وتاندىق ارحەولوگتەر بۇل مۇراعا (ك.اقىشەۆ, ب.نۇرمۇحانبەتوۆ) ەرتە تەمىر داۋىرىنە ءتان 17-18 جاستاعى ساق جاۋىنگەرى دەگەن عىلىمي پايىم جاسادى. «بۇل جاۋىنگەر تالاي تىلسىم قۇپيانىڭ بەتىن اشتى. جاۋىنگەردىڭ التىنمەن اپتالعان كيىمدەرى ەجەلگى شەبەرلەردىڭ التىن وڭدەۋ تەحنيكاسىن جاقسى مەڭگەرگەنىن اڭعارتادى. سونىمەن بىرگە بۇل جاڭالىق دالا وركەنيەتىنىڭ زور قۋاتى مەن ەستەتيكاسىن ايگىلەيتىن باي ميفولوگيانى پاش ەتتى», دەلىنگەن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا.
سويتسەك, جوعارىدا تابىلعان التىن كيىمدى ادام – ۇلى دالانىڭ العاشقى قازىناسى ەكەن. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن رەسپۋبليكا تەرريتورياسىنىڭ ءار تاراپىنان, ءارتۇرلى كەيىپتە جەتى التىن ادام تابىلدى. ەندى سولارعا جەكە-جەكە توقتالساق...
1.تاقساي حانشايىمى
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسىنا قوسىلعان قۇندىلىقتىڭ ءبىرى – باتىس قازاقستان وبلىسى, تەرەكتى اۋدانى جەرىنەن تابىلعان تاقساي ابىزى. بۇل جادىگەر 2012 جىلى ارحەولوگ يانا لۇقپانوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلگەن ەكسپەديتسيا ناتيجەسىندە جارىققا شىقتى. وتاندىق ارحەولوگيادا «تاقساي وبا كەشەنى» دەگەن اتقا يە. «تاقساي-1», «تاقساي-2», «تاقساي-3», «تاقساي-4», «تاقساي-5» قورعاندارىنا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزۋ كەزدەيسوقتىق ەمەس. ويتكەنى بۇل وڭىردەن 1965 جىلى جەر جىرتۋ بارىسىندا ءارتۇرلى جادىگەر تابىلعان بولاتىن. ءسويتىپ, ارادا 37 جىل وتكەن سوڭ تاقساي كەشەنىنە قازبا جۇمىستارى قولعا الىنىپ, ناتيجەسىندە كەرەمەت قازىنالار تابىلدى. بۇل ارتەفاكتىلەر ب.ز.د. V عاسىر ۇلەسىنە جاتقىزىلىپ, تابىلعان بۇيىمدار اتا-بابالارىمىز سارماتتاردان قالعان دۇنيە ەكەنى دالەلدەندى.
وسىلاردىڭ ىشىندە, كەشەننىڭ شىعىس جاق شەتىندە ورنالاسقان – ديامەترى 41, بيىكتىگى ءبىر مەتر بولاتىن №6 وبادان ايەل ادامنىڭ مۇردەسى قازىلىپ الىنۋى جاڭا تاريح بەتىن اشتى. بۇل مۇردە – اسا قىمبات اشەكەيلى كيىم كيگەن, شوشاق توبەلى ساۋكەلەسىنىڭ ۇشىنا تاۋ ەشكى بەينەسى ورناتىلعان.
موينىندا تۇتاسا قۇيىلعان قوس سالپىنشاقتى گريۆنا, ۇستىندەگى كيىمىنىڭ كەۋدە تۇسىنا: شارشى ءھام سوپاقشا ءپىشىندى باراق يت پەن قويدىڭ باسى بادىزدەلگەن التىن اشەكەيلەر جانە دوڭگەلەك فورمالى التىن مونشاقتار قاپسىرىلسا, جەڭىنە قاسقىردىڭ ازۋ تىستەرى قاپسىرىلعان التىن قۇيمالى سالپىنشاق تاعىلعان. بىلەگىندە مىسىق تەكتەس ءمۇيىزدى جىرتقىشتىڭ بۇزاۋمەن ايقاسى سۋرەتتەلگەن بىلەزىگى بار. سول قولىندا تولقىن ورنەكتى كوكشىل ءتۇستى شىنى ىدىس, وڭ قولىنا قولادان قۇيىلعان التىن ساپتى اينا ۇستاعان... سونىمەن قاتار قابىردىڭ ءبىر شەتىنەن – سازدان جاسالعان جىڭىشكە مويىندى ىدىس, اعاش تاراق سالىنعان قوبديشا تابىلسا, ۇڭگىردىڭ ورتا تۇسىنان – تۇيە باستى قولا قازان, تانا كوزدى شىنى-اياق, ۇڭگىردىڭ باتىس بۇرىشىنان – ات ابزەلدەرى قازىلىپ الىنعان.
