باعانى تۇراقتاندىرماي, جاعداي وڭالمايدى

جالپى, باعا ءوسىمى قالىپتى سيندرومعا اينالدى. ءبىرى ەت تۇتىنۋدى شەكتەسە, ەندى ءبىرى جەمىس-جيدەكتەن باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدى. قىسقاسى, تاپقان-تايانعانىن تاماق­قا عانا جەتكىزىپ, جان باعىپ جۇرگەندەر كوپ.  ساراپشىلار حالىق تابىسىنىڭ 70 پايىزى ازىق-ت ۇلىككە جۇمسالاتىنىن ايتا باستادى. فريدريح ەنگەلس ەسكەرتكەندەي, «حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى تومەندەگەن سايىن ازىق-ت ۇلىك شىعىندارى, تابىس دەڭگەيى ارتقان سايىن دەمالىس شىعىن­دارى ارتادىنىڭ» كەرى كەلىپ تۇر. ارينە دەمالىس شىعىندارىنا باس قاتىرۋدىڭ اۋىلى ازىرگە بىزدەن الىس. 

ىشكى باعا سىرتقى فاكتورعا تاۋەلدى

ساراپشىلار وسىعان دەيىن قىمبات مۇناي مەن قىمبات تەڭگە باعاعا نەگە اسەر ەتپەيدى دەگەن سۇراققا سان ءتۇرلى جاۋاپ بەرىپ كەلگەن بولاتىن. بىلتىردان باستاپ ىشكى نارىقتاعى جاعداي, ونىڭ ىشىندە باعاعا اسەر ەتەتىن فاكتوردىڭ ءبارى يمپورتقا تاۋەلدى ەكەنى, ءتىپتى ينفليا­تسيانىڭ ءوزى يمپورتقا تاۋەلدى ەكەنى بەلگىلى بولىپ قالدى. ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلو­گىنىڭ باعانى تۇراقتاندىرماق بول­عان ارەكەتىن ىشكى نارىق وڭ قاباقپەن قابىلداعان جوق.

فەرمەرلەر وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك ءابۋوۆ ءونىمنىڭ باعاسى ءبىر جىل ىشىندە 11,3%-عا وسكەنىنە نازار اۋدار­دى. الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تىزىمدەگى سەگىز تاۋار 10-30%-عا قىمباتتادى. «وسىمگە العاشقى وڭدەۋ, ساقتاۋ جانە جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەنىڭ بولماۋى سەبەپ بولدى. فەرمەرلەر ىشكى نارىقتى تولىق قاناعاتتاندىرا الاتىن ساپالى ءارى ارزان ءونىم شىعارۋدى ۇيرەندى. الايدا ونىمدەردى دەلدالدارسىز وتكىزۋ ماسەلەسى ءالى شەشىلگەن جوق. كوپتەگەن ءوندىرۋشى وبلىس جانە اۋدان ورتالىقتارىنان الىس ورنالاسقان. ينفراقۇرىلىم جوق. سون­دىقتان تاۋارلاردى ارزان باعامەن ساتىپ الىپ, قىمبات باعاعا ساتاتىن دەلدالدار كەلدى», دەدى ول. 

ونىڭ ايتۋىنشا, ساتۋشىلار مەن وندىرۋشىلەر تىزبەگىنەن قۇتىلۋ ءۇشىن تاۋارلاردى تىكەلەي كوتەرمە ساتۋ ورتالىق­تارىنا ساتۋ ماقساتىندا فەرمەرلەرمەن بايلانىس ورناتۋ كەرەك. ورتالىق ۋاكىلەتتى ورگان ءونىمدى تۇتىنۋ اسەرىنە ساپالى تالداۋ جۇرگىزبەيتىنىن, ءونىمدى ساتۋ ءۇشىن سۋبسيديا العان كومپانيالار اراسىنداعى نارىق زاڭىنا قايشى باسەكەلەستىك فاكتورىن قاپەرگە الماي بولمايدى. ء«بىز بيۋدجەتتىك قاراجاتتى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنەن فورۆاردتىق ساتىپ الۋلارعا باعىتتاۋ قاجەت دەپ سانايمىز. سونداي-اق ۇزاق مەرزىمدى نەسيەلەر ءبولۋ قاجەت. ويتكەنى كوپتەگەن فەرمەر ءالى كۇنگە دەيىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر مەن سۋبسيديالارعا قول جەتكىزە الماي كەلەدى», دەدى ە.ءابۋوۆ.

سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ پارلا­مەنتتە پاندەميا جانە ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارىنان ەلدەگى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى تومەندەگەنىن, وتباسىلىق تابىستىڭ نەگىزگى بولىگى ازىق-ت ۇلىك الۋعا كەتەتىنىن, ازاماتتارىمىز ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك باعاسىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ, ونىڭ ماۋسىمدىق قىمباتتاۋىن تومەندەتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇرعانىن ايتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بۇل ماقساتقا بيۋدجەتتەن 30 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى بولىنگەن. «العاشىندا, باعانى تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن وڭىرلىك الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن تىكەلەي وتاندىق تاۋار  وندىرۋشىلەردەن قاجەتتى كولەمدە ساتىپ الىپ, ونىڭ ساق­تالۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ازىق-ت ۇلىككە باعا كوتەرىلگەن كەزەڭدە نارىققا ساتۋعا شىعارىپ وتىردى. قازىر كەيبىر وبلىستار, اسىرەسە ءىرى قالالار ساۋدا سۋبەكتىلەرىنە پايىزى وتە تومەن (0,01%) نەسيە بەرۋگە كوشە باستادى. ال ساۋدا ورتالىقتارى ءوز كەزەگىندە كەيبىر تاۋارلاردى بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعىندا بەكىتىلگەن باعامەن ساتۋعا عانا مىندەتتەلەدى. ناق وسى تۇستا باسىن اشىپ الاتىن ساۋالدار كوپ», دەيدى سەناتور. سونداي-اق ساۋدا ورتالىق­تارىن تاڭداۋ قاعيداسى تۇسىنىكسىز بولىپ وتىر­عانى دا نازاردان تىس قالمادى. «ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسىنىڭ ەلەۋلى قۇ­بىلۋى كەزىندە ونىڭ ەڭ تومەنگى شەگىن الدىن الا بولجاۋ وتە قيىن. ويتكەنى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ باعاسى ماۋسىم بويىنشا عانا ەمەس, ءار جىلدا وزگەرىپ وتىرادى. اۋا رايى قولايلى جىل­­دارى فەرمەرلىك باعالار ادەتتە, تومەن­­دەيدى. وعان قوسا, ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارى­نىڭ اعىمداعى باعالارىن انىقتاي­تىن مونيتورينگ جۇيەسىنىڭ دە ءبىراز دالسىز­دىكتەرى بار. سوندىقتان بۇل جوبادا ساۋ­دا ورتالىقتارى ءۇشىن الدىن الا بەلگى­لەنگەن باعالاردىڭ دۇرىستىعى كۇمان تۋدىرادى», دەيدى ا.كۇرىشباەۆ. سونداي-اق تۇراقتاندىرۋ قورىندا ازىق-ت ۇلىك­تىڭ كوپتەگەن ءتۇرىنىڭ كولەمى ەڭ تومەنگى تۇتىنۋ نورمالارىنىڭ 1-7 پايىزىنان اسپايدى. «مۇنداي جاعدايمەن نارىق­تى ءتيىمدى رەتتەۋ مۇمكىن ەمەس. سونداي-اق بۇل سحەمادا ساۋدا ورتالىقتارى تەك وتان­­دىق اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن الۋعا مىندەتتەلمەگەن. باسقاشا ايتقاندا, قازاقستاندىق فەرمەرلەر ءوز ونىمدەرىن وتكىزە الماي جۇرگەندە, بيۋدجەت قاراجاتى شەتەلدىك وندىرۋشىلەردى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالۋدا», دەيدى سەناتور. سونىمەن بىرگە ول تۇراقتاندىرۋ قورى­نىڭ باعانى رەتتەۋگە, بيۋدجەت قارا­جاتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا دەگەن پارمەن­دىلىگى دە كۇمان كەلتىرەتىنىن,  وندا سىباي­لاس جەمقورلىق كورىنىستەرى باسىم ەكەنىن جاسىرمادى. باعانى رەتتەۋ جونىن­دەگى مەملەكەتتىك شارالار بار­لىق تۇرعىندارعا پايدالى بولۋى ءۇشىن, وسى قورعا ساتىپ الىناتىن ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ ماڭىزدى. ەگەر اتالعان ماقساتقا بيۋدجەت قاراجاتىن كوبەيتۋ مۇمكىندىگى بولماسا, تىكەلەي از قامتىلعان وتباسىلار ساناتىن قولداۋعا كوشكەن دۇرىس. ازىق-ت ۇلىك تا­ۋارلارىن ساتىپ الۋ جانە ونى ساقتاۋ, تاسىمالداۋ, وتكىزۋ جونىندەگى قىزمەتتەردى فيۋچەرستىك كەلىسىمشارتپەن كونكۋرستىق نەگىزدە تەك وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن جاساۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتكەن ا.كۇرىشباەۆ بۇل ماقساتتارعا ۇزاق جانە جەڭىلدەتىلگەن بيۋدجەتتىك نەسيەلەردى قاراستىرۋ ءتيىمدى ەكەنىن, مۇنداي ءتاسىل بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ءبىرىنشى كەزەكتە, مۇقتاج حالىقتىڭ ناقتى توپتارىن اتاۋلى تۇردە قولداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتتى. 

مونوپوليانى شەكتەگەن ابزال

ال ساراپشى دەنيس كريۆوشەەۆ ءدال قازىر باعانى قولدان تۇراقتاندىرۋ مۇمكىن ەمەس, بۇل بەينەلەپ ايتقاندا, قارجىنى ءبىر قالتادان الىپ, ەكىنشى قالتاعا سالۋمەن بىردەي ەكەنىن ايتادى. سەبەبى ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك باعاسى ىرىقتان شىعىپ كەتتى. بارلىق كىلتيپان ۇلتتىق بانكتىڭ قولىندا تۇر. قازاقستانداعى ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ ساياساتى باعانىڭ وسىمىنە جول بەرىپ وتىرعانىن العا تارتقان ساراپشى قايتا قارجىلاندىرۋدىڭ جوعارى مولشەرلەمەسى قىمباتشىلىققا يتەرمەلەپ وتىرعانىن جەتكىزدى. سەبەبى تەڭگە تۇرىندە سالىنعان ينۆەستيتسيالاردان تۇسكەن كىرىستىڭ تاۋەكەلى جوعارى. جوعارى پايىزبەن نەسيە العان بيزنەس ءبىرىنشى كەزەكتە اينالىمداعى قارجىنى نەسيەسىن جابۋعا جۇمسايدى. دەمەك, بۇل جەردە ەكونوميكاعا قارجى سالۋ ەكىنشى كەزەكتەگى جوسپار بولىپ قالا بەرەدى. تاعى ءبىر فاكتور – ازىق-ت ۇلىك نارىعى يمپورتقا تاۋەلدى. باعا دوللارمەن ەسەپتەگەن كەزدە وزگەرگەن جوق, سەبەبى يمپورتتى تەك دوللارمەن عانا ەسەپتەسەدى. بۇل قازاقستاندىقتاردىڭ تولەم قابىلەتىن ناشارلاتىپ جىبەردى. ءىجو دەڭگەيى جانە قازاقستاندىقتاردىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ ارتۋىمەن عانا دوللارعا دەگەن تاۋەلدىلىك دەڭگەيىن تومەندەتە الامىز.      

