ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى قورعاننىڭ 5,7 مەتر تەرەڭدىگىنەن ادام سۇيەگىن, قانجار, نايزانىڭ ۇشى, قامشى قالدىعى, جاقسى ساقتالعان ساداق قابى مەن قورامساق, التىن اشەكەيلەر, جىلقى سۇيەكتەرىن تاپتى. قورامساقتا جەتى وققا ارنالعان تەرىدەن جاسالعان قاپتاما بولدى. قاپتاما سىرتىنداعى ءسىڭىر جىپتەرمەن تىگىلگەن جاپىراقشالى التىندارعا التىن سپيرالدەر ورالىپتى. قورامساقتىڭ ورتاڭعى بولىگى قىزىل ءتۇستى. ودان كىشكەنتاي تەمىر ۇشتارى بار جۇزدەگەن جەبە قالدىقتارى شىقتى. جەبە ۇشتارى ءۇش ءجۇزدى, بىلىكتەرى اعاشتان جاسالىنعان. جەبەلەردىڭ ۇزىندىعى – شامامەن 600 مم. قورامساقتىڭ تومەنگى جاعىندا التىن جىپتەرى مەن مونشاقتارى توگىلىپ جاتقان ابدەن توزعان شاعىن سومكە تابىلدى. ءاۋ باستا جۇقا بىلعارىدان نەمەسە جىبەك ماتادان جاسالعان وسى دۇنيەنى جاۋىنگەر بەلبەۋىنە تاققان.
بويى 1,80 مەتر, ءىرى دەنەلى, شامامەن 40 جاسقا جەتپەي قايتىس بولعان تايپا كوسەمىنىڭ تەرىدەن تىگىلگەن كيىمدەرىندەگى ورنەكتەلگەن التىن بۇيىمدارعا ەجەلگى ميفتىك بەينە – گريفوننىڭ باسى, كونۋس تۇرىندەگى قوڭىراۋ, بالىق, كۇن, وسىمدىكتەر كەسكىندەلگەن.
ارحەولوگتەر 2500 جىل بۇرىن بار ءسان-سالتاناتپەن جەرلەنگەن تايپا كوسەمىنىڭ مۇردەسىنە جەتپەس بۇرىن قورعاننىڭ جوعارعى بولىگىنەن 3 جەرلەۋ ورنىن تاپتى. ونىڭ ءبىرى عۇرىپتىق جەرلەۋگە ۇقسايدى. كوسەم سۇيەگىنەن ءسال جوعارى توپىراق قاباتىندا جىلقى سۇيەكتەرى مەن التىن اشەكەيلەر شاشىلىپ جاتقان. بۇل وتە ەرتە زامان توناۋشىلارىنىڭ ارەكەتى.
«بۇل – ەرتە تەمىر داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن ىقپالدى تايپا كوسەمىنىڭ وباسى. بۇل جەردەن تابىلعان ساداق پەن جەبەگە ارنالعان قورامساقتىڭ قارا تەڭىز بويىنداعى ساق تايپالارىنىكىمەن بىردەي ەكەندىگىن ايتىپ وتكەن ءجون. ول زاماندا قارا تەڭىز بويىنداعى ساق تايپالارى اعاش پەن تەرىدەن قىمبات قورامساقتار جاساۋمەن اتى شىققان. تاسقوپاعا قىمبات قورامساقتار كەرۋەن جولدارىمەن كەلۋى مۇمكىن. جاسى 40-قا جەتپەي قايتىس بولعان تايپا باسشىسىن التىنمەن كومكەرىلگەن قىمبات زاتتارىمەن جايعاستىرىپ, ۇستىنە بيىك ەتىپ قورعان تۇرعىزعان. قورعانداردى كيىز ءۇي پىشىنىندە دوڭگەلەتە سوعىپ, ساز بەن بالشىق ارالاستىرا ۇيگەن. ارينە 2500 جىل ىشىندە بۇل قورعاندار كىشىرەيىپ شوككەن. ەرتە تەمىر داۋىرىندە قازاقستاننىڭ باتىسىندا ءومىر سۇرگەن سارمات تايپالارىنىڭ كاۆكازداعى ساق تايپالارىمەن قارىم-قاتىناستارى جاقسى بولدى. بۇلار – تۋىس تايپالار», دەدى ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ب.بايتاناەۆ سارمات كوسەمىنىڭ عىلىمي رەكونسترۋكتسياسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا.
ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ارحەولوگ ارمان بيسەمباەۆ تاسقوپا كوسەمىنىڭ اشەكەي بۇيىمدارى باشقۇرتستانداعى بەشقوپا وباسىنان تابىلعان زاتتارمەن بىردەي ەكەندىگىن ايتادى. تاسقوپا كوسەمىنىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتى 1969 جىلى ەسىك قورعانىنان تابىلعان التىن اداممەن بىردەي.
«ب.ز.د. ءى مىڭجىلدىقتىڭ ورتاسى مەن ەكىنشى جارتىسىندا قازاقستاننىڭ باتىسىندا وتە قۋاتتى كوشپەلى سارمات تايپالارى وداعى قۇرىلدى. ولار سىرتقى ساياساتقا جاقسى ارالاسقان. سارماتتاردىڭ پارسىلارمەن ەڭ ءبىرىنشى اسكەري قاقتىعىسى كير قۇرىپ, كەيىن داري نىعايتقان وداقپەن سوعىستان باستالىپ, كەيىن الەكساندر ماكەدونسكي مەن ونىڭ ۇرپاقتارىمەن بولعان شايقاستارعا جالعاستى. بۇل – ب.ز.د. ءىV ع. بولعان وقيعالار. سودان كەيىن باتىس قازاقستاننىڭ سارمات تايپالارى كۇشەيىپ كەلە جاتقان ريم يمپەرياسىنا قارسى سوعىسقا كىردى», دەيدى ارمان بيسەمباەۆ.
ءبىزدىڭ جەرىمىزدەگى ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ ادامدارى تابيعاتى شۇرايلى سۋى مول جەرلەر مەن جايىلىمداردى مەكەندەگەن. جەر ءۇشىن تالاس, جايىلىم ءۇشىن تالاس, كەرۋەن جولدارى ءۇشىن تالاس ەجەلگى وركەنيەتتەردى دە اينالىپ وتپەگەن. بيىك ەتىپ قورعاندار ءۇيۋ سول زامانداعى جەردىڭ يەسىن ايعاقتايتىن بەلگى دە بولعان. بۇگىندە ەۋرازيا كەڭىستىگىندە سوزىلىپ جاتقان, تىزبەكتەلە ورنالاسقان قورعانداردى ەرتە داۋىردەگى اتا-بابالارىمىزدىڭ قالدىرعان بەلگىسى, شەكاراسى دەۋگە بولادى.
سارمات تايپالارى قىرىم مەن سولتۇستىك چەرنوگورياداعى ساق تايپالارىمەن كەرۋەن جولدارى ارقىلى بايلانىسقان ءارى بىرلەسە سىرتقى كۇشتەرگە قارسى ءجيى جورىققا شىققان. تاريحشىلار قازىرگى موڭعوليا جەرىنەن مولداۆياعا دەيىن 5 مىڭ شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان ەۋرازيا كەڭىستىگىن «دالانىڭ ۇلى بەلدىگى» دەپ اتايدى. وسى دالا بەلدىگىندە ءومىر سۇرگەن تايپالاردىڭ تىلدەرى مەن ادەت-عۇرىپتارىندا ازداعان ايىرماشىلىق بولسا دا, ءوز زامانىندا ورتاق مادەنيەت پەن ەكونوميكا قالىپتاستى. ولاردىڭ اراسىندا جاقسى جولعا قويىلعان كەرۋەن, پوشتا بايلانىستارى بولعان. بۇل سول زاماننىڭ جاقسى بيزنەسى دە ەدى.
باۋىرجان بايتاناەۆ ءىح-ح عاسىرداعى اراب ساياحاتشىلارىنىڭ «الەمدەگى ەڭ كۇشتى پوشتا – تۇركىلەردىڭ پوشتاسى. ولار جارتى اي جۇرەتىن حابارلامانى بار-جوعى ەكى كۇن ىشىندە جەتكىزەدى» دەگەن جازباسىن ەسكە ءتۇسىردى. «ايشىلىق الىس جەرلەردەن جىلدام حابار العىزعان» پوشتا بايلانىسىنىڭ سارمات داۋىرىندەگى كەرۋەن جولدارىمەن قالىپتاسقانى اقيقات. ال تاريح عىلىمىندا پوشتا بايلانىسى شىڭعىس حان داۋىرىندە كۇشەيدى دەپ ءجيى ايتىلادى. وسىدان-اق شىڭعىس حان, تۇركىلەردەن دە بۇرىن سارمات-ساق داۋىرىندە جىلدام حابار جەتكىزۋ نۇكتەلەرى جاقسى قالىپتاسقانىن بىلۋگە بولادى.
«اقتوبە وبلىسىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان ەرتە تەمىر ءداۋىرى جادىگەرلەرىنىڭ سولتۇستىك چەرنوگوريا ساقتارى مەن ارال بويى ماسساگەتتەرى, ورال مەن ءسىبىر تايپالارىنىڭ ماتەريالدىق مادەنيەت ۇلگىلەرىمەن وتە ۇقساستىعىن ايتىپ وتكەن ءجون. جەرلەۋ عۇرىپتارى دا بىردەي. تاسقوپا وباسىنىڭ وتە ەرتە داۋىردە توناۋشىلىققا ۇشىراعانىن اشەكەي بۇيىمدارى, قارۋ-جاراق پەن جىلقى سۇيەكتەرىنىڭ شاشىلىپ جاتقانىنان كورۋگە بولادى. كەيىنگى زاماندا تونالعانىن قازبا جۇمىستارى كەزىندە توپىراقتىڭ ءتۇسىنىڭ وزەرۋىنەن بىلۋگە بولادى نەمەسە قورعاننىڭ جوعارعى قاباتىنان ساڭىلاۋلار تاپقان بولار ەدىك. جەرلەۋ ورنىنداعى مونوليتتە بەلبەۋ قالدىقتارى, وقشانتاي, مۇردە تاڭبالارى وزگەرىسسىز جاتتى. بۇل وسى زاتتارعا ەجەلگى زامان توناۋشىلارىنىڭ قول تيگىزبەگەنىن كورسەتەدى. بۇل بيلىك ءبىر قولدان ەكىنشى قولعا وتكەن كەزدەگى عۇرىپتىق توناۋ. سول زاماندا وشتەسكەن تايپالار جەرلەنگەن كوسەمنىڭ التىندارىن شاشىپ, كيىمدەرىن, قارۋىن لاقتىرىپ كەتكەن. بىراق ەشتەڭە الماعان. ويتكەنى ول زاماندا كوسەمنىڭ دەنەسىنەن العان التىندارىن تايپالاستارى بىردەن تانيدى. كوسەمنىڭ زاتتارىن قاي زەرگەردىڭ جاسايتىنىن ولار جاقسى بىلەدى», دەيدى تاسقوپا وباسىنداعى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ارحەولوگ ارمان بيسەمباەۆ. اقتوبە وبلىسى اۋماعىندا كيىز ءۇي ءپىشىندى سارمات قورعاندارى باستاپقى ۇيىلگەن بەينەسىندە ساقتالماعان. ال قىزىلوردا وبلىسى اۋماعىندا سارمات زامانىندا سوعىلعان سەگىز قىرلى, ساز بالشىقتان تۇرعىزىلعان قورعانداردى كورۋگە بولادى.
سانكت-پەتەربۋرگ ماتەريالدىق مادەنيەت ينستيتۋتىنىڭ رەستاۆراتورى ۆلاديمير كۋرگانوۆ وبادان تابىلعان سۇيەكتەردەن كوسەمنىڭ بەينەسىن قالپىنا كەلتىرسە, بەلىندەگى بەس قارۋىن جەرگىلىكتى شەبەر ەرقوساي ابىلەۆ تۇگەندەدى. اقتوبەلىك زەرگەر بولات اتىراۋباەۆ باستاعان 7-8 مامان 3 مىڭعا جۋىق التىن كوشىرمەلەردى دايىندادى. «ۋكراينا مەن رەسەيدەن قوسىمشا اقپارات الىپ, تەوريالىق دايىندىقتان كەيىن عانا جۇمىسقا كىرىسىپ, ءا. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى ماماندارىنىڭ اقىل-كەڭەسىمەن جۇرگىزدىك. اقتوبەدە ءبىرىنشى رەت سارمات كوسەمىنىڭ بەينەسىن جاسادىق دەپ ايتا الامىن. كىرپىگىن, ساقالىن, بولەك-بولەك تىكتىك. ناتيجەسىندە شايقاستان شىعىپ كەلىپ, دەم الىپ وتىرعان كوسەم بەينەسى شىقتى. مۇقيات قاراساڭىز, قولىنىڭ تامىرلارىنا دەيىن كورىنىپ تۇر. ءۇش مىڭ التىن بۇيىمدى بىلعارىعا تىگۋ دە وڭاي بولعان جوق. بارلىعىن جەرگىلىكتى شەبەرلەر ازىرلەدى», دەيدى بولات اتىراۋباەۆ.
قازىرگى ۋاقىتتا 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان «اقتوبە وبلىسىنىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» ايماقتىق عىلىمي باعدارلاماسى ازىرلەنىپ, بىرنەشە باعىت بويىنشا جۇمىستار ازىرلەنىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە مۇعالجار اۋدانى تولەۋبۇلاق ۇڭگىرىندە ساقتالعان العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس ادامدارى تاڭبالاعان پەتروگليفتەر مەن ەجەلگى مال وسىرۋشىلەر مەن مەتاللۋرگتەردى زەرتتەۋ, حرومتاۋ اۋدانىنداعى موڭعولساي جانە ويسىلقارا تاريحي-مادەني كەشەندەرىن, جەزدى-دوڭىزتاۋ ايماعىنداعى وعىز ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋ قامتىلىپ وتىر. وسى جۇمىستار الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى, ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى ارقىلى جۇزەگە اسپاقشى. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وسى جىلدىڭ سوڭىندا مونوگرافيالىق ەڭبەك شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر.
اقتوبە وبلىسى