التىنشى وبادان تابىلعان تاراقتا, اربا جانە ەكى ادامنىڭ بەينەسى سيپاتتالعان. الدىڭعى جاعىندا مەرگەن, ارتىندا ارباكەش, ونىڭ قولىندا تىزگىن. ارحەولوگ يانا لۇقپانوۆا بۇل بەينەدە اتتىلى پارسى جاۋىنگەرى مەن جاياۋ سارمات ساربازى اراسىنداعى ايقاس سۋرەتتەلگەن دەسە, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇرات سىزدىقوۆ: «تاراقتا بەينەلەنگەن سوعىس كورىنىسى عىلىمي ورتادا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى» دەپتى.
تاقساي قورعان كەشەنىنەن تابىلعان ايەل ابىزدى قالپىنا كەلتىرۋ ىسىمەن ارحەولوگ يانا امانكەلدىقىزى اينالىسسا, ونىڭ فوتوبەينەسىن سۋرەتشى ل.تۇرعىنباەۆا جاساپ شىققان. سونداي-اق كەشەننەن تابىلعان جادىگەرلەرگە جاپونيانىڭ توكيو, گەرمانيانىڭ بوحۋم جانە فرانكفۋرت-ديۋسسەلدورف, رەسەيدىڭ ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ورىنبور, چەليابى, پۋششينو, ءنوۆوسىبىر قالالارىنان كەلگەن ماماندار زەرتتەۋ جۇرگىزىپتى.
2.ەلەكە سازى دەگدارى
شىعىس قازاقستان وبلىسى, تارباعاتاي اۋدانى كوكجىرا اۋىلىنان وڭتۇستىككە قاراي 90 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ەلەكە سازى قورىمىنىڭ №4 وباسىنان تابىلعان (2018 جىلى) جادىگەرگە وتاندىق ارحەولوگتەر «ەكىنشى التىن ادام» دەگەن باعا بەرۋدە. تانىمال ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ باستاعان ماماندار اتالمىش التىن كيىمدى مۇردە ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى VIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن, جاس مولشەرى 17-18-دەردەگى بوزبالا دەيدى.
التىن كيىمدى ادام تابىلعان وبانىڭ ديامەترى 33,25 م, بيىكتىگى 1,6 م. سىرتى ورمەن قورشالعان. وبانىڭ ىشكى جەرلەۋ كامەراسىندا ءجاسوسپىرىم قىز بەن جىگىت قاتار قويىلعان. سوناۋ ءبىر زامانداردا كوردىڭ ىشكى قابىرعاسى قۇلاعاندىقتان التىن كيىمدى مۇردەلەر تاسقا باستىرىلىپ, تونالماي امان قالعان. وتاندىق انتروپولوگتاردىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, بۇل بوزبالا ەۋروپا ناسىلدەس ءھام ەكى ءمايىت انالىق جاعىنان ءبىر-بىرىنە تۋىس.
وبادان تابىلعان دەگدار جىگىتتىڭ باس كيىمى جانە ۇستىنە كيگەن ۇزىن جەڭدى كامزولىنىڭ قوس ءوڭىرى, وڭ جاق بەلدىگىنە ىلگەن قىناپتى قانجارى مەن سول جاق بەلدىگىندەگى تەرى قورامساعى تۇگەلدەي اڭ ستيلىندەگى (بۇعى, بارىس, قابىلان) التىن اشەكەيلەرمەن بەزەندىرىلگەن. اياعىنداعى ۇزىن قونىش ەتىگى دە ۇساق التىن مونشاقتارمەن ادىپتەلىپتى. قورامساقتىڭ ۇزىندىعى 1 مەترگە جۋىقتاسا, موينىنداعى سوم التىننان دوعالاپ جاساعان القانىڭ سالماعى ءبىر كيلو. قورامساق ىشىندەگى جەبە قالدىقتارى مەن ونى يىققا ىلەتىن قايىستىڭ اشەكەي بۇيىمدارى دا جاقسى ساقتالعان.
