رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ دونورلارى – قىزمەت كورسەتۋ سالاسى دامىعان ەكى ءىرى قالا جانە ەكى مۇنايلى ءوڭىر. ايماقتىق بيۋدجەتتەردەن بولىنەتىن ترانسفەرتتەردىڭ مولشەرى 200 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. تەك قانا دوتاتسياعا يەك ارتاتىن وزگە وڭىرلەردىڭ نەگىزگى كىرىسى ترانسفەرتتەن جيناقتالىپ وتىر. 2020-2022 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەتكە زەر سالساق, جاقىن ارادا جاعداي وزگەرمەيتىن سىڭايلى. سوندىقتان ۇكىمەت ەندى بۇل قارجىنى قاي وبلىستاردان الۋعا بولاتىنىن انىقتاۋعا كىرىسىپ كەتتى. سەبەبى 2021 جىلدىڭ بيۋدجەتىندەگى 200 ملرد تەڭگەنىڭ كەمدىگى قالعان رەتسيپيەنت ايماقتاردىڭ ەنشىسىندە ەكەنى بەلگىلى.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ بىزگە دايىنداپ بەرگەن مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ءتورت ءوڭىر – الماتى, نۇر-سۇلتان قالالارى مەن اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ دونورلارى, قالعان 13-ءى − دوتاتسيالىق ءوڭىر.
جالپى, 2020 جىلى وڭىرلەردەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ترانسفەرى 420,1 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وڭىرلەر بيۋدجەتىنە سۋبۆەنتسيالار 2 104,4 ملرد تەڭگە سوماسىندا بەرىلدى. 2020 جىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ كىرىستەرى (ترانسفەرتتەردى ەسەپكە الماعاندا) 3 097,9 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. وڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 2020 جىلدان باستاپ جەرگىلىكتى بيۋدجەت قورجىنىنا شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن تۇسەتىن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى تۇسىمدەرى قوسىلىپ وتىرعان.
ەسكە سالا كەتسەك, 2019 جىلى يگەرىلگەن بيۋدجەت قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ دونورلىق ايماقتارىنا الماتى, نۇر-سۇلتان قالالارى مەن اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارى كىردى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ سايتىندا جاريالانعان اقپاراتقا سايكەس 2019 جىلى الماتى قالاسى رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنە 115,3 ملرد تەڭگە قۇيعان. ودان ارعى جىلدارى دا وڭتۇستىك استانا دونور ايماقتار رەيتينگىندە بىرنەشە رەت كوش باستاعان. 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن الماتىنىڭ بيۋدجەتتەگى ۇلەسى 49 پايىزعا (171,7 ملرد تەڭگەگە دەيىن) ارتادى دەگەن ءۇمىت بولعان. بىراق بىلتىر دونور ايماقتارعا, اسىرەسە نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىنىڭ بيۋدجەتىنە سالىق تولەيتىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ جۇمىسى سايابىرلاپ قالدى. دامۋدىڭ كۇرەتامىرىنا قان جۇگىرتىپ تۇرعان وڭىرلەر باياۋلاپ قالسا, وزگە ايماقتاردىڭ جاعدايى تىپتەن كۇردەلەنەتىنىن سەزگەن ۇكىمەت ورتاق بيۋدجەتكە تاۋەلدى رەتسيپيەنت ايماقتار كوبەيىپ كەتپەس ءۇشىن الدىن الا قام جاساپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى 6 مەملەكەتتىك ورگانمەن بىرلەسە, ەلدىڭ وڭىرلىك دامۋ ستراتەگياسىن دايىندادى.
