تەاتر • 17 ناۋرىز، 2021

ورالحاننىڭ «اۋىل حيكايالارى»

528 رەت كورسەتىلدى

جانىمىز جىلىلىق اڭساپ، مەيىرىمگە شولىركەسەك، اۋىلعا تارتىپ وتىرعىمىز كەلەتىنى نەسى ەكەن؟! قالانىڭ بىرقالىپتى قىتىمىر تىرشىلىگىنەن شارشاساق تا، ەل جاققا ات باسىن بۇرىپ، تۋعان جەردىڭ ساف اۋاسىن قۇشىرلانا جۇتىپ، كوكىرەكتى كەرە كەڭ تىنىس الىپ قايتۋعا قۇمارتاتىن قۇشتارلىق تا دالا ءدامىن سەزگەن قاي-قايسىمىزعا دا تانىس كۇي. سوندىقتان بولسا كەرەك، جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ «اۋىل حيكايالارى» ساحنا تورىنە شىعادى دەگەن اقجولتاي حاباردى ەستىگەننەن-اق، ەلوردالىق ءا.مامبەتوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك دراما جانە كومەديا تەاترىنىڭ جاڭا قويىلىمىن تاعاتسىزدانا كۇتكەنىمىز راس.

التايدىڭ كەربۇعىسى اتانعان زاڭ­عار جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ اڭگى­مەلەرى ومىرشەڭدىگىمەن، تەرەڭ سىرلى ليريكاسىمەن ەل جۇرەگىنەن ءوز ورنىن، مارتەبەسىن الدەقاشان، ءتىپتى قالامگەر كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق الىپ ۇلگەرگەن بولاتىن. ورالحاندى وقىماعان قازاق سيرەك. اسىرەسە جاستىق شاعىندا جازۋ­شى شىعارمالارىن جاستانا جاتىپ «كەمىرمەگەن» وقىرمان كەمدە-كەم. ال جىلدار العا جىلجىعان سايىن سول سىرشىل شىعارمالارعا دەگەن قۇشتار­لىق پەن ساعىنىش ارتپاسا، تيتتەي دە كەمى­گەن ەمەس. ونىڭ ايقىن دالەلى – كىتاپ­حانانى ايتپاعاندا، تەاترلار رەپەر­تۋارىنداعى ورالحان تۋىندىلارىنا دەگەن سۇرانىس پەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ار­تۋى. وعان وسىدان بىرەر جىل بۇرىن استا­نالىق جاستار تەاترى ساحناسىندا كورەرمەنىمەن قاۋىشقان ورالحاننىڭ «ۇيقىم كەلمەيدى» (رەجيسسەرى داۋرەن سەرعازين)، «جەتىم بوتا»، «قار قىزى» (رەجيسسەرى نۇرقانات جاقىپباي)، ق.قۋا­نىش­باەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنداعى «ق ۇلىنىم مەنىڭ» (رەجيسسەرى بەكبولات قۇرمانعوجاەۆ)، م.گوركي اتىنداعى اكادەميالىق ورىس دراما تەاترى ساحناسىندا قويىلعان «اتاۋ كەرە» (رەجيسسەرى نۇرقانات جاقىپباي)، م.اۋەزوۆ اتىن­داعى ۇلتتىق اكادەميالىق دراما تەاترىن­داعى «قار قىزى» (رەجيسسەرى جۇل­­دىزبەك جۇمانباي) قويىلىمدارى تاماشا مىسال بولا الادى. ەندى مىنە، سول قاتاردى كوكتەمنىڭ شۋاقتى كۇنىمەن بىرگە كوكىرەكتى دە قۋانىشقا بولەگەن «اۋىل حيكايالارى» دراماسى تولىقتىرىپ وتىر. رەجيسسەر، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سايلاۋ قاميەۆ پەن قوسالقى رەجيسسەرلەر – نۇرجىگىت مۋسليموۆ، ءالي بيداحمەت ساراپتاۋىندا كورەرمەنىمەن قاۋىشقان ايتۋلى تۋىندى ءومىردىڭ وزىندەي شىنايىلىعىمەن-اق كوڭىل باۋراعانداي. اڭگىمەنىڭ اسەرلى يىرىمدەرى ەلوردالىق كورەرمەننىڭ جۇرەك تۇكپىرىندەگى اۋىلعا، ەلگە دەگەن سارقىلماس ساعىنىشتى تاعى ءبىر مارتە قوزعاپ، ءتاتتى سەزىمنىڭ تۇڭعيىعىنا سۇڭگىتكەندەي. ولاي بولۋى زاڭدى دا. ويتكەنى ورالحاننىڭ كەيىپكەرلەرى ءار جۇرەككە سونداي جاقىن، ەرەكشە ىستىق. سەبەبى ولار ءبىزدىڭ ومى­رىمىزدە دە بار. سوڭعى رەت العاشقى ماحابباتىڭىزدى قاشان ەسكە الدىڭىز؟ تاعدىر تالايعا سالىپ، ماڭدايدان باعى تايعان جاقىنىڭىزدىڭ كۇيى جانىڭىزعا باتقان كەزى بولدى ما؟ وكىنىش وزەكتى ورتەپ، قادىرىنە جەتە الماعان قىمبات ادامىڭىزبەن لايىقتى قوشتاسا الدىڭىز با؟.. مىنە، وسى سىندى ادام ءۇشىن قىمبات تا قيماس كوڭىل كۇيلەر ءبىز تاماشالاعان قويىلىم ءون بويىنان تۇيدەكتەپ توگىلەدى. اسىرەسە شىعارماداعى اۆتوردىڭ ءستيلى مەن تابيعاتىنا ءدوپ تۇسكەن رەجيسسەرلەر ىزدەنىسى شىن مانىندە شىعىستىڭ سوناۋ شالعايىنداعى شىڭعىستايداي شاعىن عانا اۋىلدىڭ تۇرمىس تىنىسى مەن ونى مەكەندەگەن ادامداردىڭ اقەدىل پەيىلىن كوز الدىمىزعا اكەپ جايىپ تاستايدى.

ءيا، ورالحان بوكەيدىڭ كوركەمدىك قۇپيا­سىنىڭ سىرى تەرەڭدە. بىرىنشىدەن، بۇل دارالىقتىڭ كىلتى – تۋعان جەر، اسقاق التاي، ماڭعاز مۇزتاۋ دارىتقان تەكتىلىك پەن سۇلۋلىققا دەگەن قۇشتارلىق، ءسوز ساپتاۋىنداعى تاۋ سۋىنداي ارقىراپ، ارىنداپ جاتاتۇعىن اساۋلىق بولسا، ەكىنشىسى – ارينە، اكەنىڭ قۇتى، انانىڭ ءسۇتى ارقىلى جازۋشى بويىنا دارىعان تەكتىلىك تامىرى. قالامگەردى كوزى كورگەن، زامانداس، تانىس دوس-جاران، جاقىن اعايىندارىنىڭ ەستەلىگىنە سۇيەنسەك، قالامگەردىڭ اكەسى بوكەي دە، اناسى كۇليا دا قارا ءسوزدىڭ قايماعىن قالقىپ ىشكەن شەشەن ادامدار بولعان دەسەدى. اناسى ماقالداپ سويلەگەندە اينالاسىنداعى ادامدار اڭتارىلىپ، تاڭعالىسىپ تۇرىپ قالاتىندىعى دا جازىلعان ەستەلىكتەردە جاقسى ايتىلادى. مىنە، ءتىل ۇستارتۋداعى وسى تەكتىلىكتى قۇرساقتا جاتىپ-اق بويىنا دارىتقان قالامگەردىڭ جازۋدا وزگەشە «مىنەز» كورسەتپەۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. انا سۇتى­مەن دارىعان انا ءتىلىنىڭ قۇنارى كەيىن اۋىلدىڭ قاراپايىم ادامدارىنىڭ ءسوز ساپتاۋىنداعى قازاقى قالىپ، ۇلتتىق بوياۋمەن بايىپ، قالامگەردىڭ ءتول قولتاڭ­باسىنا ءتان ورنەكتى وي ورامدارى ورالحان بوكەي ەسىمىنىڭ ادەبيەت الەمى بيىگىندەگى وزىندىك دارا بيىگىن بەلگىلەپ بەردى.

«مەنىڭ پوۆەست، اڭگىمەلەرىمنىڭ سيۋجەتتەرى تۋعان جەر، جاستىق شاعىمدا بولعان ەستەلىكتەرگە تولى. مەنىڭ جەرلەس­تەرىم قازاقتار – سوم مىنەزدى، شىنشىل جانە اشىق جۇرەكتى ادامدار. ولار سيقىرلاعانداي اتا-باباسى تاڭداعان كەڭىستىكتە ءومىر سۇرەدى. مەنىڭ تۋعان جەرگە ادال جەرلەستەرىم ءور مىنەزدى، ەڭبەكقور، ەرجۇرەك جانە شىنشىل ادامدار. ايتەۋىر، نە جازسام دا ءوز زامانىمدى، سول زاماندا ماڭداي تەرىن توگىپ جۇرگەن قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىن تىلگە تيەك ەتۋگە تىرىسامىن. ال كەيىپكەرلەرىم – اۋىل ادامدارى: قويشىلار، جىلقىشىلار، بۇعى وسىرۋشىلەر، ديقاندار، ورمانشىلار، ەرەسەكتەر مەن جاستار. ولار ءبىتىم-بولمىسى كىرشىكسىز، پاك نيەتتى جاندار»، دەپ اعىنان جارىلا تولعانىپتى ول تۋراسىندا قالامگەردىڭ ءوزى.

راس، سۋرەتكەر رەتىندە ورالحان بوكەي­دىڭ باستى ەرەكشەلىگى دە وسى: سومدايتىن كەيىپكەرلەر مىنەزىنىڭ جيىنتىعى ءوزىنىڭ جانىنداعى، ۇنەمى كوزى كورىپ وسكەن اۋىل­دىڭ قاراپايىم ادامدارىنىڭ مىنەز ەرەكشەلىكتەرىنە ساي شىنايى سومدا­لاتىندىعى. ماسەلەن، «اۋىل حيكايالارى» اتتى وقىرمانعا جاقسى تانىس اڭگىمەلەر تسيكلىندەگى اۋىل ادام­دارىنىڭ تاماشا پورترەتتەرى، كەسەك كەسكىندەرى شىنايى­لىعىمەن دە، كور­كەمدىگىمەن دە جازۋدىڭ بارلىق تالاپ­تارىنا تولىققاندى جاۋاپ بەرەدى. سوندىقتان دا ورالحان بوكەي ءوز شىعار­ماشىلىعىندا بەدەرلەگەن مىنەزدەر جيىنتىعىن ءتىپتى دە قيالدان، بولماسا ادام اياعى باسپاعان جۇمباعى مەن قۇپياسى مول قانداي دا ءبىر قولجەتپەس، تابان تيمەس قۇرلىقتان ەمەس، ءبارىن دە كادىمگى جەر باسقان قاراپايىم ادام­داردىڭ ءومىرى مەن تۇرمىس سالتىنان الىپ قاعاز بەتىنە تۇسىرەدى. «...اۋىل حيكايالارى» اۋىل ادامدارىنىڭ اۋىر تىرلىگىنىڭ دارا سيپاتتى كورىنىستەرىنە تۇنىپ تۇر. «كوك تايىنشا»، «200 گرامم ەنەرگيا»، «توقا­دان قالعان تۇياق»، «اپامنىڭ استاۋى»، «قۇمار قول بۇلعاپتى»، «يعاڭ»، «تورتاي مىنەر اق بوز ات» جانە تاعى باسقا اڭگىمەلەرى قازاق تىرلىگىنىڭ قايتالانباس سۋرەتتەرىن بەدەرلەپ تۇسىرگەندىكتەن دە بولار، بىزدىڭشە ۇزاق جاساپ، ۋاقىت وت­كەن سايىن وقىرمان جانىنا ىستىق تار­تار شاعىن-شاعىن قورعاسىنداي شىمىر قۇيمالارعا اينالدى. ال ونداعى كەيىپ­كەرلەر – ومىردەن ادەبيەت بەتىنە كوش­كەن ناعىز قاھارماندار.

كۇنى كەشە ءبىز ءا.مامبەتوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك دراما جانە كومەديا تەاترى ساحناسىنان تاماشالاعان «اۋىل حيكايالارى» دراماسىنا سۋرەتكەردىڭ نەگى­زىنەن باستى ءۇش شىعارماسى، ياعني «اپامنىڭ استاۋى»، «قوش، ماحابباتىم» جانە «ماڭدايدان باعىڭ شايقالسا» اڭگىمەلەرىنىڭ جەلىسى ارقاۋ بولىپتى. وسى ارقىلى رەجيسسەرلەر (سايلاۋ قاميەۆ، نۇرجىگىت مۋسليموۆ، ءالي بيداحمەت) ادام ءومىرىنىڭ ءۇش كەزەڭىن، ياعني بەيكۇنا بالالىق شاعى، جاندى عاشىقتىق جالىنى شارپىعان بوزبالا كەزەڭى مەن تاعدىردىڭ ءتۇرلى تاۋقىمەتىن تارتقان ەگدە جاسىن سۋرەتتەيدى.

جالپى، ورالحان بوكەيدىڭ «اۋىل حيكايالارى» تسيكلىمەن جارىق كورگەن شىعارمالارىنىڭ قاي-قايسىسى دا ءوزىنىڭ شىنايىلىعىمەن، سىرشىلدىعىمەن ادام جانىنىڭ، جۇرەك تۇكپىرىنىڭ نازىك پەرنەلەرىن ءتۇرتىپ، كوڭىلدى تەربەتەدى عوي. وسىنى ەسكەرگەن رەجيسسەرلەر قالىپتى ستاندارتتاعى قويىلىم ۇلگىسىنەن قاشىپ، سپەكتاكل مەن كورەرمەندەردى زالدا ەمەس، ساحنانىڭ وزىندە جاساقتالعان كوركەم كەڭىستىكتە قاۋىشتىرادى. وسى ارقىلى تاماشالاۋشىسىنان نەبارى ءبىر جارىم مەتر قاشىقتىقتا ونەر كورسەتكەن اكتەرلەر ويىنى شىن مانىندە قويىلىمدى سىرلاسۋ سپەكتاكلىنە اينالدىرعانداي. ءتۇرلى اسپاپتاردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن
تەاتر اكتەرلەرى اقجول امانتاي، قورلان قارتقوجاقوۆا، الماس اسقار ۇلى، ال­بينا ۋاليەۆانىڭ جاندى داۋىستا ورىن­داعان اۋىل، انا، ماحاببات جايلى تاماشا اندەر توپتاماسى دا تەاترسۇيەر قاۋىمدى بەي­جاي قالدىرمادى.

وسى تۇستا شىعىس قازاقستاننىڭ شالعايىندا، اسقار التايدىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان قازاقى قالىپتاعى قايماعى بۇزىلماعان اۋىلدارعا ءتان اتموسفەرانى بەرۋدەگى ساحنا سۋرەتشىسى اينۇر ەسبولاتوۆانىڭ ەرەكشە سۋرەتكەرلىك كوزقاراسىن اتاپ ءوتۋ ورىندى دەپ سانايمىز. شىعىستىڭ اعاشتان قيىپ سالىنعان جەر ۇيلەرى مەن تالعاممەن تاڭدالعان ساحنا رەكۆيزيتتەرى ونداعى ادامداردىڭ اقەدىل پەيىلىن جەتكىزۋدە ءساتتى قىزمەت ەتەدى. رەجيسسەردىڭ دە ساحنا شارتتىلىقتارىن ۇستانۋداعى رەاليزمنەن بولەك، سيمۆوليزم مەن مينيماليزم تاسىلدەرىن ۇتىمدى پايدالانا ءبىلۋى كوڭىلگە قۇرمەت ورنىقتىرادى. سونداي-اق سپەكتاكلدە كەيىپكەرلەرىن بەينەلىلىك بيىگىندە بەدەرلەگەن تەاتر اكتەرلەرى – اقنيەت جاقسىعالي، نۇر­جىگىت مۋسليموۆ، اجار شاكىرجانوۆا، باعلان يمانعازينوۆ، ريزابەك ءالي، ءدىلناز ەرتاەۆا، باقتيار قۋاندىق، مەرۋەرت قۋانتاەۆا، ەڭىلىك ايىمعازى، قاز­بەك امانجول، ءالي جاراس ۇلى، ءالي بيداح­مەت، دارىن نۇرسادىق، بەيبارىس اسقار­بەكوۆ، ەراسىل احانوۆ، گۇلميرا جاكي­لينا، ايبول شاكىرجانوۆ ىزدەنىس­تەرى شىنايىلىعىمەن كوڭىل باۋرادى. قويىلىمدى تاماشالاپ وتىرىپ، ءبىر ساتكە قالانىڭ ءبىر توپ ادامى اۋىلدىڭ ادەمى الەمىنە ەنىپ كەتكەندەي عالامات سەزىمدى باستان كەشەدى. ساحنا سۋرەتى دە سوعان مەڭزەيدى. ەستەن كەتپەس ەرەكشە اسەرگە بولەيدى. بۇل – رەجيس­سەرلەر مەن ستسەنوگرافتىڭ ءسوزسىز ءساتتى ۇن­دەسكەن تاماشا تاندەمىنىڭ جەمىسى. سونىڭ ارقاسىندا كورەرمەن قاۋىم وكى­نىش پەن قوشتاسۋ، قۋانىش پەن مۇڭ، ماحاببات پەن قيماستىق سەزىمىن باستان كەشىرىپ، كىشى ساحنادا اكتەرلەرمەن بىرگە ءوزى دە قويىلىمنىڭ قاتىسۋشىسىنا اينالدى. وسىلايشا، سپەكتاكل جۇرەك تۇبىندەگى ىستىق سەزىمدەردى وياتىپ، اسىل شاقتاردى ەسكە الۋعا، ءبىز ءۇشىن قىمبات جاندارمەن ساحنا ارقىلى تاعى ءبىر مارتە تىلدەسۋگە، سىرلاسۋعا تاماشا مۇمكىن­دىك بەردى. اسىرەسە باستى كەيىپكەر – اۆ­تور­دىڭ قويى­لىم سوڭىندا شاتىردا كەپتىرۋلى تۇرعان سىقپا قۇرتتان الىپ، كورەرمەنىنە جەكەلەي جاقىنداپ كەلىپ تاراتىپ ءدام تاتقىزۋى دا كورەرمەن مەن اكتەرلەر ارا­سىنداعى كورىنبەيتىن شەكارانى بۇزىپ، بارلىعىن ءبىر اۋىلدىڭ، ورالحان اۋىلىنىڭ كەيىپكەرلەرىنە اينالدىرىپ جىبەرگەندەي. وسىنداي عالامات اسەردە شىمىلدىقتى جاۋىپ، اۋىل، تۋعان جەر، بالالىق شاق تۋراسىنداعى ءتاتتى ەس­تە­لىكتەرىن ارقالاپ ءۇيدى ۇيىنە تار­قاس­قان كورەرمەن جازۋشىنىڭ «اۋىل حيكايا­لارىنىڭ» ادەمى اسەرىمەن ورالحان الەمىنە قايتا ورالعانى ءسوزسىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار