قۇرمەتتى مەملەكەت باسشىلارى!
اسا قۇرمەتتى ەلباسى!
ەڭ الدىمەن, ۇسىنىسىمىزدى قابىل الىپ, بۇگىنگى بەيرەسمي سامميتكە قاتىسۋعا كەلىسىم بەرگەندەرىڭىز ءۇشىن شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن.
بۇل باسقوسۋدى ءبارىمىز ءۇشىن قاسيەتتى تۇركىستاندا ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاعان ەدىك.
الايدا, پاندەمياعا بايلانىستى كۇردەلى احۋالعا وراي ءبىز ءسامميتتى ونلاين فورماتتا وتكىزۋدى ءجون كوردىك.
ىندەتتىڭ بەتى قايتقان سوڭ, بۇرىنعىداي بەتپە-بەت جۇزدەسەمىز دەپ سەنەمىن.
وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, بارشاڭىزدى ناۋرىز مەيرامىمەن تاعى دا قۇتتىقتايمىن. بۇل – كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ ءتول مەرەكەسى. باۋىرلاس ەلدەرگە باق-بەرەكە تىلەيمىن!
قۇرمەتتى جيىنعا قاتىسۋشىلار!
1992 جىلى انكارادا وتكەن العاشقى باسقوسۋدا ەلباسى تۇركى ەلدەرىنىڭ باسشىلارى بۇدان بىلاي كيەلى تۇركىستاندا كەزدەسىپ تۇرادى دەپ ايتقان.
تۇركىستان – بارلىق تۇركى حالىقتارى ءۇشىن قاستەرلى قارا شاڭىراق, قۇتتى مەكەن جانە اڭسارلى اتاجۇرت.
بابالارىمىز وسى وڭىردە عۇلاما ۇستاز قوجا احمەت ياساۋيدەن ءدىني ءبىلىم الىپ, تۇركى-يسلام مادەنيەتىن الەمگە تاراتقانى بەلگىلى. تۇركىلەر كىشى ازياعا بەت بۇرعاندا بۇل قۇندىلىقتار ءتۇپ-تامىرىمىزدى ساقتاپ, بىرلىگىمىزدى بەكەم ۇستاۋعا نەگىز بولدى.
ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – تۇركى الەمىن XXI عاسىردا ماڭىزدى ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق كەڭىستىكتىڭ بىرىنە اينالدىرۋ.
تۇركى وركەنيەتىن جاڭعىرتۋدى, ەڭ الدىمەن, ياساۋي مۇراسى مەن قاسيەتتى تۇركىستاندى الەمگە تانىتۋدان باستاۋعا شاقىرامىز.
سول سەبەپتى, بۇگىنگى سامميت «تۇركىستان – تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى» دەپ اتالىپ وتىر.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تۇركىستان قالاسى تۇبەگەيلى وزگەرىپ, جاڭا كەلبەتكە يە بولدى.
قۇرمەتتى ارىپتەستەر!
بىلتىردان بەرى بۇكىل الەم تەڭدەسسىز سىن-قاتەرلەرمەن كۇرەسىپ كەلەدى. سوعان قاراماستان, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعى جالپى العاندا باسەڭدەگەن جوق. بۇگىنگى وتىرىس – سونىڭ دالەلى. الايدا, كۇردەلى كەزەڭدە قارىم-قاتىناسىمىزعا تىڭ سەرپىن بەرۋ جولدارىن بىرلەسىپ ويلاستىرۋىمىز قاجەت. وسى ماقساتتا مىناداي ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارعان ءجون دەپ سانايمىن.
بىرىنشىدەن, ىندەتتى توقتاتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ازاماتتارىمىزدى ۆاكتسينامەن جاپپاي قامتاماسىز ەتۋ ەكەنى ايدان انىق. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز دە ەكپە شىعارۋدى قولعا الدى. ورتاق مۇددەگە ساي تاجىريبە ءبولىسىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداۋىمىز قاجەت دەپ سانايمىن.
وكىنىشكە قاراي, حالىقارالىق قاۋىمداستىق پاندەمياعا قارسى كۇرەس كەزىندە تۇتاسىپ ارەكەت ەتە المادى. نەگىزگى ءىرى مەملەكەتتەر اراسىندا قايشىلىقتار تۋىنداپ, ۆاكتسينالىق قاقتىعىس باستالىپ كەتتى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دا وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا ءوز الەۋەتىن كورسەتە المادى.
