– ەڭ الدىمەن, ناۋرىز ءداستۇرىنىڭ 2009 جىلدىڭ 30 قىركۇيەگىنەن باستاپ يۋنەسكو-نىڭ ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنىڭ رەپرەزەنتاتيۆتىك تىزىمىنە ەنگەندىگىن ەسكە سالا كەتەيىن. وسىناۋ ايتۋلى جايت بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ «حالىقارالىق ناۋرىز كۇنى» دەپ اتالاتىن 2010 جىلعى قارارىنىڭ قابىلدانۋىنا نەگىز بولدى. قازاق ەلىندە ەجەلدەن اتالىپ كەلگەن ناۋرىز مەرەكەسىنە 1926 جىلى بەلگىلى سەبەپپەن تىيىم سالىنعان بولاتىن. اراعا كوپ جىل سالىپ تەك 1988 جىلى عانا قازاق ەلى ءاز ناۋرىزبەن قايتا قاۋىشتى. اتالمىش ۋاقىتتا ناۋرىزدىڭ بۇكىلحالىقتىق دەڭگەيدە مەرەكەلەنۋى, ءسوز جوق, ۇلت مادەنيەتىنە ءوزىنىڭ ايرىقشا ۇيىمداستىرۋشىلىق قايراتكەرلىگىمەن دە, سان سالالى زەرتتەۋلەرىمەن دە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان وزاعانىڭ, وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگىن ەرەكشە ايتقان ءلازىم. الايدا, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە رەسمي مويىندالۋى قازكسر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1991 جىلدىڭ 15 ناۋرىز كۇنى قابىلداعان «22 ناۋرىز مەيرامى – حالىقتىق كوكتەم مەرەكەسى» جارلىعىنان كەيىن عانا مۇمكىن بولدى. ال 2001 جىلدان بەرى مەملەكەتتىك مەرەكە رەتىندە اتالىپ كەلەدى.
– رەسمي دەڭگەيدە تويلانباعانىمەن دە, كەڭەس زامانىندا اۋىل-اۋىلدا ءۇي-ءۇيدى ارالاپ كوجە ءىشۋدىڭ ءوزى ءبىر مەرەكە ەدى عوي.
– ناۋرىز مەرەكەسىن اتاپ ءوتۋ قارياسى كوپ اۋىلداردىڭ بەرەكەسى بولاتىن. ءار ۇيدە ارنايى ناۋرىزكوجە دايىنداۋ ءۇردىسى ءالى كۇنگە جالعاسىپ كەلەدى. دەگەنمەن دە قايماعى بۇزىلماعان اۋىلدىڭ قازىناسى بولعان قايران اجەلەرىمىز بەن انالارىمىز پىسىرگەن وسىناۋ عاجايىپ تاعامنىڭ ءتىل ۇيىرەر ەرەكشە ءدامى اۋىزدان كەتپەيدى-اۋ.
– ۇلىق مەرەكەنى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە وزىنشە ءجون-جورالعىسىمەن اتاپ ءوتىپ جاتادى. دەسەك تە كوپشىلىكتى ناۋرىزدىڭ پايدا بولۋ تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر مەن ءداستۇرلى قازاقى ورتاداعى تويلانۋ بارىسىنا قاتىستى جايتتار قىزىقتىراتىنى انىق.
– ناۋرىز تۋعان كۇننەن باستاپ تىرشىلىكتە باستالعان كوركەم قۇبىلىستار كوز قۋانتىپ جاتقانىمەن دە, ونىڭ تاريحىن ءبىر اڭگىمەنىڭ اياسىنا سىيدىرۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحناماسىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ناۋرىز ايىندا باستالاتىن قوعامداعى جانە تابيعاتتاعى جاڭارۋ, وركەندەۋ, ءوسىپ-ءونۋ ۇردىسىنە پارمەن بەرەتىن ۇلى كۇش – كوك سەڭگىر اسپان كەيپىندەگى ءتاڭىرى (ەر ادام) مەن بۇكىل تىرشىلىك يەسى تۋاتىن جەر انانىڭ ءوزارا جۇپتاسۋى ەكەن. مۇنى ەش اسىرەسىز دۇنيەنىڭ جاراتىلىسى تۋرالى كوشپەلىلەر تۇجىرىمداماسىنىڭ ەرەكشە قىرى رەتىندە باعامداۋعا ابدەن بولادى. ال عالىمداردىڭ باسىم كوپشىلىگى, سونىڭ ىشىندە, اسا كورنەكتى اعىلشىن يرانتانۋشىسى مەري بويس ناۋرىز جوسىن-جورالعىسىنىڭ گەنەزيسىن ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ءحىى–ح عاسىرلاردا يندويراندىق ەتنومادەني ورتادا ورنىققان زورواستريزم ىلىمىمەن جانە وسى ءىلىمنىڭ ينستيتۋتتارىمەن بايلانىستىرادى. عالىم اتاپ كورسەتكەندەي, يندواريلىك ميفولوگيالىق قيسىن بويىنشا, قۇدايلار پانتەونىنداعى باس قۇداي احۋرا-مازدانىڭ قىزى اردۆيدسۋرا وركەندەۋ قۇدايى رەتىندە جىل سايىن قىس مەزگىلىندە جان ءتاسىلىم ەتىپ, كوكتەم تۋا سالا (ياعني قازىرگى اعىمداعى كۇنتىزبەگە سايكەس ناۋرىز ايىندا) ءتىرىلىپ وتىرادى ەكەن. اردۆيدسۋراعا اتالمىش ۋاقىتتا جان ءبىتۋى جان-جانۋارلاردىڭ جاپپاي تولدەۋىنە, وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ ءوسىپ-ونۋىنە دەم بەرەدى ەكەن دەسەدى. ءسويتىپ, ادام بالاسى ءۇشىن توقشىلىق تىرشىلىكتىڭ باستاۋى ىسپەتتەس وسىناۋ ايتۋلى قۇبىلىستىڭ تويلانۋى ناۋرىز تۇرىندە قازىرگى زامانعا دەيىن جەتىپ وتىر دەگەنگە سايادى عالىمنىڭ وي-تۇجىرىمى. الايدا, عىلىمدا مۇنداي وي-تۇجىرىمعا كەرەعار كەلەتىن پىكىرلەر دە بارشىلىق. كورنەكى مىسال رەتىندە ءبىراز عالىمداردىڭ پارسىلىق تەرمين دەپ ەسەپتەلەتىن «نوۆرۋزدىڭ» (ناۋرىزدىڭ) كونە كوپت تىلىندە كەزدەسەتىن «نيارۋس» ءسوزىنىڭ يراندىق فونەتيكالىق تۇرلەنىسكە ۇشىراعان ءتۇرى دەگەن كوزقاراستارىن ايتۋعا بولادى. ويتكەنى «نيارۋس» ۇعىمى – ءوزىنىڭ يدەولوگياسى مەن تۇجىرىمداماسى ءھام اتقارىلۋ رەتى جاعىنان ناۋرىزدىڭ جوسىن-جورالعىسىنا وتە ۇقساس كوپت ەلىندە جىل سايىن كوكتەمنىڭ باس كەزەڭىندە اتالىپ وتىرعان عۇرىپتىق مەرەكەنىڭ اتاۋى دەيدى. ال كوپت ەلىندە بۇل مەرەكە, بىزگە جەتكەن دەرەك بويىنشا, جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى VI عاسىردىڭ وزىندە اتالىپ وتكەن ەكەن. دەمەك ناۋرىز مەيرامىنىڭ تەك تامىرى ءالى دە عىلىمي زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى. الايدا قازاق جەرىندە ناۋرىز مەرەكەسى كورشىلەس وتىرىقشى ەلدەردەن اۋىسىپ, ورنىققاندىعى ەش داۋ تۋعىزبايدى. وسىعان بايلانىستى كەيبىر عالىمداردىڭ ناۋرىز كوشپەلى ورتادا پايدا بولدى دەگەن كوزقاراسىنىڭ شىندىققا جاناسپايتىندىعىن ايتا كەتكەن ءجون.
– سوڭعى جيىرما شاقتى جىلدىڭ ىشىندە ناۋرىز تاريحىن زەرتتەۋگە بايلانىستى كوپتەگەن زەرتتەۋلەر, عىلىمي كوپشىلىك باسىلىمدار جارىق كورگەن. كەيدە باسىلىم بەتتەرىنەن نەگىزسىز جازىلعان دەرەكتەردى دە كەزدەستىرىپ قالامىز...
