بيزنەس • 19 ناۋرىز، 2021

وتاندىق بيزنەستىڭ جاعدايى نەگە تومەن؟

76 رەت كورسەتىلدى

سوڭعى جىلدارى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ەرەكشە كوڭىل مەن قىرۋار قاراجاتتىڭ ءبولىنىپ جاتقانىنا قاراماستان، دامۋ دەڭگەيى ويداعىداي ەمەس. پاندەميا داعدارىسى كەزىندە ەلدە جۇمىس ىستەمەي قالعان شاعىن كومپانيالار سانى ەسەلەپ وسكەن.

قاڭتار ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۋاقىتشا جۇمىس ىستەمەي تۇرعان شاعىن كومپانيالار سانى ءبىر جىلدا 23،3 پايىزعا نەمەسە 120،5 مىڭ كومپانياعا دەيىن ارتقان. بيىل بيزنەستى قولداۋ ءۇشىن «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى»، «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025»، «ەڭبەك»، «جۇ­مىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» جانە ۇلتتىق بانك جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋ باعدارلاماسى اياسىندا 703 ملرد تەڭگە ءبولۋ قاراستىرىلعان.

Finprom.kz اناليتيكالىق پورتالى ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيز­نەستىڭ وزبەكستانداعى شاعىن بيز­نەس كورسەتكىشتەرىنەن ارتتا كەلە جات­قانىنا نازار اۋدارادى. ماسەلەن، شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ء(ىجو) ۇلەسى بويىنشا پوزيتسيا­مىز ءالسىز: 2015 جىلى ءبىزدىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 24،9 پايىزدى قۇراسا، وزبەكستان شاعىن بيزنەسىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 62،9 پايىزدى قۇراعان; 2016 جىلى قازاقستاننىڭ ۇلەسى 26،8، وزبەكستاننىڭ ۇلەسى 64،9 پايىز; 2017 جىلى قازاقستاننىڭ ۇلەسى  تاعى دا 26،8 پايىز، وزبەكستاننىڭ ۇلەسى 63،4 پايىز; 2018 جىلى ءسال ىلگەرىلەپ، قازاقستاننىڭ ۇلەسى 28،4 پايىزدى قۇراسا، وزبەكستاننىڭ ۇلەسى ازداپ تومەندەگەن 60،4 پايىز; 2019 جىلى قازاقستان ەداۋىر شارىقتاپ (31،7 پايىز)، وزبەكستان ءبىرشاما قۇلدىراعان (54،2 پايىز); 2020 جىلدى قازاقستان 30،5 پايىز، ال وزبەكستان 53،9 پايىزبەن اياقتاعان. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى اقپاراتى نەگىزىندە دايىندالعان بۇل دەرەكتەردەن جىل ساناپ قازاقستانداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءىجو-گە كوبىرەك ۇلەس قوسا باستاعانىن، ال وزبەكستان شاعىن بيزنەسىنىڭ جىل ساناپ ءىجو-گە ۇلەس قوسۋدى ازايتا باستاعانىن بايقايمىز. (ستاتيستيكانى ازىرلەۋ كەزىندە وزبەكستانداعى تەك شاعىن بيزنەس كورسەتكىشتەرى ەسكەرىلگەن).

بىزدەگى شوب-تىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا وتە تومەن. ماسەلەن، اقش-تا شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءىجو-ءنىڭ 50 پايىزىن، ۇلىبريتانيادا – 51، گەرمانيادا – 53، فينليانديادا – 60، نيدەرلاندتا 63 پايىزىن قۇرايدى.

وزبەكستانداعى ورتا بيزنەستى ەسەپكە الماعاندا تەك شاعىن بيزنەستىڭ ءوزىنىڭ ۇلەسى ءىجو-ءنىڭ 53،9 پايىزىن قۇراپ وتىرعانىن ەسكەرسەك، بۇل سالادا كورشىلەس مەملەكەتتىڭ ەداۋىر جەتىستىككە جەتكەنىن وڭاي اڭعارامىز. بۇدان سوڭ ەلدەگى جۇمىسپەن قامتۋ كورسەتكىشى دە جاقسارادى. وزبەكستان ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەگى بويىنشا شاعىن كاسىپكەرلىكتە جۇمىس ىستەيتىندەر ەلدەگى جالپى جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ 73،8 پايىزىنا جەتكەن. قازاقستاندا شوب-تا جۇمىس ىستەيتىندەر ەلدەگى بۇكىل جۇمىس ىستەۋشى ازاماتتاردىڭ 38،4 پايىزىن قۇرايدى. ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. ءارى بۇل كەشە-بۇگىن قالىپتاسقان دەرەك ەمەس. سوناۋ 2015 جىلدىڭ وزىندە قازاقستاندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا ەڭبەك ەتكەندەر ەلدەگى بارلىق جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ 37،8 پايىزىن ارەڭ قۇراعان. وزبەكستان سول كەزدىڭ وزىندە، ورتا بيزنەستى ەسەپكە الماعاندا 78،2 پايىزدى ەركىن ەڭسەرگەن. قازاقستاننىڭ كورسەتكىشى ودان بەرگى التى جىلدا ەش وزگەرمەگەن.

