءيا, ەڭ الدىمەن, اقسۋ-جاباعىلىدا ەڭبەك ەتەتىن ءاربىر جان وسى ۇلاعاتتى ۇعىنۋعا پارىزدار. تەك ولار عانا ەمەس, قازاق ەلىنىڭ, قازاق جەرىنىڭ بۇكىل جۇرتشىلىعى شەراعاڭ شىرىلىن تەرەڭىرەك ءتۇيسىنىپ, تۇرار تەكتەس تىلەكتە بولماعى ابزال. تۋعان ەل تابيعاتىنىڭ تاڭعاجايىپتارىنان ايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن! بارشامىز: “اقسۋىم – ارىمداي, جاباعىلىم – جانىمداي...” دەسەك, بۇل – الاكول مەن الماتى, بارساكەلمەس, باتىس التاي مەن ءۇستىرت, مارقاكول مەن ناۋىرزىم, قاراتاۋ مەن قورعالجىن قورىقتارىن دا, التىنەمەل, باياناۋىل, بۋراباي, ىلە الاتاۋى, قارقارالى, قاتونقاراعاي, كوكشەتاۋ, شارىن, كولساي كولدەرى, سايرام-وگەم سىندى ۇلتتىق پاركتەرىمىزدى دە قالتقىسىز سۇيگەنىمىز. بۇكىل بايتاعىمىزدى باعالاعانىمىز. انا-تابيعاتتى ايالاعانىمىز.
مارحابات بايعۇت.