– كۇنى بۇگىنگە دەيىن ناۋرىز تاقىرىبىنا بايلانىستى ەلىمىزدە جارىققا شىققان باسىلىمداردىڭ ۇزىن سانى مىڭنان اسادى ەكەن. بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ تانىمدىق تاعىلىمىن تومەن باعامداۋعا بولماس. ولاردىڭ ىشىندە تەوريالىق جاعىنان ەرەكشە نازار اۋداراتىندارى دا بارشىلىق. دەي تۇرعانمەن, ءبىرازىنىڭ «مەن بىلەمدىكپەن» جازىلعاندىعىن اڭعارۋ دا قيىن ەمەس. ەڭ الدىمەن, بۇل گاپتى عانا ەمەس, ۇلتتىق تاريحناماداعى باسقا كەمشىن جايتتاردى دا وتاندىق الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق عىلىم سالالارىنىڭ ءالى دە بولسا ء«بىر قايناۋى» جەتپەي جاتقان كۇيىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. ەلىمىزدە الەمدىك دەڭگەيدەگى مىقتى عىلىمي ورتا قالىپتاسسا, مۇنداي ولقىلىقتاردى ء«سۇرىپ تاستاپ» وتىرار ەدى.
– وسى ورايدا مۋزەي ماماندارى تاراپىنان دا از زەرتتەۋلەر جاسالعان جوق. ناۋرىز مەرەكەسىن ءداستۇرلى اتاپ ءوتۋدىڭ وزىندىك ەرەجەسى دەيمىز بە, الدە ءتارتىبىنىڭ الەۋمەتتىك ەرەكشەلىكتەرى جايىنداعى عالىمدار تۇجىرىمى قانداي؟
– مەنىڭ قاراستىرىلىپ وتىرعان تاقىرىپ جونىندەگى كوزقاراسىم 2017 جىلى ەكىنشى رەت تولىقتىرىپ مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي عالىمدارى جارىققا شىعارعان «قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى» اتتى جالپى كولەمى 500 باسپا تاباقتى قۇرايتىن ىرگەلى عىلىمي ەنتسيكلوپەدياداعى ناۋرىز مەرەكەسىنە بايلانىستى ماقالالار تسيكلىندە تولىق كورىنىس تاپتى. وسى ماقالالاردىڭ ءداستۇرلى قازاقى ورتادا ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ ءداستۇرلى اتقارىلۋ رەتىنە بايلانىستى تۇستارىنىڭ تۇجىرىمدامالىق جاعىنا عانا توقتالىپ وتەيىن. ەڭ الدىمەن, ناۋرىز جوسىن-جورالعىسىن اتاپ وتەتىن بارلىق حالىقتار سياقتى كوشپەلى تىرشىلىك كەشكەن قازاقى ورتادا دا ناۋرىز «ادام – قوعام – تابيعات» دەپ اتالاتىن بەلگىلى ۇلى تريادا اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعاندىعىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون. ءداستۇرلى سوتسيۋم اتاۋلىنىڭ, سونىڭ ىشىندە كوشپەلى قوعامنىڭ دا, قالىپتى تىنىس-تىرشىلىگى ءۇشىن اتالمىش ۇيلەسىمدىلىكتىڭ شەشۋشى ءرول اتقارعاندىعى تۇسىنىكتى جايت بولسا كەرەك. ءداستۇرلى قازاقى ورتادا وسىناۋ ۇلى مىندەت, ناۋرىزدىڭ ءبىر-بىرىمەن ءوزارا سەبەپ-سالدارلىق بايلانىسى ەكولوگيالىق, شارۋاشىلىق, الەۋمەتتىك جانە سيمۆولدىق-عۇرىپتىق فۋنكتسيالارى ارقىلى جۇزەگە استى. ءبىرىنشى جانە ەكىنشى فۋنكتسيا بويىنشا – ەرتەرەكتە ناۋرىز قارساڭىندا بۇكىل اۋىل بولىپ, ەڭ الدىمەن, توڭىرەكتەگى بۇلاقتاردىڭ كوزدەرىن ارشيتىن, قۇدىقتار شەگەندەلەتىن, وزەن-كولدەردىڭ كۇندەلىكتى سۋ الاتىن