وسى كۇردەلى كەزەڭدە دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە بيوقاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنىڭ ماڭىزى ارتا ءتۇستى. بۇل رەتتە, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 75-ءشى سەسسياسىندا قازاقستان بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنى بەلگىلى. سىزدەر وسى تىڭ يدەيانى قولدايسىزدار دەپ سەنەمىن. اگەنتتىك بولاشاقتا بيولوگيالىق قاتەردىڭ الدىن الۋعا جانە قاۋىپتى دەرت بويىنشا مالىمەت الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەرى ءسوزسىز.
ەكىنشىدەن, پاندەميا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەكونوميكالىق داعدارىسقا اكەپ سوقتىردى. ىندەتتىڭ سالدارىنان ءوزارا ساۋدا اينالىمى ازايىپ كەتتى. ناقتى ايتقاندا, قازاقستان مەن تۇركى كەڭەسىنە مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق كولەمى بىلتىر شامامەن 7 ميلليارد دوللار بولدى. بۇل – پاندەمياعا دەيىنگى كورسەتكىشتەن 11,2 پايىزعا تومەن. سوندىقتان, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءۇشىن الىس-بەرىستى ۇلعايتا ءتۇسۋ – باستى مىندەتتىڭ ءبىرى. وسى ورايدا, توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان تۇركىستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق مۇمكىندىگى زور. ونىڭ قوماقتى تابيعي رەسۋرسىن, ادامي كاپيتالى مەن تۋريستىك الەۋەتىن ەسكەرىپ, تۇركىستان وڭىرىندە تۇركى ەلدەرىنىڭ بىرلەسكەن «ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن» قۇرۋدى ۇسىنامىن.
بۇدان بولەك, سۋ-ەنەرگەتيكا سالاسى – قاتىناستارىمىزدىڭ تاعى ءبىر قۇرامداس بولىگى. ويتكەنى, سۋ ماسەلەسى ءبىزدىڭ ايماقتاعى وتە ماڭىزدى, كۇردەلى پروبلەماعا اينالىپ وتىر. ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى ءارى ءادىل پايدالانۋ – ەلدەرىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى مەن ءوسىپ-وركەندەۋىنىڭ كەپىلى. وسى ورايدا, وزدەرىڭىزبەن بىرلەسە گيدروقۇرىلىمدار سالۋ جوبالارىنا اتسالىسۋعا دايىنبىز.
پاندەميا جاڭا تەحنولوگيانىڭ كۇندەلىكتى ومىردە قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتتى. قازىر تەحنولوگيا ءتۇرلى سالالارعا جەدەل ەنگىزىلۋدە. سوندىقتان, مەملەكەتتەرىمىزدى جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ, اۋقىمدى دەرەكتەردى تالداۋ, تسيفرلاندىرۋ, ينتەرنەت ساۋداسى سياقتى سالالاردا ورتاق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا شاقىرامىن. بۇل قادام يننوۆاتسيالاردى يگەرۋگە جانە باسەكەگە قابىلەتىمىزدى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەرى ءسوزسىز. قازاقستاندا بۇل سالا باسىمدىققا يە بولدى. ەلەكتروندىق ۇكىمەت
(E-gov) تابىستى جۇمىس ىستەۋدە.
بانك جانە قارجى جۇيەسىندە (FinTech) وزىق تەحنولوگيالار مەن تسيفرلىق شەشىمدەر كەڭ قولدانىس تابۋدا. ءبىز وسى سالادا سىزدەرمەن تاجىريبە الماسۋعا ءازىرمىز.