دونور ايماقتاردىڭ السىرەۋىنە جول بەرۋگە بولمايدى
نۇر-سۇلتان مەن الماتىنىڭ دونور بولۋىنا كاسىپكەرلەر سەپتىگىن تيگىزىپ تۇرسا, اتىراۋ مەن اقتاۋ ەكونوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرىنا مۇناي «قان جۇگىرتىپ» كەلدى. ساراپشىلار الماتى وبلىسىنىڭ ەكونوميكالىق وسىمىنە قورعاس بەكەتى مەن الماتى قالاسى ىقپال ەتەتىنىن, قاراعاندىعا گەوگرافيالىق جاعىنان جاقىن ورنالاسقان نۇر-سۇلتان ءتيىمدى بولىپ وتىرعانىن ايتادى. مۇنداي مىسالدار الەمدىك تاجىريبەدە كوپ. ايتالىق, اقش ەكونوميكاسى كاناداعا قۋات بەردى. قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى ۆەتنامدى ۇيقىدان وياتتى. ال ەو-داعى ەلدەردىڭ دامۋىنا ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن كورشى قونىستانۋى اسەر ەتتى. دەمەك دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى − كورشى ەلدەرگە, ال شوب-تىڭ الەۋەتى ىرگەلەس قالالاردىڭ ەكونوميكاسىنا دەم بەرەدى.
ساراپشىلار مەملەكەتتىڭ تابىستى دامۋى – ايماقتىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىنە تاۋەلدى ەكەنىن ايتادى. قازىر الەمدىك تاجىريبەدە, سونىڭ ىشىندە رەسەيدە «دونور ايماقتاردىڭ سىرقاتى» دەگەن تىركەس پايدا بولدى. رەسەي ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل − قاۋىپتىڭ باسى. قازىرگىدەي ەكونوميكالىق جانە پاندەميالىق داعدارىس كەزىندە دونور ايماقتاردىڭ السىرەۋىنە جول بەرۋگە بولمايدى. اقش-تا تۇراتىن ساراپشى ءۋاليحان تولەشوۆ بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا بۇل ماسەلەنىڭ كۇردەلى ەكەنىن ايتىپ وتىر. سەبەبى قازىر كوپ ەل «ولە جەگەنشە, بولە جە» ەمەس, ء«وز تابىسىممەن بولىسەمىن» دەگەن قاعيداعا بەيىمدەلگەن. وسى رەتتە ۋ.تولەشوۆ اتاپ وتكەندەي, دونور ايماقتاردىڭ نە ءۇشىن السىرەگەنىن دەر كەزىندە انىقتاپ الماساق, ولاردىڭ ءوزىن ءوزى قامتي المايتىن, تەك دوتاتسيامەن ءومىر سۇرەتىن ايماقتارعا قوسىلۋى لەزدە-اق. سوندىقتان ماسەلەنى دەرەۋ قولعا الىپ, ناقتى شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەت. ايماقتار دامۋىنىڭ كەنجەلەپ قالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – اكىمدەرگە باستاعان ءىسىن سوڭىنا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرىلە بەرمەيدى. ەكىنشىدەن, بيزنەس-كليماتتىڭ تارتىمدىلىعى دا كوپ ماسەلەنى شەشەدى. مىسالى, الماتى مەن نۇر-سۇلتاننىڭ بيزنەس-كليماتىنىڭ تارتىمدى بولۋىنا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءمان بەرىلگەنىمەن, وزگە ايماقتارعا ءدال سونداي كوڭىل بولىنە بەرمەيدى. بۇل رەتسيپيەنت قالالاردىڭ قاتارىن كوبەيتۋگە اكەلىپ وتىر. رەسەي تاجىريبەسىنە زەر سالساق, 2020 جىلدىڭ قورتىندىسى بويىنشا مۇندا دونورلىق ايماقتار سانى ازداپ قانا قىسقارعان, بىراق ولاردىڭ كوپشىلىگى 2020 جىلدى تاپشىلىقپەن اياقتاپتى. بۇل دەگەنىڭىز ولاردىڭ الداعى ۋاقىتتا دونور بولۋ مۇمكىندىگى شەكتەلىپ كەلە جاتىر دەگەن ءسوز. بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق قىسقارىپ, دوتاتسيادا وتىرعان ايماقتار الدىنداعى مىندەتتەمەلەر ۇلعايعان. ACRA ساراپتامالىق اگەنتتىگى 2021 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا دونور ايماقتاردىڭ سانى 2019 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ۇشەۋگە كەمىگەنىن بايقاعان. «بىزگە دە دونور ايماقتاردى, ءوزىن ءوزى اسىراپ وتىرعان وڭىرلەردى زەرتتەيتىن ورتالىقتار قاجەت. بۇل ماسەلە قازاقستاندا كەشەندى تۇردە زەرتتەلمەيدى, ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى تەك قۇرعاق مالىمەتتەرمەن عانا شەكتەلەدى. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا شىمكەنت جانە اقتوبە قالالارى 2025 جىلعا قاراي دونور ايماقتاردىڭ قاتارىنا قوسىلاتىنى ايتىلدى. بىراق وعان قانداي جاعدايلار نەگىزگە الىنعانى تۇسىندىرىلمەدى», دەيدى ۋ.تولەشەۆ.
ونىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ فۋنكتسياسى ءالى تولىق جۇزەگە اسىرىلا قويعان جوق. مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى دامىعان ۋنيتارلى ەلدەردە كەز كەلگەن قالا ءوز بيۋدجەتىن ءوزى باسقارادى. ال ەلىمىزدە قىسقارعان بيۋدجەتتىڭ اسەرى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا قاتار سەزىلەدى. قولدانىستاعى ەكونوميكالىق مودەل ەسكىرگەن. ونى قايتا جاڭارتۋ كەرەك. «باسى ارتىق شىعىن مەن ارتىق شتات ءاربىر قالانىڭ جەكە-دارا دامۋىن تەجەيدى. ۇكىمەت ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ حالىقارالىق تارتىپتەرىن ەنگىزۋى كەرەك. ەلدەگى ەكونوميكالىق قۇرىلىم دا نارىق زاڭىنا قايشى: بيۋدجەت تومەننەن ەمەس, جوعارىدان بەكىتىلەدى. باسقاشا ايتقاندا, تۇركىستاننىڭ شالعاي اۋداندارىنىڭ تاعدىرى ورتالىقتا شەشىلەدى», دەيدى ۋ.تولەشەۆ.
ال ساراپشى بەيسەنبەك زيابەكوۆ مەملەكەتتىڭ ايماقتىق دامۋى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار باعىت ەكەنىن ايتادى. مۇنداعى بولماشى قاتەلىكتىڭ ءوزى مەملەكەتتىڭ بىرتۇتاستىعىنا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى دوتاتسيادا وتىرعان ايماقتاردى قاتارعا قوساتىن مۇمكىندىكتەردى ۋىستان شىعارىپ الماۋ قاجەت. وسى وڭىرلەردى سۋبسيديا ارقىلى العا جەتەلەيمىز دەگەن وي − اقىلدى شەشىم ەمەس. بۇل «سۋبسيديا ارقىلى ىلدەبايلاپ كۇن كورەمىز» دەگەن ماسىلدىق پيعىلدى ودان ءارى تەرەڭدەتىپ جىبەرەدى. دۇرىسى, ەڭ ارتتا قالعان ايماقتى سالىقتىڭ بارلىق تۇرىنەن بوساتىپ, سول ارقىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى كولەڭكەدەن الىپ شىعۋدىڭ قامىن جاساۋ كەرەك. «قازاقستاننىڭ ءار تۇكپىرىندە تۇراتىن حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن از دا بولسا تەڭەستىرۋ ءۇشىن مەملەكەت كىرىستەردى قايتا ءبولۋ تەتىكتەرىن قولدانادى. قارجىنى باي وڭىردەن الىپ, تۇرمىسى تومەن ايماققا بەرەدى. مۇنىڭ تەتىكتەرى بيۋدجەت كودەكسىندە دە ناقتى ايتىلعان. تىم اۋىر بولسا دا ۇكىمەت وسىنداي قادامدارعا بارۋى كەرەك. سوندا جەرگىلىكتى اكىمدەر شوب-تىڭ جۇمىس ىستەۋىنە مۇددەلى بولادى. ءبىز وسىنداي باستامالار ارقىلى جاعدايى سىن كوتەرمەيتىن ايماقتاردىڭ مۇشكىل ءحالىن تۇزەپ الا الامىز», دەيدى ب.زيابەكوۆ.