جانە سۋات رەتىندە پايدالاناتىن تۇستارىن تازالايتىن. ال قازاق ەگىنشىلەرى بولسا, ارىق پەن توعاندى سۋ قالىپتى جۇرەتىندەي كۇيگە كەلتىرەتىن, قاجەتىنشە كوپىرلەر مەن وتكەلدەر سالاتىن, بۇرىنعىلارى جوندەۋدەن وتەتىن, اعاش وتىرعىزىلاتىن. ۇشىنشىدەن – ناۋرىزدىڭ العاشقى كۇنى تاڭ سىبىرلەپ اتا سالىسىمەن-اق, اۋىلدىڭ جاسى كىشى ەر ازاماتتارى ۇلكەندەرمەن كورىسىپ, سالەم بەرەتىن. ارتىنشا بۇل ءۇردىس اۋىل ادامدارى اراسىنداعى جاس جانە جىنىس ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ناۋرىز مەرەكەسى اياسىندا اتقارىلاتىن ءارتۇرلى جوسىن-جورالعىلار, ويىن-ساۋىقتار جانە اس-تاعام – ناۋرىزكوجە بەرۋ بارىسىندا جاراسىمدى جالعاسىن تاۋىپ جاتاتىن. وسى ساتتە ادامدار اراسىنداعى ءارتۇرلى وكپە-رەنىش اتاۋلى مۇلدەم كەشىرىلىپ, ءتىپتى بۇعان دەيىن ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن ءوزارا جاۋىعىپ كەتكەن جاندار دا ءبىر-بىرىنە «جاسىڭا جاس قوسىلسىن» دەگەن ءيسى قازاق ەرەكشە قاستەرلەيتىن يگى تىلەك ايتىساتىن. ويتكەنى بايىرعى قازاقى ورتادا تۋعان كۇندى اتاپ ءوتۋ سالتى مۇلدەم بولماعان. ناۋرىز مەرەكەسى بارىسىنداعى مۇنداي كىسىلىك قارىم-قاتىناستىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەگى الەۋمەتتىك بايلانىستان وزىندىك سيمۆوليكالىق ءماندى كورنەكىلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىندىگى سوندىقتان. بۇل «كورنەكى» الەۋمەتتىك بايلانىستى, بەينەلەپ ايتقاندا, ءداستۇرلى قازاقى ورتادا ەجەلدەن ورنىققان «اتا-بابا جولىنىڭ» بۇلجىماس ءھام ۇيلەسىمدى پرينتسيپتەرى مەن نورمالارىنىڭ «احۋالدىق مونتاجدالعان» كورىنىسى رەتىندە دە باعامداۋعا بولادى. ناۋرىز جوسىنىنىڭ ءتورتىنشى سيمۆوليكالىق ءماندى عۇرىپتىق فۋنكتسياسى – كەتىك نەمەسە بۇرناعى جاماۋ ىدىس اتاۋلىنى ءھام جارامسىز ەسكى-قۇسقى بۇيىمداردى «موعال وشاق» دەپ اتالاتىن ارنايى قازىلعان جەر وشاقتا ورتەپ, سوڭىنان مۇلدەم كومىپ تاستايدى. بۇل ناۋرىز جوسىن-جورالعىسىنان تۋىندايتىن جاڭارۋ يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسۋىمەن قاتىستى. ءتىپتى ناۋرىزدى اتاپ ءوتۋ بارىسىندا «قان شىعارۋ» وسىناۋ ۇلى جوسىننىڭ اتالمىش يدەياسىنا كەرەعار بولادى دەپ مال سويىلمايدى. ءداستۇرلى قازاقى ورتادان جالعاسقان سالت بويىنشا ناۋرىزكوجەنىڭ جەتى ەلەمەنتىنىڭ ءبىرى رەتىندە قىستان جەتكەن ءسۇر ەتتىڭ پايدالانىلاتىندىعى سوندىقتان. ناۋرىز مەرەكەسى كەزىندە عانا ەمەس, وسى اي تۋعاندا كوكتى جۇلۋعا, ءوسىپ تۇرعان اعاشتى سىندىرۋعا, اڭ-قۇستى اۋلاۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنادى. بۇل جايتتار ناۋرىزدىڭ وركەندەۋ, ءوسىپ-ءونۋ يدەياسىمەن تىعىز بايلانىستى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
