تاريح • 18 ناۋرىز، 2021

ازاتتىقتىڭ «التىن ادامدارى»

336 رەت كورسەتىلدى

«التىن ادام، التىن ادام... ادام جوق! التىن قالعان جارقىراعان. بىلمەيمىز، ساۋداگەر مە، قولباسى ما؟ ساراڭ با، التىن ءۇشىن قالتىراعان؟ سارى التىننىڭ بەلگىلى نارقى ماعان، قايدا، بىراق التىننان ارتىق ادام»، دەپ داۋىلپاز اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ ايتقانداي، قازاق جەرىنەن العاشقى التىن كيىمدى ادام 1969 جىلى ەسىك قورعانىنان تابىلدى.

وتاندىق ارحەولوگتەر بۇل مۇراعا (ك.اقىشەۆ، ب.نۇرمۇحانبەتوۆ) ەرتە تەمىر داۋىرىنە ءتان 17-18 جاستاعى ساق جاۋىنگەرى دەگەن عىلىمي پايىم جاسادى. «بۇل جاۋىنگەر تالاي تىلسىم قۇپيانىڭ بەتىن اشتى. جاۋىنگەردىڭ التىنمەن اپتالعان كيىمدەرى ەجەلگى شەبەرلەردىڭ التىن وڭدەۋ تەحنيكاسىن جاقسى مەڭگەرگەنىن اڭعارتادى. سونىمەن بىرگە بۇل جاڭالىق دالا وركەنيەتىنىڭ زور قۋاتى مەن ەستەتيكاسىن ايگىلەيتىن باي ميفولوگيانى پاش ەتتى»، دەلىنگەن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا.

سويتسەك، جوعارىدا تابىلعان التىن كيىمدى ادام – ۇلى دالانىڭ ال­عاشقى قازىناسى ەكەن. ەلىمىز تاۋەلسىز­دىك العاننان كەيىن رەسپۋبليكا تەرري­تو­رياسىنىڭ ءار تاراپىنان، ءارتۇرلى كەيىپتە جەتى التىن ادام تابىلدى. ەندى سولارعا جەكە-جەكە توقتالساق...

 

 1.تاقساي حانشايىمى

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىز­دىڭ رۋحاني قازىناسىنا قوسىلعان قۇندىلىقتىڭ ءبىرى – باتىس قازاقستان وبلىسى، تەرەكتى اۋدانى جەرىنەن تابىلعان تاقساي ابىزى. بۇل جادىگەر 2012 جىلى ارحەولوگ يانا لۇقپانوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلگەن ەكسپەديتسيا ناتيجەسىندە جارىققا شىقتى. وتاندىق ارحەولوگيادا «تاقساي وبا كەشەنى» دەگەن اتقا يە. «تاقساي-1»، «تاقساي-2»، «تاقساي-3»، «تاقساي-4»، «تاقساي-5» قورعاندارىنا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزۋ كەزدەيسوقتىق ەمەس. ويتكەنى بۇل وڭىردەن 1965 جىلى جەر جىرتۋ بارىسىندا ءارتۇرلى جادىگەر تابىلعان بولاتىن. ءسويتىپ، ارادا 37 جىل وتكەن سوڭ تاقساي كەشەنىنە قازبا جۇمىستارى قولعا الىنىپ، ناتيجەسىندە كەرەمەت قازىنالار تابىلدى. بۇل ارتەفاكتىلەر ب.ز.د. V عاسىر ۇلەسىنە جاتقىزىلىپ، تابىلعان بۇيىمدار اتا-بابالارىمىز سارماتتاردان قالعان دۇنيە ەكەنى دالەلدەندى.

وسىلاردىڭ ىشىندە، كەشەننىڭ شىعىس جاق شەتىندە ورنالاسقان – ديامەترى 41، بيىك­تىگى ءبىر مەتر بولاتىن №6 وبادان ايەل ادامنىڭ مۇردەسى قازىلىپ الى­­نۋى جاڭا تاريح بەتىن اشتى. بۇل مۇر­دە – اسا قىمبات اشەكەيلى كيىم كيگەن، شو­شاق توبەلى ساۋكەلەسىنىڭ ۇشىنا تاۋ ەشكى بەي­نەسى ورناتىلعان.