«بۇل جادىگەرلەر اشىلماي كەلگەن كوپ جۇمباقتاردىڭ سىرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەردى. بىرىنشىدەن, سول زاماندا ماتەريالدى وڭدەۋ تەحنولوگياسى وتە جوعارى بولعانىن اڭعاردىق. التىنمەن وتە نازىك بۇيىمدار جاساۋ وڭاي شارۋا ەمەس. مۇنىڭ ارتىندا ۇلكەن شەبەرلىك جاتىر. ەكىنشىدەن, سەگىز مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن حالىقتار تۇرمىسى, ءدىني نانىمى, جەرلەۋ ءراسىمى, نەمەن قورەكتەندى, ت.ب. قۇندى ماعلۇماتتارعا قول جەتكىزدىك», دەيدى ارحەولوگتەر.
وسى ورايدا ەرەكشە نازار اۋدارار دۇنيە, التىن كيىمدى دەگدار بەكزاتتىڭ اياق-قول سۇيەكتەرى بالزامداۋ ماقساتىندا تەسىلگەن ەكەن. «ەجەلگى كوشپەندىلەر سالتىندا الىستاعى ادامدار تۇگەلدەي قوشتاسۋ راسىمىنە قاتىسۋى ءتيىس بولعاندىقتان, مۇردەنى مۋميالاپ, ساقتاۋ ءۇشىن ىشەك-قارنىن الىپ تاستاپ, ساقتاعان بولۋى كەرەك», دەيدى رەسەي عىلىم اكادەمياسى ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى ەگور كيتوۆ. انتروپولوگتىڭ بولجامىنشا, التىن ادامنىڭ بويى 170 سانتيمەتر شاماسىندا كورىنەدى.
– ەلەكە سازى دەگدارىنىڭ عىلىمي جاڭعىرتپاسىن جاساۋ كەزىندە, مۇردەنىڭ سۇيەكتەرىمەن بىرگە in situ قالپىندا تابىلعان كوستيۋمنىڭ اشەكەيلەرى مەن قارۋ-جاراقتى نەگىزگە الدىق, – دەيدى ماماندار. ناتيجەسىندە, التىن جاپسىرمامەن اشەكەيلەنگەن, كيىزدەن جاسالعان اق ءتۇستى شوشاق كۇلاپارا كيگەن, ەتەگى تومەن تۇسكەن كۇدەرى شەكپەنى بار, بالاعى ەتىكتىڭ سىرتىنا سالىنعان ۇزىن شالبارلى دەگدار جىگىتتىڭ بەينەسى جاڭعىرتىلىپ, بۇل ءمۇسىن قازاق دالاسىندا ءومىر سۇرگەن حالىقتىڭ ەرتە داۋىردەگى ەليتالىق بەينەسىن ايگىلەۋىمەن قۇندى بولدى.
3.شىلىكتى ءامىرشىسى
ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ باستاماسىمەن 2003 جىلى قابىلدانعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى نەگىزىندە قولعا الىنعان شارۋالاردىڭ ءبىرى – شىلىكتى قورعاندارىنا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى. گەوگرافيالىق تۇرعىدان اۋماعى 80 شاقىرىمدى الىپ جاتقان «شىلىكتى جازىعى» شىعىس قازاقستان وبلىسى زايسان اۋدانى جەرىندە ورنالاسقان. وڭتۇستىگىندە تارباعاتاي, شىعىسىندا ساۋىر-سايقان, سولتۇستىگىن ماڭىراق تاۋلارى قورشاپ جاتىر.
«شىلىكتى دالاسىنىڭ تەك ورتا شەنىندە 200-دەن استام ساق ءداۋىرى ەسكەرتكىش جادىگەرلەرى بار. سونىڭ ىشىندە 50-گە جۋىعى اقسۇيەكتەر مەن پاتشالار زيراتى. مۇنداعى كونە ساق ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تاريحى ب.ز.د.VIII عاسىردان باستاۋ الادى. ال ساق زامانىنان كەيىنگى قورعاندار ب.ز.د. I-II عاسىردى قۇرايدى. ەسكەرتكىشتەردىڭ كەيبىرى ءۇيسىن, كەيبىرى تۇركىلەردىكى. سونداي-اق ب.ز.د. VI-VII عع. ءتان جادىگەرلەر دە كەزدەسەدى» دەيدى وڭىرگە قازبا جۇمىستارىن جاساعان ارحەولوگ-عالىم ابدەش تولەۋباەۆ مىرزا.