ۇشىنشىدەن, تۇركى ينۆەستيتسيا-ينتەگراتسيالىق قورىن قۇرۋ جۇمىستارىن تەزدەتۋ قاجەت. بۇل – ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزگە ورتاق العاشقى قارجى ينستيتۋتى. باستامانى بارلىق مۇشە مەملەكەتتەر پىسىقتاعان سوڭ ونىڭ شتاب-پاتەرىن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا ورنالاستىرۋدى ۇسىنامىن. «استانا» قارجى ورتالىعى – حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ۇزدىك تاجىريبەسى مەن زاماناۋي مۇمكىندىكتەرىن بىرىكتىرگەن بىرەگەي الاڭ. مۇندا يسلام بانكينگى جانە سۋكۋك قۇرالدارى كەڭىنەن قولدانىلادى. بۇل ۇيىم تۇركى ەلدەرىنە كەڭ كولەمدە ينۆەستيتسيا تارتۋعا جول اشاتىن ەرەكشە قۇرىلىم بولماق.
تورتىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق – بولاشاقتاعى تابىستى سەرىكتەستىكتىڭ نەگىزگى فاكتورى. وسى رەتتە, ورتاق مادەني-اعارتۋشىلىق كەڭىستىك قالىپتاستىرعان ءجون. سول ارقىلى جاستاردىڭ زامان تالابىنا بەيىمدەلۋىنە جول اشىلادى. ونى « ۇلى تۇركىلەر» ءبىلىم بەرۋ قورىن قۇرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولار ەدى. قور ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا اكادەميالىق ۇتقىرلىق, تاعىلىمدامادان ءوتۋ, بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ءىسىن ۇيلەستىرەدى. ءبىز باۋىرلاس ەلدەردىڭ جاستارىنا قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە باكالاۆريات باعدارلاماسى بويىنشا وقۋ ءۇشىن 50 گرانت بولۋگە دايىنبىز (ياساۋي اتىنداعى ستيپەنديا).
بەسىنشىدەن, قازىرگى زاماندا گۋمانيتارلىق جانە اكادەميالىق ىقپالداستىقتىڭ وزەكتىلىگى ارتىپ كەلەدى. ىرگەتاسى ورتا عاسىردا قالانعان تۇركىستان شاھارى ارحەولوگيالىق جانە عىلىمي تۇرعىدا ءالى تولىق زەرتتەلگەن جوق. سوندىقتان, تۇركسوي مەن تۇركى اكادەمياسىنىڭ تۇركىستان وڭىرىندە ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە باسا ءمان بەرۋى وتە ورىندى. بۇدان بولەك, تامىرلاستىق سيمۆولى رەتىندە تۇركىستاندا حالىقتارىمىزعا ورتاق ساۋلەت نىسانىن سالساق, قۇبا-قۇپ.
التىنشى, كەڭەسىمىزدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرىپ, ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمىن نىعايتۋ ماقساتىندا ونى تولىققاندى ۇيىمعا اينالدىرۋ – ۋاقىت تالابى. وسى ۇسىنىستى سامميت قورىتىندىسى بويىنشا قابىلداناتىن تۇركىستان دەكلاراتسياسىنا ەنگىزىپ, بەكىتۋدى ۇسىنامىن.
قادىرلى اعايىن!
قازىرگى حالىقارالىق ساياسات پەن قارىم-قاتىناستا تۇركى الەمىنىڭ ماڭىزى ارتا تۇسكەنى بارشاعا ءمالىم. ەندەشە, تۇركى كەڭەسى اياسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعى زور دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ءبىز وڭىرلىك جانە جاھاندىق ماسەلەلەر بويىنشا ءوزىمىزدىڭ كوزقاراسىمىزدى ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ داۋىسىمىز نىق ءارى ايقىن بولۋعا ءتيىس. وسى ورايدا, ءبىز بارلىق باستامالار مەن ۇسىنىستاردى باۋىرلاس ەلدەرمەن بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋعا دايىنبىز.
قۇرمەتتى ارىپتەستەر!
بۇگىنگى تاريحي باسقوسۋىمىزدى تۇيىندەي كەلە, تۇتاس تۇركى الەمى ءۇشىن ماڭىزى زور تۇركىستان دەكلاراتسياسىن قابىلداۋدى ۇسىنامىن.
* * *
بارشاڭىزدى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋىمەن قۇتتىقتايمىن!
وسىمەن بەيرەسمي ءسامميتىڭ جۇمىسى اياقتالدى.
بىرلىگىمىز جاراسىپ, ناۋرىزدان ناۋرىزعا بىرگە جەتە بەرەيىك!
ىستانبۇل قالاسىندا كەزدەسكەنشە امان-ساۋ بولايىق!
