– از كۇننەن سوڭ ەلىمىزدىڭ ءبىراز وڭىرىندە كوكتەمگى ەگىس ناۋقانى باستالادى. بىراق شارۋالاردىڭ كوبى قازىر «ولمەستىڭ» كۇنىن كورىپ ءجۇر. پاندەميا كەسىرىنەن جۇمىستارى ءتىپتى تۇرالاپ قالدى. وسىدان كەيىن ولار ەگىن ەگۋ ناۋقانىنا بەلسەندى قاتىسادى دەپ ايتا الاسىز با؟
– شىنى كەرەك, اگرارلىق سالانىڭ سولقىلداق تۇستارى ءالى دە كوپ. قوردالانىپ قالعان ءبىراز ماسەلە بار. سولاردى ۋاقىت وزدىرماي شەشۋ كەرەك. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ توتەنشە جاعداي رەجيمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قورىتىندى وتىرىسىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا ءجىتى ءمان بەرەمىز دەگەن ەدى. پرەزيدەنت: «الدىن الا ساتىپ الۋ شارالارىن قولعا الدىق. بۇعان قوسىمشا وففتەيك-كەلىسىم شارتتارىن ەنگىزەمىز» دەگەن. بۇل وتە ماڭىزدى مالىمدەمە. ويتكەنى, شارۋالاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن قايتا قاراستىرسا, ولاردىڭ ەڭبەك ەتۋگە دەگەن ىنتاسى ارتار ەدى. قازىر قازاقستاندا 1 ميلليون 700 مىڭعا جۋىق جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق بار. بىراق ولاردىڭ ءونىمى ساۋدا سورەلەرىنە قويىلىپ جاتقان جوق. ءتىپتى, وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا دا جەتكىزىلمەيدى. بۇدان كەيىن ولار نە ىستەيدى؟ جيعان-تەرگەنىن وزدەرى قالاي دا وتكىزىپ, كەتكەن شىعىندى وتەپ قالۋعا تىرىسادى. سەبەبى, ولارعا دا جان باعۋ كەرەك. ال مۇنداي جاعداي قازىر شەتەلدىكتەرگە عانا قولايلى بولىپ تۇر.
ايتالىق, ديقاندار جيعان استىقتى ەلەۆاتورلارعا وتكىزەدى. ال ولار 1 توننا ونىمگە تەك 200 دوللار كولەمىندە عانا اقشا تولەيدى. شەتەلدىكتەر ءۇشىنشى ساناتتى بيدايدىڭ تونناسىن 400 دوللاردان ساتىپ الىپ جاتىر. مۇندايدا ديقاندار نە ىستەيدى؟ ارينە, استىقتى شەتەلدىكتەرگە بەرەدى. ويتكەنى ولار اقشانى كوبىرەك تولەيدى. سول سەبەپتى, وتاندىق استىق ونىمدەرىن ءبىر عانا مەكەمە ەكسپورتتاۋ كەرەك. ونىمەن ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى اينالىسقانى ءجون. بۇل ۇيىم جەكەنىڭ قولىندا ەمەس, مەملەكەتكە قارايدى.
– بۇل ۇسىنىس قاراپايىم شارۋالارعا, ەگىس القاپتارىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ديقاندارعا نە بەرەدى؟ ونىڭ قانداي پايداسى بار؟
– ونىڭ پايداسى كول-كوسىر. ماسەلەن, ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىنىڭ قۇزىرەتىن كۇشەيتتى دەلىك. ديقاندار ورىپ العان ونىمدەرىن سولارعا جونەلتەدى. قاي شارۋا كوپ ءونىم وتكىزسە, سوعان كوبىرەك قولداۋ بولادى. ءتۇرلى تىڭايتقىشتاردى, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن الۋعا سۋبسيديا بولىنەدى. جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ۇسىنادى. مىنە, ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى بەلسەندى جۇمىس ىستەيتىن ديقاندارعا وسىنداي جاعداي جاسايدى. ەگەر استىق ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ قۇزىرى ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىنا بەرىلسە, وندا ساتۋدان تۇسكەن پايدانى سۋبسيديا رەتىندە پايدالانسا بولادى. ونداي كەزدە بيۋدجەتكە سالماق تۇسپەيدى. ياعني, ەل قازىناسىنان ءبىر تيىن دا المايدى. كورپوراتسيا بۇل سالانى ءوزى رەتتەپ وتىرادى. ەكى تاراپقا دا ىڭعايلى بولار ەدى. شارۋالار قارجىلاي قولداۋ تابادى, ال مەملەكەت سالىق ەسەبىنەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى تولتىرۋعا مۇمكىندىك الادى. مۇنداي ءادىس ەكونوميكانى سەرپىلتىپ تاستاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