جالپى سانى 17 وبادان تۇراتىن ۇلكەن كەشەننىڭ ءبىرى – بايگەتوبە وباسى. بۇل نىساندى قازۋ بارىسىندا, بارلىعى 4303 التىن بۇيىم تابىلسا, سولاردىڭ ىشىندە: تۇمسىقتى بارىس بەينەلى 153, بۇركىت پوشىمداس 36, بۇعى مۇسىندەس 20, بولتىرىك-قونجىق تيپتەس 39, ارقار تۇستەس ءبىر قاپسىرما, سونىمەن قاتار 23 سىلدىرماق اشەكەي, 63 بۇدىر تۇتىكتى ساندىك بۇيىم, 17 جىڭىشكە تىلىك, 7 سىم, 141 جارتىشار ءپىشىندى سالپىنشاق, 2835 دانا دانەكەرلى بۇرمە, 223 دانا مايدا مونشاق, 743 دانا ساقينا, ت.ب. جادىگەرلەر قازاق قازىناسىن تولىقتىرىپتى.
جوعارىدا تابىلعان بۇيىمدار اڭ ءستيلى ءداۋىرىنىڭ العاشقى كەزەڭىنە ءتان دۇنيە, دەيدى عالىمدار. مۇنداعى مۇسىندەۋ شەبەرلىگى, جانۋار بەينەلەرىنىڭ تاماشا ستيليزاتسياسى, زاتتاردى ءدال جەتكىزە ءبىلۋ ءتاسىلى ايرىقشا ەكەنى انىق.
بايگەتوبە وباسىن قازۋ كەزىندە, بالقاراعايدان قيۋلاستىرىپ سالعان كولەمى 4,8ح4,6 مەتر شارشى قيما-تاعان تابىلادى. ونىڭ ىشىندە جاتقان ەكى مايىتكە ساراپتاما جۇرگىزگەن انتروپولوگتار بىرەۋى – 40-50 جاستاعى ەۋروپا كەلبەتتى ەر ادام, ەكىنشىسى – 50-60 جاس شاماسىندا ارالاس ءناسىل (ەۋروپەويد-موڭعولويد) ەكەنىن انىقتادى.
وسىنداعى ەر ادامنىڭ مۇردەسى نەگىزىندە قازىنامىزعا «شىلىكتى ءامىرشىسى» دەگەن اتپەن ەنگەن التىن كيىمدى ادامنىڭ جاڭعىرتپاسى جاسالدى. بۇل ءىستى اتقارۋ كەزىندە, ەرتە تەمىر ءداۋىرى مەن ورتا عاسىرلاردا ەۋرازيانى مەكەندەگەن تايپالاردىڭ كيىم ۇلگىسى جايلى مالىمەتتەر كەڭىنەن پايدالانىلىپ, ەر ادامعا التىن اشەكەيلى شەكپەن, شالبار, ەتىك, شوشاق توبەلى باس كيىم كيگىزىلىپ, ونىڭ سىرتىنان ازيالىق ستيلدە التىنمەن ادىپتەلگەن شاپان جابىلىپتى. بەلدىگىنە قانجار مەن قىنى بار قىلىش بەكىتىلىپ, التىندى مويىن القا جانە سىرعا-جۇزىك تاعىلادى. امىرشىلىك نىشانى رەتىندە قولىنا – ۇشتىعىندا تاۋتەكە ءمۇسىندى اساتاياق ۇستاتىلعان ەكەن.
4.ءۇرجار حانشايىمى
عىلىمي ورتادا ء«ۇرجار حانشايىمى» اتىمەن بەلگىلى تاعى ءبىر ارحەولوگيالىق قۇندى قازىنامىز 2011 جىلى بەلگىلى بولدى. بۇل جادىگەرگە ماماندار ب.ز.د. IV-III عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن, بيلەۋشى اۋلەتتەن شىققان ايەل دەگەن انىقتاما بەرىپ وتىر.