دونور قاتارىنا ەنگەن 4-5 ايماقتان وزگەسىنىڭ كەنجەلەپ قالۋى ەكونوميكالىق ساياسات ءۇشىن دە, الەۋمەتتىك احۋال ءۇشىن دە ءتيىمدى ەمەس. تاريحي ولشەممەن العاندا, كەيبىر وڭىرلەردە تابيعي رەسۋرستار, ينفراقۇرىلىم, ونەركاسىپتىك ءوندىرىس, اسكەري ورتالىقتار بار, باسقاسىندا جوق. تيىسىنشە, كەيبىر ايماقتاردىڭ تابىسى جاقسى, ال كەيبىرىندە كىرىس از. قايسىبىر وڭىرلەردە كەدەيلەر كوپ. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قازاقستاندا تۇرمىسى ناشار حالىق ۇلەسى 2020 جىلدىڭ سوڭعى توقسانىندا 4 پايىزدى قۇراعان. كەدەيلىك دەڭگەيىنىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىشى تۇركىستان (9,8 پايىز), ماڭعىستاۋ (5,8 پايىز) جانە جامبىل (5,2 پايىز) وبلىستارىندا بايقالعان, ال ەڭ تومەنى نۇر-سۇلتان قالاسىندا (1,1 پايىز) تىركەلگەن. بۇل دا − دونور مەن دوتاتسيا وڭىرلەردى ايقىندايتىن كورسەتكىش. ويتكەنى بيۋدجەتكە ۇلەس قوساتىن – جۇمىس ىستەيتىن ەكونوميكالىق بەلسەندى توپتىڭ تابىس سالىعى. سوندىقتان تۇرعىنداردىڭ ايلىق تابىسى جوعارى ايماقتار – دونور, جالاقىسى تومەن بولسا, دوتاتسيادا وتىرعان ايماق دەپ قاراستىرىلادى.
دونورلاردى ءوسىرۋدىڭ جولى قانداي؟
ءاربىر وبلىس ءوز كۇنىن ءوزى كورۋى ءۇشىن شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلىپ, ادام كاپيتالىن جەتىلدىرۋى كەرەك. سونداي-اق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ارقىلى جاڭا تەحنولوگيالاردى قۇرىپ, تاۋارلار ءوندىرۋدى جولعا قويۋ كەرەك. بۇل – ءىجو ءۇشىن سارقىلمايتىن رەسۋرس. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردان باستاپ, وبلىستار مەن اۋداندارعا وڭىرلىك پروبلەمالاردىڭ ەڭ ءتيىمدى شەشىمدەرىن ۇسىنا الاتىن كرەاتيۆتى اكىمدەردى سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ دە ماڭىزدى. «بۇل ماسەلەنى رەتتەۋدىڭ جولى جەرگىلىكتى وڭىرلەردىڭ ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ مۇمكىندىگىنە بايلانىستى. بىراق 2014-2015 جانە 2020 جىلدارداعى قيىنشىلىققا بايلانىستى بۇل جۇيەنى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن بولمادى», دەيدى ەكونوميست ساپارباي جوباەۆ.
2020 جىلدىڭ باسىنان باستاپ وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى ىسكە قوسىلدى. الداعى بەس جىلدا ۋربانيزاتسياعا نازار اۋدارىلادى. ءتورت ءىرى اگلومەراتسيا – نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت جانە اقتوبە شاھارلارىن دامىتۋعا كوڭىل بولىنەدى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى جوسپارىنا سايكەس قالالاردىڭ دامۋىنا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە دە نازار اۋدارىلادى. ساراپشىلار وسى جۇمىستار ناتيجەلى جۇرگىزىلسە, دونور ايماقتاردىڭ قاتارى دا وسەتىنىن ايتىپ وتىر.
الماتى