– كورپوراتسيانىڭ قۇزىرەتىن كۇشەيتسە, سالادا جەمقورلىق بەلەڭ الىپ كەتەدى دەپ قورىقپايسىز با؟
– ونداي قاۋىپ بار. بىراق قازىر بارلىق قۇجات تسيفرلىق جۇيەگە اۋىستىرىلعان. شارۋالاردىڭ قانشا جەرى بار, ولار قانداي كولەمدە استىق جينادى, مىنە وسىنداي دەرەكتەردىڭ بارلىعى سول بازاعا ەنگىزىلگەن. ونى «قولداۋ» جۇيەسى ارقىلى كەز كەلگەن ادام باقىلاي الادى. سوندىقتان بارماق باستى, كوز قىستىعا جول بەرىلمەيدى دەپ ويلايمىن. ونىڭ ۇستىنە, اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارى تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جاساپ تۇرسا, شارۋالار دا ايلاعا باسپاس. ايتپەسە, جيعان-تەرگەن ءونىمىن قامباسىنا سالىپ, تىعىپ قوياتىن ديقانداردى دا كەزدەستىردىك. ولار استىققا سۇرانىس ارتقان بويدا, شەتەلدىكتەرگە قىمبات باعاعا ساتىپ جىبەرۋگە تىرىسادى. ءسويتىپ, بىردەن تولايىم تابىسقا كەنەلگىسى كەلەدى. ونداي ديقانداردىڭ كەسىرىنەن كەيدە استىق ونىمدەرى از جينالىپ جاتادى. ءتىپتى, ىشكى نارىقتى تولتىرا الماي قالاتىن كەزدەر بولادى. سونىڭ كەسىرىنەن نان باعاسى دا, ۇن دا قىمباتتايدى. حالىقتىڭ قالتاسىنا سالماق تۇسەدى. مۇندايدى البەتتە بولدىرماۋ كەرەك.
– ال لاتيفۋنديستەردىڭ ارەكەتىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى, جالعا دا بەرىلمەيدى» دەپ كەسىپ ايتتى. مۇنى زاڭمەن بەكىتۋدى تاپسىردى. ءسويتىپ, داۋلى ماسەلەگە نۇكتە قويدى. بىراق ءبىز مىنا جايتتى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. قازىر شەتەلدىكتەر سەرىكتەس رەتىندە ءبىزدىڭ نارىققا كىرىپ جاتىر. ءسويتىپ, قازاقستاننىڭ ساپالى استىعىن وزدەرىنە جاپپاي الىپ كەتەدى. ونى باقىلاپ جاتقان ەشكىم جوق. مەنىڭشە, ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىن بىرىڭعاي وپەراتور رەتىندە بەكىتسە, مۇنداي باسسىزدىق بولماس ەدى. سودان كەيىن, ات شاپتىرىم اۋماقتى الىپ الىپ, سونى جالعا وتكىزىپ جاتقان لاتيفۋنديستەر جەتىپ ارتىلادى. ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى وسىلاردى دا تەكسەرىپ, يگەرىلمەي جاتقان جەر تەلىمدەرىن سوت شەشىمىمەن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىپ الۋ كەرەك. جەردى قولىنان ءىس كەلەتىن, ەگىن ەگىپ, استىق جينايتىن ناعىز ديقاندارعا بەرۋ كەرەك. مۇنى ەلباسى كەزىندە بىرنەشە رەت قاداپ ايتقان. سول كەزدە عانا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى وركەن جايادى. وسىنى تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتتى.
ودان كەيىن, «وتباسى بانكى» نەگىزىندە «اگرارلىق» بانك قۇرۋ كەرەك. قازىر شارۋالار جەردى جالعا الادى, بىراق ءىس جۇرگىزۋگە كەلگەندە اقساپ قالادى. نەگە؟ ويتكەنى ولار قارجىلاي قولداۋعا مۇقتاج. ەگەر جالعا العان جەر تەلىمدەرىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە كەپىلدىك رەتىندە قويسا, ءسويتىپ جەڭىلدەتىلگەن نەسيە السا, ول شارۋا كابىسىن وركەندەتۋگە مۇمكىندىك الار ەدى. ءبىر جالعا العان جەرلەردى – كەپىلدىككە قويۋ دەگەن بيزنەس كوزىنە اينالىپ كەتپەۋى كەرەك. سول سەبەپتى, ولاردىڭ ءىسىن پروكۋراتۋرا ءجىتى قاداعالاۋى ءتيىس. ەگەر الدەكىم جالعا العان جەرىن يگەرمەسە نەمەسە جەرىن كەپتىلدىككە قويىپ, نەسيە السا, سودان جۇمىسىن وندىرە الماسا, الگى تەلىمدەردى دەرەۋ مەملەكەت مەنشىگىنە وتكىزۋ كەرەك. مەنىڭشە, فەرمەرلەرگە مۇمكىندىك بەرىلۋ كەرەك. قولىنان ءىس كەلەتىن قانشاما ادام ءجۇر. بىراق سولار قولداۋ تابا المايدى. ەگەر «اگرارلىق» بانك قۇرىلسا, شارۋالار جۇمىستارىن شيراتىپ كەتەر ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