جاڭالىقتىڭ اشىلۋىن كەزدەيسوق جاعدايدا تۋىنداعان وقيعانىڭ جەمىسى دەۋگە بولادى. وسىدان 20 جىل بۇرىن شىعىس قازاقستان وبلىسى, ءۇرجار اۋدانى اۋماعىن كوكتەي وتەتىن تاسكەسكەن – باقتى تاس جولىن جوندەۋ كەزىندە, قورعان العاش رەت كوزگە تۇسكەن. بۇل قورعاننىڭ ورنالاسقان جەرى التىنشوقى اۋىلدىق وكرۋگى. سەمەيلىك عالىم امانتاي يسين «قازىنا تابىلعان جەردىڭ اتاۋىنا زەر سالساڭىز, ونىڭ تەگىن ەمەس ەكەنىن بايقايسىز. التىنشوقى «التىندى توبە» دەگەندى بىلدىرەدى» دەيدى.
ءسويتىپ ەكى جىلدان كەيىن 2013 جىلى قورعانعا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەن تەمىر سماعۇلوۆ باسقارعان ارحەولوگتەر ۇلكەن ولجانىڭ ۇستىنەن ءتۇستى. ولار ديامەترى 16, بيىكتىگى ءبىر جارىم مەتر وبانى قازۋ بارىسىندا ونىڭ ەكى بولەك قۇرىلىمنان تۇراتىنىن انىقتادى. كولەمى 7ح0,6 مەتردى قۇرايتىن ءبىرىنشى نىساننان ەر ادامنىڭ ەكى مىڭ جىل بۇرىن كەپكەن مۇردەسىنەن باسقا ەشتەڭە تابىلعان جوق. ال اۋماعى 3,3ح5 مەتر, بيىكتىگى جارتى قۇلاش كەلەسى نىساندى قازعاندا تەرەڭنەن تاسقابىر (ساركوفاگ) انىقتالىپ, ونىڭ ىشىنە جەرلەنگەن 30-35 جاستاعى ايەلدىڭ سۇيەگى تابىلادى. تاس ساركوفاگتى اشۋ بارىسىندا بيلەۋشى ايەلدىڭ قاسىنان التىن سىرعا مەن قۇرباندىق شالۋعا ارنالعان تاستان جاسالعان بۇيىم انىقتالادى. سونىمەن بىرگە حانشايىمنىڭ سول جاعىنداعى شۇڭقىردان اعاش تاباق, ىشىنە قويدىڭ جامباسى سالىنعان كەراميكالىق قازان قاتارلى بۇيىمدار شىققان ەكەن.
ايەل ادامنىڭ قاڭقا سۇيەكتەرىندە كوك جانە جاسىل ءتۇستى ماتا قالدىقتارى ساقتالعان. ەڭ باستى قۇندىلىق – بيىكتىگى 28 سم كونۋس ءتارىزدى ايەلدىڭ التىن باس كيىمى. بۇل باس كيىم – وسىمدىك تارىزدەس ورنەكتەر جانە زوومورفتى ايشىقتارى بار قيال-عاجايىپ جانۋار بەينەلەرىمەن ادىپتەلگەن. ساۋكەلەنىڭ ۇشار باسى التىن سىمداردان شيىرشىقتالىپ اشەكەيلەنسە, تومەنگى جاعىنداعى بۇيىمداردىڭ بەتى كەدىر-بۇدىرلى ىلمەكتەرمەن بادىزدەلىپتى. مۇنداي ۇلگىدەگى دۇنيەلەر ساق جاۋىنگەرلەرىنىڭ سالتاناتتى شارادا كيەتىن كيىمدەرى, دەيدى ماماندار.
جوعارىداعى قۇندى جادىگەردىڭ جاڭعىرتپاسىن جاساعان رەستاۆراتور قىرىم التىنبەكوۆ, مۇرانى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قولدا بار ارحەولوگيالىق ماتەريالداردى پايدالاندىم جانە پازىراق مادەنيەتىنە قاتىستى ستيلدىك ۇلگىلەر دە جيناقتالدى, دەيدى. ءسويتىپ ۇزىن كويلەكتى, ونىڭ ەتەگى قىرىققۇلاق جاپىراقتارىمەن كومكەرىلگەن, باسىندا قىزىل جىبەك جامىلعى, ونىڭ ۇستىندە كوك ماتامەن قاپتالعان ساۋكەلەسى بار, اياعىندا جۇمساق بىلعارى ەتەك, باس كيىمى فانتاستيكالىق قۇس بەينەلى ءھام كيىك ءپىشىندى التىن اشەكەيمەن بەزەندىرىلگەن, قۇستىڭ ەكى جاعىندا جەلپۋىش تۇرىندە قوس شاشاق ورنالاسقان...