موينىندا تۇتاسا قۇ­يىلعان قوس سالپىنشاقتى گريۆنا، ۇس­تىندەگى كيىمىنىڭ كەۋدە تۇسىنا: شار­­شى ءھام سوپاقشا ءپىشىندى باراق يت پەن قوي­دىڭ باسى بادىزدەلگەن التىن اشە­كەي­­­­لەر جانە دوڭگەلەك فورمالى التىن مون­­شاقتار قاپسىرىلسا، جەڭىنە قاس­قىر­­دىڭ ازۋ تىستەرى قاپسىرىلعان التىن قۇي­مالى سالپىنشاق تاعىلعان. بىلەگىندە مىسىق تەكتەس ءمۇيىزدى جىرتقىشتىڭ بۇزاۋمەن ايقاسى سۋرەتتەلگەن بىلەزىگى بار. سول قو­لىندا تولقىن ورنەكتى كوكشىل ءتۇستى شىنى ىدىس، وڭ قولىنا قولادان قۇ­يىل­­عان التىن ساپتى اينا ۇستاعان... سونىمەن قاتار قابىردىڭ ءبىر شەتىنەن – ساز­دان جاسالعان جىڭىشكە مويىندى ىدىس، اعاش تاراق سالىنعان قوبديشا تا­بىلسا، ۇڭگىردىڭ ورتا تۇسىنان – تۇيە باستى قولا قازان، تانا كوزدى شىنى-اياق، ۇڭ­گىر­دىڭ باتىس بۇرىشىنان – ات ابزەل­دە­رى قازىلىپ الىنعان.

التىنشى وبادان تابىلعان تاراقتا، اربا جانە ەكى ادامنىڭ بەينەسى سيپات­تال­عان. الدىڭعى جاعىندا مەرگەن، ارتىندا ارباكەش، ونىڭ قولىندا تىزگىن. ارحەولوگ يانا لۇقپانوۆا بۇل بەينەدە اتتىلى پارسى جاۋىنگەرى مەن جاياۋ سارمات ساربازى اراسىنداعى ايقاس سۋرەتتەلگەن دەسە، تا­ريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇرات سىز­دىقوۆ: «تاراقتا بەينەلەنگەن سوعىس كورى­نىسى عىلىمي ورتادا ۇلكەن قىزى­عۋ­شى­لىق تۋعىزدى» دەپتى.

تاقساي قورعان كەشەنىنەن تابىلعان ايەل ابىزدى قالپىنا كەلتىرۋ ىسىمەن ار­حەو­­لوگ يانا امانكەلدىقىزى اينالىسسا، ونىڭ فوتوبەينەسىن سۋرەتشى ل.تۇرعىن­باەۆ­ا جاساپ شىققان. سونداي-اق كەشەننەن تابىلعان جادىگەرلەرگە جاپونيانىڭ توكيو، گەرمانيانىڭ بوحۋم جانە فرانكفۋرت-ديۋسسەلدورف، رەسەيدىڭ ماسكەۋ، سانكت-پەتەربۋرگ، ورىنبور، چەليا­بى، پۋششينو، ءنوۆوسىبىر قالا­لارىنان كەلگەن ماماندار زەرتتەۋ جۇر­گى­زىپتى.

 

 2.ەلەكە سازى دەگدارى

شىعىس قازاقستان وبلىسى، تاربا­عا­تاي اۋدانى كوكجىرا اۋىلىنان وڭتۇس­تىككە قاراي 90 شاقىرىم جەردە ورنا­لاس­قان ەلەكە سازى قورىمىنىڭ №4 وباسىنان تابىلعان (2018 جىلى) جادىگەرگە وتاندىق ارحەولوگتەر «ەكىنشى التىن ادام» دەگەن باعا بەرۋدە. تانىمال ارحەو­لوگ زەينوللا ساماشەۆ باستاعان ما­مان­دار اتالمىش التىن كيىمدى مۇردە ءبىز­­دىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى VIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن، جاس مولشەرى 17-18-دەردەگى بوز­بالا دەيدى.

التىن كيىمدى ادام تابىلعان وبانىڭ ديامەترى 33،25 م، بيىكتىگى 1،6 م. سىرتى ورمەن قورشالعان. وبانىڭ ىشكى جەرلەۋ كا­مە­راسىندا ءجاسوسپىرىم قىز بەن جىگىت قا­تار قويىلعان. سوناۋ ءبىر زامانداردا كوردىڭ ىشكى قابىرعاسى قۇلاعاندىقتان التىن كيىمدى مۇردەلەر تاسقا باستىرىلىپ، تونالماي امان قالعان. وتاندىق انتروپولوگتاردىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك، بۇل بوزبالا ەۋروپا ناسىلدەس ءھام ەكى ءمايىت انالىق جاعىنان ءبىر-بىرىنە تۋىس.