ساراپشىلار ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك نارى­عىن­دا ۇسىنىستىڭ كوپ بولماۋى دا باعانىڭ قىمبات بولۋىنا سەبەپ دەگەن ءۋاجدى العا تارتادى. بىراق دۇ­كەن سورەلەرى ازىق-ت ۇلىكتىڭ ءتۇر-تۇرىنە تولىپ تۇر. نارىقتاعى تىم بيىك توس­قاۋىل­­داردىڭ سالدارىنان باعا جاسان­دى تۇردە وسۋدە. ويتكەنى بازارلار مونو­پو­ليالاندىرىلعان, كەيبىر تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ جولىن اشىپ, ءونىمىن وتكىزۋگە باسىمدىق بەرىلەتىنى دە جاسىرىن ەمەس. ساراپشى بەيسەنبەك زيابەكوۆتىڭ ايتقانىنا دەن قويساق, وسى پروبلەمالاردى شەشۋدە كوپتەگەن ماسەلە جابىق كۇيىندە قالۋدا. قۇرىلىمدىق رەفورمالار باياۋ جىلجيدى. اينالىپ كەلگەندە ءونىم ءوندىرۋ دامىماي جاتىر. قاراپايىم ادامدى تولعاندىراتىن باعا ەكەنىن ايتقان ساراپشى ازىق-ت ۇلىكتىك ەمەس تاۋارلاردىڭ باسىم بولىگى يمپورت ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەتىنىن ەسكەرتتى. ۇكىمەت ونىڭ باعاسىن نەگىزىنەن ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىن نىعايتۋ ارقىلى تومەندەتە الادى. ۇسىنىس تومەن, باسەكە جوق, ونى جولعا قويۋعا بەلگىلى ءبىر مۇددەلى توپتار جول بەرمەيتىن بولسا, حالىق بار تاپقان-تايانعانىن تەك تاقۇل-تۇقىل تاماقتانۋ مەن كيىم-كەشەككە جەتكىزگەنىن مىسە تۇتىپ جۇرە بەرمەيتىنى بەلگىلى. مۇنىڭ الدىن الۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ازىق-ت ۇلىكتىك ءونىم وندىرەتىن وتاندىق ۇلەستى ءوسىرىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزۋ.

نەگىزگى سەرىكتەس ەلدەر ۆاليۋتاسىنا شاققاندا دا تەڭگەمىزدىڭ تۇراقتى باعا­مى بولۋى ءتيىس. سونداي-اق تابيعي مونو­پوليستەر ءتاريفىنىڭ ءوسۋىن شەكتەۋ دە ءبىراز جايتتى رەتتەيدى. ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن جاسالۋى ءتيىس شارالاردى دۇرىس جولعا قويۋ كەرەكتىگى ساراپشىلار تاراپىنان كەشە-بۇگىن عانا ايتىلىپ جۇرگەن جوق. ەكونوميستەر 2021 جىلى قازاقستاندا تابىستىڭ نومينالدى ءوسۋى ساقتالاتىنى, بىرقاتار سالا مامانىنىڭ جالاقىسى كوتەرىلەتىنى ازىق-ت ۇلىك, كوممۋنالدىق قىزمەت جانە وتىن تۇرلەرىنىڭ باعاسى شارىقتايتىنىنا سەبەپ بولاتىنىن, كەدەيلىكتىڭ بۇدان ءارى وسۋىنە جانە تەڭسىزدىكتىڭ كۇشەيۋىنە سوقتى­راتىنىن ەسكەرتىپ جاتىر.

ياعني حالىققا اسا جايسىز تيەتىن جاعدايدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەملەكەت ناقتى شارالار قابىلداۋى كەرەك. «مونوپولياعا قارسى ساياساتتى مىقتاپ ۇستانۋ كەرەك. ساۋداگەرلەر مەن تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ءسوز بايلاسۋىمەن كۇرەسىپ, مونوپولياعا قارسى ورگاندار باعانى تۇراقتاندىرۋدى مىقتاپ قولعا الماسا, حالىقتىڭ جاعدايى وڭالمايدى», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

الماتى