«حانشايىمنىڭ بۇل رەتكى جاڭعىرتپا بەينەسى ەجەلگى كوشپەندىلەر قوعامىنداعى ايەلدىڭ ورنى مەن ونىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن انىقتايتىن بىردەن-ءبىر مۇرا» دەيدى تاريحشىلار.
5.بەرەل سۇلۋى
وتاندىق ارحەولوگيادا ورنى زور قازىنانىڭ ءبىرى ج.س.د. IV–III عع. ۇلەسىنە ءتان شىعىس قازاقستان وبلىسى, كاتونقاراعاي اۋدانى جەرىندەگى بۇقتىرما وزەنى القابىندا ورنالاسقان – بەرەل قورىمى. بۇل نىسانعا 1997 جىلدان باستاپ قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ, «ەجەلگى كوشپەلىلەر كوسەمدەرىن جەرلەۋدە تابيعاتى عاجاپ مۇنداي ءوڭىردى تاڭداۋى تەگىن ەمەس. وبالار ورنالاسقان اۋماق ورمانمەن كومكەرىلىپ بيىك تاۋلارمەن قورشالعان. قورىم ۇستىنەن قاراعاندا ەلليپس تارىزدەس ءتورت وبالار تىزبەگىنەن تۇرادى. ءاربىر تىزبەكتە دومينات وبا بار», دەيدى.
قازىرگى تاڭدا وبالار تىزبەگىندەگى 40-تان استام نىسانعا زەرتتەۋ جاسالدى. جۇمىس ءالى اياقتالعان جوق. وسى ارالىقتا ارحەولوگتەر كوشپەندىلەر قولعا ۇيرەتىپ, يەسىمەن بىرگە جەرلەنگەن تولىق جاراقتى جىلقىلاردى تاپتى. ونىڭ سىرتىندا, ەڭ ۇلكەن جاڭالىق 5-ءشى قورعاننان بۇدان 2300 جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن, التىن كيىمدى 14-16 جاسار قىز بالانىڭ مۇردەسى تابىلۋى.
قىزبەن بىرگە ەكى جىلقى جەرلەنگەن جانە قاسىنا ۇلكەن-كىشى قوس قۇمىرا قويىلعان, ونىڭ قاسىندا التىن ساپتى ىرىم پىشاق بار. قىزدىڭ سۇيەكتەرىندە تەرى-ماتا قالدىقتارى ساقتالعان. وسىنداعى ارتەفاكتىلەر نەگىزىندە وتكەن جىلى ارحەولوگ ز.ساماشەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن, سۋرەتشى قاليوللا جانە رايگۇل احمەتجانوۆتار اتسالىسۋىمەن «بەرەل سۇلۋىنىڭ» عىلىمي جاڭعىرتپاسى جاسالدى.
اتاپ ايتقاندا, جاس قىزدىڭ باسىندا قىزىل ماتامەن ادىپتەلگەن بيىك ساۋكەلەسىنىڭ ۇشىنا بۇعى ءمۇسىندى تيتۋل قوندىرىلسا, قارقارانىڭ ءون بويى جاپىراقتى التىن اشەكەيلەرمەن بادىزدەلگەن. ۇستىنە كيگەن جۇمساق تەرى جارعاعىنىڭ قوس ءوڭىرى شارشى التىن بۇيىمدارمەن كومكەرىلىپ, اياعىنا سىرتى ءجۇندى تەرىمەن قاپتالعان قىسقا قونىش, باسى التىن ويۋلى ەتىك كيگىزىلگەن. بۇل ءمۇسىن قازىر وسكەمەن قالاسىنداعى وبلىستىق تاريح جانە ولكەتانۋ مۋزەيىندە تۇر.
6.تالدى حانزاداسى
تاۋەلسىزدىك جىلدارى تابىلعان قۇندى قازىنامىزدىڭ ءبىرى – تالدى حانزاداسى. بۇل جادىگەر قاراعاندى وبلىسى, قارقارالى اۋدانى ورتالىعىنان 44 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان. وباعا 2009-2010 جىلدارى ارحەولوگ ارمان بەيسەنوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وڭىردە ءبىر-بىرىنە جالعاسىپ جاتقان جەتى قورعان-وبا تىزبەگى تالدى وزەنى اڭعارىن كولبەي قونىس تەپكەندىكتەن عىلىمي تىلدە «تالدى قورعاندارى» دەگەن اتاۋعا يە.
ارقا وڭىرىنە ءتان ەجەلگى كەزەڭ تاريحىن زەرتتەۋشى يگور كۋكۋشكيننىڭ پىكىرىنە جۇگىنسەك, مۇنداعى قورعاندار تىزبەگى التىن وردا زامانىنان باستاپ, قولا ءداۋىردى قامتيتىن نىساندار كورىنەدى. سوندىقتان دا شىعار, ارحەولوگتەر تالدى – 2 قورىمىنىڭ № 2 وباسىن ج.س.د. ءVىى ع. ۇلەسىنە جاتقىزسا, ىرگەلەس تۇرعان № 5 وباعا ج.س.د. ءVى ع. دەگەن انىقتاما بەرىپتى.
قورىمعا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە, 200-گە جۋىق ءىرى التىن بۇيىم, 22 مىڭنان استام ۇساق بۇيىمدار تابىلعان. سويتە تۇرا, ماماندار بارلىق وبا ەرتە كەزدە تونالعانىن ايتادى. دەسەك تە, كوپشىلىك نازارىن اۋدارعان دۇنيە – №5 وبادا جەرلەنگەن 30-35 جاستاعى ەر ادام مەن №2 وبادان تابىلعان 50-55 جاستاعى ايەلدىڭ مۇردەسى. انتروپولوگ ا.يسماعۇلوۆا بۇل ادامدار ازداعان موڭعولويد قوسپاسى بار ەۋروپالىق ءناسىل ەكەنىن ايتادى.
ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى, ارحەولوگ ارمان بەيسەنوۆ «قورىمنان تابىلعان ساق جاۋىنگەرى التىن كيىممەن جەرلەنگەندىكتەن بۇل دا كەزەكتى «التىن ادام» رەتىندە تانىلۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن, بۇل پەندە ءارى بيلەۋشى, ءارى جاۋىنگەر بولعان سىڭايلى» دەگەن جورامال ايتادى.
ويتكەنى ادامنىڭ كەۋدەسى تولىقتاي التىنمەن اپتالعان. سونىمەن قاتار اتالمىش قورعان ىشىنەن 130 دانا دارا التىن بۇيىم, سونىمەن قاتار التىننان جاسالعان كوپتەگەن ءىنجۋ-مارجان مەن قابىرشاق, قولادان جاسالعان 14 جەبە, تاس مونشاق تابىلسا, التىن بۇيىمدار اراسىندا مىسىقتەكتەس جىرتقىشتىڭ شەبەر مۇسىندەرى, ساداق وقتارىن سالىپ بەلدە تاعىپ جۇرۋگە ارنالعان وقشانتاي قورامساق, سىرعالار, القالار, ت.ب. بۇيىمدار انىقتالعان.
تالدى حانزاداسىنىڭ عىلىمي جاڭعىرتپاسىن جاساعان ارحەولوگ ا.بەيسەنوۆ پەن رەستاۆراتور ق.التىنبەكوۆ, تاسمولا مادەنيەتىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىنەن الىنعان كيىم ەلەمەنتتەرىن قولدانا وتىرىپ, تىبا جەرىنەن اشىلعان ارجان-2 قورىمىنان الىنعان دەرەكتەردى پايدالاندىق, – دەيدى. ناتيجەسىندە, التىن جاپسىرمالى قىسقا كۇرتەشە كيگەن, كونۋس ءتارىزدى الاسا باس كيىمى بار, شالبارلى, ءمۇسىننىڭ تۇلا بويى اڭ ستيلىندە جاسالعان التىن بۇيىمدارمەن اشەكەيلەنگەن, جاۋىنگەرلىك بيىك مارتەبەسىن ايگىلەيتىن مويىنالقالى, بەلدىگىنە قوس قانجار اسىنىپ, ارعىماق جەتەلەگەن «تالدى حانزاداسىن» مۇسىندەپ شىعىپتى.
7.سارمات كوسەمى
ۇلى دالانىڭ ەجەلگى تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى – سارماتتار. بۇل قاۋىم ب.ز.ب. ءVىىى ع. – ب.ز. ءVىىى عاسىر ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرى ورال-جايىق القابىن مەكەندەگەنى جايلى دەرەكتى بىلەمىز. سونىڭ ءبىر دالەلى ىسپەتتەس – اتىراۋ وبلىسى جىلىوي اۋدانى, قۇلسارى قالاسىنان 70 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان, ۋاقىت تۇرعىسىنان ب.ز.د. ءىى – ءى عاسىر ارالىعىنا جاتاتىن ارالتوبە قورعاندارى. بۇل نىسان 12 بولىكتەن تۇرادى.
وسىلاردىڭ ىشىنەن تاڭداپ الىنعان ءۇش قورعانعا 1999 جىلى ارحەولوگ ز.ساماشەۆ قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ءبىرىنشى قورعاننان – ادام سۇيەكتەرى, قانجاردىڭ سىنىعى, جۇزدەن استام وعى بار قورامساق, ەكىنشى قورعاننان – ساداق جەبەلەرى, بالشىق قۇمىرالار, مونشاقتار جانە ب.ز.د. ءى ع. - ب.ز. ءى ع. سانالاتىن تەمىر قىلىش تاپتى. ال جارتىلاي تونالعان ءۇشىنشى قورعاننان – ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان سارمات كوسەمىنىڭ مۇردەسى قازىپ الىنىپتى. كوسەمنىڭ ساۋىت-سايمانىن بەزەندىرىپ تۇرعان التىن جاپسىرمالار مەن اساتاياعى جانە قۇرباندىققا شالىنعان ەكى جىلقى مەن بۇركىتتىڭ سۇيەك قالدىقتارى زەرتتەۋشىلەر نازارىن اۋدارادى. 45-55 جاس شاماسىنداعى كوسەمنىڭ كيىمى – التىن زاتتارمەن بەزەندىرىلۋمەن قاتار, شاشىن تۇيگەن بايلامشاسى, قارۋ-جاراقتارى, قورامساق جيەكتەرى, اساتاياعىنداعى سامۇرىق بەينەسىنە شەيىن التىنمەن اپتالعان. «مۇنداي قىمبات ارتەفاكتىلەر بۇل ادامنىڭ تايپا كوسەمى ەكەندىگىنە دالەل», دەيدى تاريحشىلار.
ءسويتىپ عىلىمي ورتادا «سارمات كوسەمى» دەگەن اتقا يە قۇندى جادىگەردىڭ عىلىمي جاڭعىرتپاسى (ز.ساماشەۆ, ق.التىنبەكوۆ) جاسالدى. بۇل ءىستى اتقارعاندا, سارماتتار مەن ەرتە تەمىر داۋىرىندەگى باسقا دا تايپالاردىڭ جەرلەۋ ورنىنان الىنعان ماتەريالدارعا سۇيەنە وتىرىپ, كوسەمگە اۋەلى ءساندى كويلەك جابىلىپ, ونىڭ سىرتىنان التىن اشەكەيلى قىسقا كۇرتەشە مەن بۇتىنا تار شالبار كيگىزىلىپتى. بەلىنە التىندى بەلدىك تاعىلىپ, ونىڭ دوعالىعىنا جۋساپ جاتقان قوشقار ءمۇسىنى جاپسىرىلادى. ال اياعىنا قىسقا قونىشتى بىلعارى ەتىك ساي كەلسە, كوسەمنىڭ الدىنا قازبادان تابىلعان تەمىر قىلىش كولدەنەڭ تارتىلىپ, سول جاق بۇيىرىنە قورامساعىمەن قوسا ساداق اسىندىرىلىپ, وڭ قولىنا التىن پلاستينالى ۇزىن اساتاياق ۇستالعان ەكەن.
ءتۇيىن: مىنە, بۇلاردىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىك جىلدارى تابىلعان جادىگەرلەر. ياعني ازاتتىقتىڭ ارقاسىندا ءوز جەرىمىزگە, ءوز ماماندارىمىز عىلىمي قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە 30 جىلدىڭ ىشىندە قازىنامىز جەتى التىن اداممەن تولىقتى.