قارجىگەر مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان 2008-2009 جىل­عى داعدارىستان كەيىن نەگىزىنەن ءىرى كاسىپ­ورىندارعا كوبىرەك كوڭىل بولە باس­تادى. ءسويتىپ شاعىن بيزنەس ۇزاق ۋاقىت كولەڭكەدە قالىپ قويدى.

ەندى-ەندى ەڭسە تىكتەي بەرگەندە پاندەميا ءبىزدىڭ بيزنەستى تاعى دا سۇلاتىپ ءتۇسىردى. تابىسسىز قالۋ، جالعا الۋ اقىسىن تولەي الماۋ، نەسيە تولەمىن كەيىنگە شەگەرۋ سالدارىنان شوب سۋبەكتىلەرى ازايا باستادى. 2020 جىلدىڭ شىلدەسىندە ەلدە 164،3 مىڭ شوب نىسانى جۇمىس ىستەسە، 2021 جىلدىڭ قاڭتارىندا ولاردىڭ سانى 159،7 مىڭعا تومەندەدى. ياعني 5 مىڭ كاسىپكەرلىك نىسانى نارىقتان شىعىپ قالدى. ەسىگىنە ۋاقىتشا ق ۇلىپ سا­لىن­عاندارى قانشاما.

ۇكىمەت ناۋرىزدىڭ باسىندا 24 شارادان تۇراتىن شوب-تى قولداۋ پاكەتىن ازىرلەدى. ونىڭ ىشىندە جەڭىلدىك شارتتارمەن قايتا قارجىلاندىرۋ، جولداۋ تولەمدەرىن ەسەپتەۋدەن بوساتۋ، وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ، ۇلتتىق بانك باعدارلاماسى نەگىزىندە جەڭىلدىكپەن نەسيەلەۋ باستامالارى بار. وسى كومەكتەردىڭ يگىلىگىن 1،2 ملن-نان استام كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى كورمەك. الايدا AERC بولجامىنشا، وتاندىق ەكونوميكانى ىنتالاندىرۋ ءتۇرلى تاۋەكەلدەر تۋدىرادى. بيزنەسكە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ۇسىناتىن مەم­لەكەتتىك باعدارلامالار بالاما پايىز­دىق مولشەرلەمە تۋدىرىپ، شىنايى سەكتور بازالىق پايىزدىق مول­شەر­لەمەنىڭ وزگەرۋىنە رەاكتسيا تانىتپاي قالۋى مۇمكىن. ودان اقشا ماسساسى كوبەيىپ، ەلدە ۇزاق مەرزىمدى ينفلياتسيا تاۋەكەلى ءوسىپ شىعا كەلەدى.

«جەڭىلدەتىلگەن نەسيە باعدار­لا­مالارى بانك سەكتورى تۇراقتى­لىعىنا قاۋىپ توندىرەدى. مەملەكەت قار­جى­لاندىراتىن نارىقتىق ەمەس نەسيە­لەر بانكتەردى كليەنتتەرگە ءوز ونىم­دەرىن ۇسىنۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرادى. ەكونوميكانى «ارزان» اقشامەن ىنتالاندىرۋ ەكونوميكاداعى كوپىرشىك­تەر­دى كوبەيتۋگە كومەكتەسەدى. بانك­تەر جە­ڭىل­دەتىلگەن نەسيەلەندىرۋ ارقىلى شوب-قا قولداۋ كورسەتەمىن دەپ نەسيە الۋشىلارعا قويىلاتىن سكورينگتىك تالاپتاردى تومەندەتۋگە ءماجبۇر بولادى. بۇل 90 كۇننەن ارتىق تولەنبەگەن (NPL) نەسيەلەردىڭ ءوسۋ ىقتيمالدىعىن تۋدىرادى. 2020 جىلى شاعىن بيزنەسكە نەسيە بەرۋ 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 19،3 پايىزعا ءوستى. بارا-بارا نەسيە بەرۋ­دىڭ ەڭ سوڭعى ينستانتسياسى مەملە­كەت­تىك بيۋدجەت بولىپ جۇرمەي مە دەگەن قور­قىنىش بار» دەلىنگەن AERC بولجامىندا.

ءتۇرلى قارجىلىق قىزمەتتەر كور­سەتۋ­مەن اينالىساتىن EY كومپا­نيا­سى ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن 285 كوم­پا­نياعا ساۋالداما جۇرگىزىپ، كورونا­داعدارىستىڭ قالاي اسەر ەتكەنىن زەرتتەگەن. وندا شوب سۋبەكتىلەرى پايىزسىز نەسيە، تىكەلەي قارجىلىق سۋبسيديا، كوم­مۋنالدىق تولەم مەن جالداۋ شى­عىن­دارىنا وتەماقى العىلارى كەلە­تىنىن ايتقان.

ۇلتتىق بانك قارجىلىق تۇراقتىلىق جانە زەرتتەۋلەر دەپارتامەنتى ديرەك­تورىنىڭ ورىنباسارى ولجاس كۇبەن­باەۆتىڭ ايتۋىنشا، 2020 جىلدىڭ IV توقسانىندا شاعىن بيزنەس تاراپىنان نەسيە الۋعا دەگەن سۇرانىس 3 ەسە ارتقان. جەكەلەگەن بانكتەردىڭ ونلاين نەسيە بەرە باستاۋى جانە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» باعدارلاماسىنىڭ قولايلى شارتتارى قارىز الۋعا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرعان.

– بانكتەردىڭ سىياقى مەن كوميسسيا مولشەرىن تومەندەتۋى IV توقساندا نەسيە الۋ وتىنىشتەرىن ماقۇلداۋ دەڭگەيىن 26-دان 37 پايىزعا دەيىن ارتتىردى (الدىڭعى توقسانمەن سالىستىرعاندا). 2021 جىلدىڭ I توقسانىندا بانكتەر شاعىن بيزنەس تاراپىنان سۇرانىستىڭ تاعى دا ءوسۋىن كۇتەدى، – دەيدى ۇلتتىق بانك وكىلى.

قارجىگەر مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا، شاعىن جانە ورتا بيزنەس جاعدايى جاقسارۋ ءۇشىن الدىمەن ينفلياتسيا تومەندەۋى ءتيىس.

– سوڭعى ون جىلدا ورتاشا جىلدىق ينفلياتسيا 7 پايىزدان جوعارى دەڭگەيدە تۇر. مەملەكەت ينفلياتسيامەن كۇرەسۋدىڭ ورنىنا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋدى جالعاستىرۋدا. ماسەلەن، «قازاگرو» 70 مىڭداي قارىز الۋشىعا نەسيە بەردى. ال بىزدە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق سانى 1 ملن 600 شاماسىندا. ونىڭ ءبارىن شاعىن بيزنەس دەپ اتاۋعا بولادى. جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنى تەك جوعارىدا تانىسى بار نەمەسە شەنەۋنىكتەرمەن بايلانىسى بار كاسىپكەرلەر عانا الىپ جاتىر. شىن مانىندە بانك ءبارىن ءوزى شەشىپ، نارىقتىق پايىزبەن نەسيە بەرۋى كەرەك ەدى. ال نارىقتىق مولشەرلەمە تومەن بولۋ ءۇشىن ۇكىمەت ينفلياتسيا­مەن كۇرەسۋى قاجەت. مۇناي باعاسى جوعارى بولىپ تۇرعان كەزدە ۇلتتىق قور اقشا جۇمساۋدى ازايتۋى كەرەك ەدى. كەرىسىنشە، ۇلتتىق قوردان الۋدى كۇشەيتىپ جاتىرمىز. بۇل ينفلياتسيانى شارىقتاتا تۇسەدى. ءبىز الەۋمەتتىك ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن قاداعالايمىز. سودان تاپشىلىق تۋىنداپ، ينفلياتسيا تاعى وسەدى. مەديكامەنتتەردى باقىلاي باستاپ ەدىك، ماڭىزدى مەديكامەنتتەر نا­رىقتان جوعالىپ كەتتى. ودان ءارى باعا تاعى وسەدى جانە «قارا نارىق» پاي­دا بولادى. مەملەكەت نارىقتىق مەحا­نيزمدى جاقسارتىپ وتىرعان جوق، ءوزى ەكونوميكاعا ارالاسۋ ارقىلى احۋالدى ناشارلاتىپ جاتىر. سوندىقتان شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ءتاسىلىن قايتا قاراستىرۋ كەرەك، – دەيدى ساراپشى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ەۋروپا ەلدەرى كەز كەلگەن مەملەكەتتىك قولداۋدى ىسكە قوسپاس بۇرىن الدىمەن ونىڭ نارىق مەحانيزمدەرىنە قانشالىقتى زيان كەلتىرەرىن باعالاپ، زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. ء«بىز دە سول قالىپقا ءتۇسۋىمىز كەرەك»، دەيدى ەكسپەرت.

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتى وڭىردە 2 گرادۋس ۇسىك جۇرەدى

اۋا رايى • بۇگىن، 18:48

دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:50

ۆاكتسينا سالدىرعاندار سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

ۇقساس جاڭالىقتار