وبادان تابىلعان دەگدار جىگىتتىڭ باس كيى­مى جانە ۇستىنە كيگەن ۇزىن جەڭ­دى كامزولىنىڭ قوس ءوڭىرى، وڭ جاق بەلدىگىنە ىل­گەن قىناپتى قانجارى مەن سول جاق بەل­­دىگىن­دەگى تەرى قورامساعى تۇگەل­دەي اڭ ستيلىندەگى (بۇعى، بارىس، قا­بى­لان) التىن اشەكەيلەرمەن بەزەن­دى­­رىل­گەن. ايا­عىن­داعى ۇزىن قونىش ەتىگى دە ۇساق التىن مونشاقتارمەن ادىپتە­لىپ­تى. قورام­ساق­تىڭ ۇزىندىعى 1 مەترگە جۋىقتاسا، مو­ي­نىنداعى سوم التىننان دوعالاپ جا­ساعان ال­قانىڭ سالماعى ءبىر كيلو. قو­رامساق ىشىن­دەگى جەبە قالدىقتارى مەن ونى يىق­قا ىلەتىن قايىستىڭ اشەكەي بۇيىم­دا­رى دا جاقسى ساقتالعان.

«بۇل جادىگەرلەر اشىلماي كەلگەن كوپ جۇمباقتاردىڭ سىرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەردى. بىرىنشىدەن، سول زاماندا ماتەريالدى وڭدەۋ تەحنولوگياسى وتە جو­عا­رى بولعانىن اڭعاردىق. التىنمەن وتە نازىك بۇيىمدار جاساۋ وڭاي شارۋا ەمەس. مۇنىڭ ارتىندا ۇلكەن شەبەرلىك جاتىر. ەكىنشىدەن، سەگىز مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن حالىقتار تۇرمىسى، ءدىني نانىمى، جەرلەۋ ءراسىمى، نەمەن قورەكتەندى، ت.ب. قۇندى ماعلۇماتتارعا قول جەتكىزدىك»، دەيدى ارحەولوگتەر.

وسى ورايدا ەرەكشە نازار اۋدارار دۇنيە، التىن كيىمدى دەگدار بەك­زات­تىڭ اياق-قول سۇيەكتەرى بالزامداۋ ماق­ساتىندا تەسىلگەن ەكەن. «ەجەلگى كوش­پەن­­دىلەر سالتىندا الىستاعى ادامدار تۇ­گەلدەي قوشتاسۋ راسىمىنە قاتىسۋى ءتيىس بولعاندىقتان، مۇردەنى مۋميالاپ، ساقتاۋ ءۇشىن ىشەك-قارنىن الىپ تاستاپ، ساق­تاعان بولۋى كەرەك»، دەيدى رەسەي عىلىم اكادەمياسى ەتنولوگيا جانە انتروپو­لوگيا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى ەگور كيتوۆ. انتروپولوگتىڭ بولجامىنشا، التىن ادامنىڭ بويى 170 سانتيمەتر شاما­سىندا كورىنەدى.

– ەلەكە سازى دەگدارىنىڭ عىلىمي جاڭعىرتپاسىن جاساۋ كەزىندە، مۇردەنىڭ سۇيەكتەرىمەن بىرگە in situ قالپىندا تابىلعان كوستيۋمنىڭ اشەكەيلەرى مەن قارۋ-جاراقتى نەگىزگە الدىق، – دەيدى ماماندار. ناتيجەسىندە، التىن جاپسىرمامەن اشەكەيلەنگەن، كيىزدەن جاسالعان اق ءتۇستى شوشاق كۇلاپارا كيگەن، ەتەگى تومەن تۇسكەن كۇدەرى شەكپەنى بار، بالا­عى ەتىكتىڭ سىرتىنا سالىنعان ۇزىن شال­بارلى دەگدار جىگىتتىڭ بەينەسى جاڭ­عىر­تىلىپ، بۇل ءمۇسىن قازاق دالاسىندا ءومىر سۇرگەن حالىقتىڭ ەرتە داۋىردەگى ەلي­تالىق بەينەسىن ايگىلەۋىمەن قۇندى بول­دى.

 

 3.شىلىكتى ءامىرشىسى

ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ باس­تاماسىمەن 2003 جىلى قابىل­دان­عان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسى نەگىزىندە قولعا الىنعان شا­­رۋال­اردىڭ ءبىرى – شىلىكتى قورعاندارىنا جۇر­گىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىستارى. گەوگرافيالىق تۇرعىدان اۋما­عى 80 شاقىرىمدى الىپ جاتقان «شىلىكتى جازىعى» شىعىس قازاقستان وبلىسى زايسان اۋدانى جەرىندە ورنالاسقان. وڭ­تۇستىگىندە تارباعاتاي، شى­عىسىندا ساۋىر-سايقان، سولتۇستىگىن ما­ڭىراق تاۋ­­لا­رى قورشاپ جاتىر.

«شىلىكتى دالاسىنىڭ تەك ورتا شەنىندە 200-دەن استام ساق ءداۋىرى ەسكەرتكىش جادىگەرلەرى بار. سونىڭ ىشىندە 50-گە جۋى­عى اقسۇيەكتەر مەن پاتشالار زيراتى. مۇنداعى كونە ساق ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تا­ريحى ب.ز.د.VIII عاسىردان باستاۋ الادى. ال ساق زامانىنان كەيىنگى قور­عاندار ب.ز.د. I-II عاسىردى قۇرايدى. ەس­كەر­ت­كىشتەردىڭ كەيبىرى ءۇيسىن، كەيبىرى تۇر­كى­لەر­دىكى. سونداي-اق ب.ز.د. VI-VII عع. ءتان جادى­گەرلەر دە كەزدەسەدى» دەيدى وڭىرگە قازبا جۇ­مىستارىن جاساعان ارحەو­لوگ-عالىم ابدەش تولەۋباەۆ مىرزا.

جالپى سانى 17 وبادان تۇراتىن ۇلكەن كەشەننىڭ ءبىرى – بايگەتوبە وباسى. بۇل نىساندى قازۋ بارىسىندا، بارلىعى 4303 التىن بۇيىم تابىلسا، سولاردىڭ ىشىندە: تۇمسىقتى بارىس بەينەلى 153، بۇركىت پوشىمداس 36، بۇعى مۇسىندەس 20، بولتىرىك-قونجىق تيپتەس 39، ارقار تۇستەس ءبىر قاپسىرما، سونىمەن قاتار 23 سىلدىرماق اشەكەي، 63 بۇدىر تۇتىكتى ساندىك بۇيىم، 17 جىڭىشكە تىلىك، 7 سىم، 141 جارتىشار ءپىشىندى سالپىنشاق، 2835 دانا دانەكەرلى بۇرمە، 223 دانا مايدا مونشاق، 743 دانا ساقينا، ت.ب. جادىگەرلەر قازاق قازىناسىن تولىقتىرىپتى.

جوعارىدا تابىلعان بۇيىمدار اڭ ءستيلى ءداۋىرىنىڭ العاشقى كەزەڭىنە ءتان دۇنيە، دەيدى عالىمدار. مۇنداعى مۇسىن­دەۋ شەبەرلىگى، جانۋار بەينەلەرىنىڭ تاماشا ستيليزاتسياسى، زاتتاردى ءدال جەتكىزە ءبىلۋ ءتاسىلى ايرىقشا ەكەنى انىق.

بايگەتوبە وباسىن قازۋ كەزىندە، بال­قا­را­عايدان قيۋلاستىرىپ سالعان كولەمى 4،8ح4،6 مەتر شارشى قيما-تاعان تابىلادى. ونىڭ ىشىندە جاتقان ەكى مايىتكە ساراپتاما جۇرگىزگەن انتروپولوگتار بى­رە­­ۋى – 40-50 جاستاعى ەۋروپا كەلبەتتى ەر ادام، ەكىنشىسى – 50-60 جاس شاماسىندا ارالاس ءناسىل (ەۋروپەويد-موڭعولويد) ەكە­نىن انىقتادى.

وسىنداعى ەر ادامنىڭ مۇردەسى نە­گىزىن­دە قازىنامىزعا «شىلىكتى ءامىرشىسى» دەگەن اتپەن ەنگەن التىن كيىمدى ادامنىڭ جاڭ­عىرتپاسى جاسالدى. بۇل ءىستى اتقارۋ كە­زىندە، ەرتە تەمىر ءداۋىرى مەن ورتا عا­سىرلاردا ەۋرازيانى مەكەندەگەن تاي­پالاردىڭ كيىم ۇلگىسى جايلى مالى­مەت­تەر كەڭىنەن پايدالانىلىپ، ەر ادامعا التىن اشەكەيلى شەكپەن، شالبار، ەتىك، شوشاق توبەلى باس كيىم كيگىزىلىپ، ونىڭ سىرتىنان ازيالىق ستيلدە التىنمەن ادىپتەلگەن شاپان جابىلىپتى. بەلدىگىنە قانجار مەن قىنى بار قىلىش بەكىتىلىپ، التىندى مويىن القا جانە سىرعا-جۇزىك تاعى­لادى. امىرشىلىك نىشانى رەتىندە قو­لىنا – ۇشتىعىندا تاۋتەكە ءمۇسىندى اساتاياق ۇستاتىلعان ەكەن.

 

 4.ءۇرجار حانشايىمى

عىلىمي ورتادا ء«ۇرجار حانشايىمى» اتىمەن بەلگىلى تاعى ءبىر ارحەولوگيالىق قۇندى قازىنامىز 2011 جىلى بەلگىلى بولدى. بۇل جادىگەرگە ماماندار ب.ز.د. IV-III عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن، بيلەۋشى اۋ­لەتتەن شىققان ايەل دەگەن انىقتاما بەرىپ وتىر.

جاڭالىقتىڭ اشىلۋىن كەزدەيسوق جاعدايدا تۋىنداعان وقيعانىڭ جەمىسى دەۋگە بولادى. وسىدان 20 جىل بۇرىن شىعىس قازاقستان وبلىسى، ءۇرجار اۋدا­نى اۋماعىن كوكتەي وتەتىن تاسكەسكەن – باقتى تاس جولىن جوندەۋ كەزىندە، قورعان العاش رەت كوزگە تۇسكەن. بۇل قورعاننىڭ ورنا­لاسقان جەرى التىنشوقى اۋىلدىق وكرۋگى. سەمەيلىك عالىم امانتاي يسين «قازى­نا تابىلعان جەردىڭ اتاۋىنا زەر سالساڭىز، ونىڭ تەگىن ەمەس ەكەنىن باي­قاي­سىز. التىنشوقى «التىندى توبە» دەگەندى بىلدىرەدى» دەيدى.

ءسويتىپ ەكى جىلدان كەيىن 2013 جىلى قورعانعا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەن تەمىر سماعۇلوۆ باسقارعان ارحەولوگتەر ۇلكەن ولجانىڭ ۇستىنەن ءتۇستى. ولار ديامەترى 16، بيىكتىگى ءبىر جارىم مەتر وبانى قازۋ بارىسىندا ونىڭ ەكى بولەك قۇرىلىمنان تۇراتىنىن انىقتادى. كولەمى 7ح0،6 مەتردى قۇرايتىن ءبىرىنشى نىساننان ەر ادامنىڭ ەكى مىڭ جىل بۇرىن كەپكەن مۇردەسىنەن باسقا ەشتەڭە تابىلعان جوق. ال اۋماعى 3،3ح5 مەتر، بيىكتىگى جارتى قۇلاش كەلەسى نىساندى قازعاندا تەرەڭنەن تاسقابىر (ساركوفاگ) انىقتالىپ، ونىڭ ىشىنە جەرلەنگەن 30-35 جاستاعى ايەلدىڭ سۇيەگى تابىلادى. تاس ساركوفاگتى اشۋ بارىسىندا بي­لەۋ­شى ايەلدىڭ قاسىنان التىن سىرعا مەن قۇرباندىق شالۋعا ارنالعان تاستان جا­سال­­عان بۇيىم انىقتالادى. سو­نىمەن بىرگە حانشايىمنىڭ سول جا­عىن­داعى شۇڭ­قىردان اعاش تاباق، ىشىنە قوي­دىڭ جام­باسى سالىنعان كەراميكالىق قازان قاتارلى بۇيىمدار شىققان ەكەن.

ايەل ادامنىڭ قاڭقا سۇيەكتەرىندە كوك جانە جاسىل ءتۇستى ماتا قالدىقتارى ساقتالعان. ەڭ باستى قۇندىلىق – بيىكتىگى 28 سم كونۋس ءتارىزدى ايەلدىڭ التىن باس كيىمى. بۇل باس كيىم – وسىمدىك تارىزدەس ورنەكتەر جانە زوومورفتى ايشىقتارى بار قيال-عاجايىپ جانۋار بەينەلەرىمەن ادىپتەلگەن. ساۋكەلەنىڭ ۇشار باسى التىن سىمداردان شيىرشىقتالىپ اشە­كەي­لەنسە، تومەنگى جاعىنداعى بۇ­يىم­دار­دىڭ بەتى كەدىر-بۇدىرلى ىل­مەك­تەرمەن بادىزدەلىپتى. مۇنداي ۇلگىدەگى دۇنيە­لەر ساق جاۋىنگەرلەرىنىڭ سالتاناتتى شارادا كيەتىن كيىمدەرى، دەيدى ماماندار.

جوعارىداعى قۇندى جادىگەردىڭ جاڭ­عىرت­پاسىن جاساعان رەستاۆراتور قىرىم التىنبەكوۆ، مۇرانى قالپىنا كەلتى­رۋ ءۇشىن قولدا بار ارحەولوگيالىق ما­تەريال­داردى پايدالاندىم جانە پا­زى­راق مادەنيەتىنە قاتىستى ستيلدىك ۇلگىلەر دە جيناقتالدى، دەيدى. ءسويتىپ ۇزىن كويلەكتى، ونىڭ ەتەگى قىرىققۇلاق جاپىراقتارىمەن كومكەرىلگەن، باسىندا قىزىل جىبەك جامىلعى، ونىڭ ۇستىندە كوك ماتامەن قاپتالعان ساۋكەلەسى بار، اياعىندا جۇمساق بىلعارى ەتەك، باس كيىمى فانتاستيكالىق قۇس بەينەلى ءھام كيىك ءپىشىندى التىن اشەكەيمەن بەزەندىرىلگەن، قۇس­تىڭ ەكى جاعىندا جەلپۋىش تۇرىندە قوس شاشاق ورنالاسقان...

«حانشايىمنىڭ بۇل رەتكى جاڭ­عىرت­­پا بەينەسى ەجەلگى كوشپەندىلەر قو­­عا­مىنداعى ايەلدىڭ ورنى مەن ونىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن انىقتايتىن بىردەن-ءبىر مۇرا» دەيدى تاريحشىلار.

 

5.بەرەل سۇلۋى

وتاندىق ارحەولوگيادا ورنى زور قازى­نانىڭ ءبىرى ج.س.د. IV–III عع. ۇلە­سى­نە ءتان شىعىس قازاقستان وبلىسى، كا­تون­قاراعاي اۋدانى جەرىندەگى بۇقتىر­ما وزەنى القابىندا ورنالاسقان – بەرەل قورىمى. بۇل نىسانعا 1997 جىلدان باس­تاپ قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ، «ەجەلگى كوشپە­لى­لەر كوسەمدەرىن جەرلەۋدە تابيعاتى عاجاپ مۇنداي ءوڭىردى تاڭداۋى تەگىن ەمەس. وبا­لار ورنالاسقان اۋماق ورمانمەن كوم­كەرىلىپ بيىك تاۋلارمەن قورشالعان. قورىم ۇستىنەن قاراعاندا ەلليپس تا­رىز­دەس ءتورت وبالار تىزبەگىنەن تۇرادى. ءاربىر تىزبەكتە دومينات وبا بار»، دەيدى.

قازىرگى تاڭدا وبالار تىزبەگىندەگى 40-تان استام نىسانعا زەرتتەۋ جاسالدى. جۇ­مىس ءالى اياقتالعان جوق. وسى ارالىقتا ارحەولوگتەر كوشپەندىلەر قولعا ۇيرەتىپ، يەسىمەن بىرگە جەرلەنگەن تولىق جاراقتى جىل­قى­لاردى تاپتى. ونىڭ سىرتىندا، ەڭ ۇلكەن جاڭالىق 5-ءشى قورعاننان بۇدان 2300 جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن، التىن كيىمدى 14-16 جاسار قىز بالانىڭ مۇردەسى تابىلۋى.

قىزبەن بىرگە ەكى جىلقى جەرلەنگەن جانە قاسىنا ۇلكەن-كىشى قوس قۇمىرا قويىلعان، ونىڭ قاسىندا التىن ساپتى ىرىم پىشاق بار. قىزدىڭ سۇيەكتەرىندە تەرى-ماتا قالدىقتارى ساقتالعان. وسىن­داعى ارتەفاكتىلەر نەگىزىندە وتكەن جىلى ارحەولوگ ز.ساماشەۆتىڭ جەتەك­شى­لىگى­مەن، سۋرەتشى قاليوللا جانە رايگۇل احمەتجانوۆتار اتسالىسۋى­مەن «بەرەل سۇلۋىنىڭ» عىلىمي جاڭ­عىرت­پاسى جاسالدى.

اتاپ ايتقاندا، جاس قىزدىڭ باسىندا قىزىل ماتامەن ادىپتەلگەن بيىك ساۋكە­لە­سىنىڭ ۇشىنا بۇعى ءمۇسىندى تيتۋل قون­دىرىلسا، قارقارانىڭ ءون بويى جا­پىراقتى التىن اشەكەيلەرمەن بادىز­دەلگەن. ۇستىنە كيگەن جۇمساق تەرى جار­عا­عىنىڭ قوس ءوڭىرى شارشى التىن بۇيىم­دار­مەن كومكەرىلىپ، اياعىنا سىرتى ءجۇندى تەرىمەن قاپتالعان قىسقا قونىش، باسى التىن ويۋلى ەتىك كيگىزىلگەن. بۇل ءمۇسىن قازىر وسكەمەن قالاسىنداعى وبلىستىق تاريح جانە ولكەتانۋ مۋزەيىندە تۇر.

 

6.تالدى حانزاداسى

تاۋەلسىزدىك جىلدارى تابىلعان قۇن­دى قازىنامىزدىڭ ءبىرى – تالدى حانزا­داسى. بۇل جادىگەر قاراعاندى وبلىسى، قارقارالى اۋدانى ورتالىعىنان 44 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان. وباعا 2009-2010 جىلدارى ارحەولوگ ارمان بەي­سەنوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازبا جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلدى. وڭىردە ءبىر-بىرىنە جالعاسىپ جاتقان جەتى قورعان-وبا تىزبەگى تالدى وزەنى اڭعارىن كولبەي قونىس تەپ­كەندىكتەن عىلىمي تىلدە «تالدى قور­عان­دارى» دەگەن اتاۋعا يە.

ارقا وڭىرىنە ءتان ەجەلگى كەزەڭ تاريحىن زەرتتەۋشى يگور كۋكۋشكيننىڭ پىكىرىنە جۇگىنسەك، مۇنداعى قورعاندار تىزبەگى التىن وردا زامانىنان باستاپ، قولا ءداۋىردى قامتيتىن نىساندار كورى­نەدى. سوندىقتان دا شىعار، ارحەولوگتەر تالدى – 2 قورىمىنىڭ № 2 وباسىن ج.س.د. ءVىى ع. ۇلەسىنە جاتقىزسا، ىر­گەلەس تۇرعان № 5 وباعا ج.س.د. ءVى ع. دەگەن انىقتاما بە­رىپتى.

قورىمعا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە، 200-گە جۋىق ءىرى التىن بۇيىم، 22 مىڭنان استام ۇساق بۇيىمدار تابىلعان. سويتە تۇرا، ماماندار بارلىق وبا ەرتە كەزدە تونالعانىن ايتادى. دەسەك تە، كوپشىلىك نازارىن اۋدارعان دۇنيە – №5 وبادا جەرلەنگەن 30-35 جاستاعى ەر ادام مەن №2 وبادان تابىلعان 50-55 جاستاعى ايەلدىڭ مۇردەسى. انتروپولوگ ا.يسماعۇلوۆا بۇل ادامدار ازداعان موڭ­عو­لويد قوسپاسى بار ەۋروپالىق ءناسىل ەكە­نىن ايتادى.

ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى، ارحەولوگ ارمان بەيسەنوۆ «قورىمنان تابىل­عان ساق جاۋىنگەرى التىن كيىممەن جەرلەن­گەن­دىكتەن بۇل دا كەزەكتى «التىن ادام» رەتىندە تانىلۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن، بۇل پەندە ءارى بيلەۋشى، ءارى جاۋىنگەر بولعان سىڭايلى» دەگەن جورامال ايتادى.

 ويتكەنى ادامنىڭ كەۋدەسى تولىقتاي التىنمەن اپتالعان. سونىمەن قاتار اتالمىش قورعان ىشىنەن 130 دانا دارا التىن بۇيىم، سونىمەن قاتار التىننان جاسالعان كوپتەگەن ءىنجۋ-مارجان مەن قابىرشاق، قولادان جاسالعان 14 جەبە، تاس مونشاق تابىلسا، التىن بۇيىمدار اراسىندا مىسىقتەكتەس جىرتقىشتىڭ شەبەر مۇسىندەرى، ساداق وقتارىن سالىپ بەلدە تاعىپ جۇرۋگە ارنالعان وق­شان­تاي قورامساق، سىرعالار، القالار، ت.ب. بۇيىمدار انىقتالعان.

تالدى حانزاداسىنىڭ عىلىمي جاڭ­عىرت­پاسىن جاساعان ارحەولوگ ا.بەيسەنوۆ پەن رەستاۆراتور ق.التىن­بەكوۆ، تاسمولا مادەنيەتىنىڭ ەسكەرتكىش­تە­رىنەن الىنعان كيىم ەلەمەنت­تەرىن قولدانا وتىرىپ، تىبا جەرىنەن اشىلعان ارجان-2 قورىمىنان الىنعان دەرەكتەردى پايدالاندىق، – دەيدى. ناتيجەسىندە، التىن جاپسىرمالى قىسقا كۇرتەشە كيگەن، كونۋس ءتارىزدى الا­سا باس كيىمى بار، شالبارلى، ءمۇسىن­نىڭ تۇلا بويى اڭ ستيلىندە جاسالعان التىن بۇيىمدارمەن اشەكەيلەنگەن، جاۋىن­گەرلىك بيىك مارتەبەسىن ايگىلەيتىن مويىنال­قالى، بەلدىگىنە قوس قانجار اسىنىپ، ار­عىماق جەتەلەگەن «تالدى حانزاداسىن» مۇسىندەپ شىعىپتى.

 

7.سارمات كوسەمى

ۇلى دالانىڭ ەجەلگى تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى – سارماتتار. بۇل قاۋىم ب.ز.ب. ءVىىى ع. – ب.ز. ءVىىى عاسىر ارالىعىندا ەلىمىز­دىڭ باتىس ءوڭىرى ورال-جايىق القابىن مە­كەن­دەگەنى جايلى دەرەكتى بىلەمىز. سونىڭ ءبىر دالەلى ىسپەتتەس – اتى­راۋ وبلىسى جىلىوي اۋدانى، قۇل­سارى قالاسىنان 70 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان، ۋاقىت تۇرعىسىنان ب.ز.د. ءىى – ءى عاسىر ارالىعىنا جاتاتىن ارالتوبە قور­عان­دارى. بۇل نىسان 12 بولىكتەن تۇرادى.

وسىلاردىڭ ىشىنەن تاڭداپ الىنعان ءۇش قورعانعا 1999 جىلى ارحەولوگ ز.ساماشەۆ قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، ءبى­رىن­شى قورعاننان – ادام سۇيەكتەرى، قان­جاردىڭ سىنىعى، جۇزدەن استام وعى بار قورامساق، ەكىنشى قورعاننان – ساداق جەبەلەرى، بالشىق قۇمىرالار، مون­شاق­تار جانە ب.ز.د. ءى ع. - ب.ز. ءى ع. سانالاتىن تەمىر قىلىش تاپتى. ال جارتىلاي تو­نال­عان ءۇشىنشى قورعاننان – ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان سارمات كوسەمىنىڭ مۇردەسى قازىپ الىنىپتى. كوسەمنىڭ ساۋىت-سايمانىن بەزەندىرىپ تۇرعان التىن جاپسىرمالار مەن اساتاياعى جانە قۇرباندىققا شالىنعان ەكى جىلقى مەن بۇركىتتىڭ سۇيەك قالدىقتارى زەرتتەۋشىلەر نازارىن اۋدارادى. 45-55 جاس شاماسىنداعى كوسەمنىڭ كيىمى – التىن زاتتارمەن بەزەندىرىلۋمەن قاتار، شاشىن تۇيگەن بايلامشاسى، قارۋ-جاراقتارى، قورامساق جيەكتەرى، اسا­تاياعىنداعى سامۇرىق بەينەسىنە شەيىن التىنمەن اپتالعان. «مۇنداي قىمبات ارتەفاكتىلەر بۇل ادامنىڭ تايپا كوسەمى ەكەندىگىنە دالەل»، دەيدى تاريحشىلار.

ءسويتىپ عىلىمي ورتادا «سارمات كو­سەمى» دەگەن اتقا يە قۇندى جادىگەردىڭ عى­­لىمي جاڭعىرتپاسى (ز.ساماشەۆ، ق.التىنبەكوۆ) جاسالدى. بۇل ءىستى اتقار­عاندا، سارماتتار مەن ەرتە تەمىر داۋى­رىن­دەگى باسقا دا تايپالاردىڭ جەرلەۋ ورنىنان الىنعان ماتەريالدارعا سۇيەنە وتىرىپ، كوسەمگە اۋەلى ءساندى كويلەك جابىلىپ، ونىڭ سىرتىنان التىن اشەكەيلى قىسقا كۇرتەشە مەن بۇتىنا تار شالبار كيگىزىلىپتى. بەلىنە التىندى بەلدىك تاعىلىپ، ونىڭ دوعالىعىنا جۋساپ جات­قان قوشقار ءمۇسىنى جاپسىرىلادى. ال اياعىنا قىسقا قونىشتى بىلعارى ەتىك ساي كەلسە، كوسەمنىڭ الدىنا قازبادان تابىلعان تەمىر قىلىش كولدەنەڭ تارتىلىپ، سول جاق بۇيىرىنە قورامساعىمەن قوسا ساداق اسىندىرىلىپ، وڭ قولىنا التىن پلاستينالى ۇزىن اساتاياق ۇستالعان ەكەن.

ءتۇيىن: مىنە، بۇلاردىڭ ءبارى تا­ۋەل­سىز­دىك جىلدارى تابىلعان جا­دى­گەر­لەر. ياعني ازات­تىقتىڭ ارقاسىندا ءوز جەرىمىزگە، ءوز ما­ماندارىمىز عىلىمي قازبا جۇمىس­تا­رىن جۇرگىزىپ، ناتيجەسىندە 30 جىلدىڭ ىشىندە قازىنامىز جەتى التىن اداممەن تولىقتى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قۇبىجىق ءمۇسىن

ونەر • كەشە

كابۋلدان باستالعان كوش قازاق ەلىنە قالاي كەلدى؟

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • كەشە

ىندەت ءورشىپ بارادى

كوروناۆيرۋس • كەشە

التىنمەن پارا-پار تاۋەكەل

ەكونوميكا • كەشە

كوكپار تارتقان قىز

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار