– ساتىبالدى جالەل ۇلى, مۇستافا شوقايدى ەكراندا سومداۋ ارقىلى كينودا پورترەتتىك-تاعدىرلى جانردىڭ نەگىزىن سالدىڭىز. اركىمنىڭ ءوز مۇستافاسى بار. ءسىزدىڭ مۇستافاڭىز قانداي؟
– 1995 جىلى بەرليندە بولدىم. جەرگىلىكتى قازاقتار مەنىڭ «جاس اككوردەونشىنىڭ ءومىربايانى» ءفيلمىمدى ۇناتىپ, مۇستافا شوقايدىڭ قابىرىنە تاعزىم ەتۋگە اپاردى. تۋرا ون جىلدان كەيىن ماعان مۇستافا جايلى فيلم تۇسىرۋگە ۇسىنىس ءتۇستى. العاشىندا كەلىسىم بەرۋگە جۇرەكسىندىم. كۇردەلى ءارى تاعدىرى اۋىر جاننىڭ عۇمىردارياسىنا ۇڭىلۋگە باتپادىم. سودان كينونى باستاردىڭ الدىندا مۇستافانىڭ تۋعان ولكەسiنە تاعى بiر رەت بارىپ قايتتىم. مىنا جاعىندا – قورقىت اتا بەيiتi, مىنا جاعىندا – بايقوڭىر. قازاق بالاسى سول جەردەن قانات قاعىپ, سانكت-پەتەربۋرگ, كاۆكاز, ىستامبۇل, پاريجدە كۇن كەشتى, تۇردى. جالعىز قازاقتىڭ عانا قامىن ويلاپ قويماي, تۇگەل تۇركiنى تۇگەندەدى. بۇگىندە بەيiتi بەرليننiڭ تۇبiندە جاتىر. «سۇيەگىن ەلگە الدىرايىق» دەگەن ءسوز شىققاندا جانىم جابىرقاپ قالدى. ارۋاقتى مازالامايىق. سۇيەگى جاتقان جەردە ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي كورىپ جۇرگەن حالىق بار. زەرتتەپ جۇرگەن تاريحشىلار دا از ەمەس. بالكىم ءبىزدىڭ قولىمىز جەتپەگەن دەرەكتەردى سولار جارىققا شىعارار.
– شىعارمالارىڭىزدا تاعدىرعا ينتريگا, فابۋلا رەتىندە قاراماي, ونىڭ مىنەزىنە باسىمدىق بەرەتىن ءتارىزدىسىز. كەيىپكەرلەرىڭىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى – مىنەزدى. بۇل شەشىم «مۇستافا شوقايدا» دا, «اماناتتا» دا بايقالادى...
– «مۇستافا شوقايدى» تۇسىرگەندە دە, «اماناتتا» دا العا قويعان ەڭ باستى ماقساتىم – كەيىپكەر مىنەزىن كورسەتۋ ەدى. كەنەسارىنىڭ قايسار مىنەزى بولماسا, كومپروميسكە بارىپ, قىرعىزدارمەن كەلىسىمگە كەلەر مە ەدى. بىراق ول وعان كونبەدى. بەكماحانوۆ تا, شوقاي دا بىربەتكەي بولعان. ول باسقا تاقىرىپقا ءوتىپ, ءوز پىكىرىن, ماقساتىن وزگەرتە سالعان جوق. مىسالى, كوپ ادامدار كينو مۇستافا شوقايدىڭ اقبوز ات مىنگەن كورىنىسىمەن باستالادى دەپ ۇمىتتەندى. مۇستافا پراكتيك ەمەس, تەوريانىڭ ادامى, ءابىش كەكىلباەۆ ايتقانداي, پلانەتارلىق تۇلعا. ەگەر, تاپ سول كەزدە ورتالىق ازيا ەلدەرى شوقايدى قولداعان كەزدە ءبارى باسقاشا بولار ما ەدى. تۇركيا دا قاراپ قالماس ەدى.
– حح عاسىردىڭ باسىندا تۇران يدەياسىن تۇرار رىسقۇلوۆ تا ارماندادى عوي...
– ەشكىمدى كەمسىتكىم كەلمەيدى. بىراق حح عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاق زيالىلارىنىڭ ىشىندە مۇستافانىڭ شوقتىعى بيىك. سانك-پەتەربۋرگتە جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىردى. مۇستافا وقىعان ۋنيۆەرسيتەتتە تەك ورىستىڭ ەمەس, ەجەلگى ءريمنىڭ نەگىزىن قالاعان زاڭدىق قۇندىلىقتاردى وقىتاتىن. فرانتسۋز, نەمىس, تۇرىك تىلدەرىن ەركىن مەڭگەردى. ول تۇركى ەلدەرىنىڭ يدەياسىنا مىقتى دايارلىقپەن كەلدى.
قازىر مۇستافا شوقاي «الاشتىڭ» ازاماتتارىمەن كەلiسپەي كەتتi» دەگەن پىكىر باسىم. ءاليحان اتامىز: «مۇستافا, بiز امان قالۋ ءۇشiن كەڭەس وكiمەتiنiڭ شاتىرىنىڭ استىندا اۆتونوميا بولا تۇرايىق, قالعانىن ارتىنان كورە جاتارمىز» دەدi عوي. مۇستافانىڭ «شاتىرىنىڭ استىنا كiردi دەگەن ءسوز كiرiپتار بولدى دەگەن ءسوز! قولعا كiسەن ءتۇستi دەگەن ءسوز! بۇگiننەن باستاپ قامدانباساق, بولشەۆيك دەگەن الباستى باسىپ قالادى بiزدi. سوسىن قۋىپ شىعارا الماي قالامىز ونى!» دەگەن ءسوزىن قاراڭىزشى. حح عاسىردىڭ تەرەزەسىنەن ححI عاسىردىڭ ءسوزىن ايتىپ تۇر.
– مۇستافا شوقايدىڭ «ساتقىندىعىنا» بايلانىستى پىكىرلەر «تۇركىستان لەگيونىمەن» بايلانىستى ەمەس پە؟
– الدىمەن, بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن مىنا جايتتى انىقتاپ الايىق: 1937-1939 جىلدار ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىس قارساڭىندا تۇرعان ۋاقىت. تاپ سول كەزدە قۋعىن-سۇرگىننىڭ قارا بۇلتى قازاقستانعا دا سوعاتىنىن ءاليحانداردىڭ سەزبەۋى مۇمكىن ەمەس. ال مۇستافا ءۇش-ءتورت ءتىلدى مەڭگەرگەن تۇلعا. كەز كەلگەن ەلگە ءسىڭىسىپ, الىستان باسقارۋعا مۇمكىندىگى بار. سوندىقتان اتامىزدىڭ ەميگراتسيادا جۇرگەن كەزىندە الاش زيالىلارىمەن بايلانىسى – جەكە دارا زەرتتەيتىن تاقىرىپ. مۇستافا مىڭداعان مۇسىلماندى اجالدان اراشالاپ قالدى. «سەن وزبەكسىڭ نەمەسە قىرعىزسىڭ» دەگەن جوق. جات جەردە جۇرسە دە باستاپقى يدەياسىنا باسىمدىق بەردى. كەيبىر گازەتتەردە «تۇركiستان لەگيونىن» قۇرعان مۇستافا شوقاي دەپ جازىپ ءجۇر. وسى اڭگىمە شوقايدى پلانەتارلىق دەمەي-اق قويايىنشى, ازيالىق دەڭگەيدە كورسەتىلۋىنە كەدەرگى بولىپ ءجۇر. گولليۆۋدتىق س.سپيلبەرگتىڭ «شيندلەر ءتىزىمى» كينوسىنىڭ باستى كەيىپكەرى ءۇش مىڭداي ەۆرەيدى ساقتاپ قالعان ادام ەكەن. ەۆرەي قاۋىمى سوعان ارناپ ەسكەرتكىش قويدى, ۇلتتىڭ اۆانگاردىنا اينالدىردى. ال ءبىز180 مىڭ مۇسىلماندى سوعىستان امان ساقتاپ قالعان مۇستافا اتامىزعا قانداي قۇرمەت كورسەتە الدىق؟ ءبىر ەمەس, ول جايلى ونداعان فيلم تۇسىرىلسە دە ازدىق ەتەدى.
انەبىر جىلدارى كينونى كورگەن وزبەك دوسىم «جاقسى كينو, بىراق مەنىڭ ەلىمدە كورسەتىلمەيتىن شىعار, سەبەبىن بىلەسىڭ عوي» دەيدى. قۇجاتتارعا قاراساق, مۇنداي لەگيوننىڭ اشىلۋىنا قارسى بولعان. اتامىز 1941 جىلى 27 جەلتوقساندا قايتىس بولسا, لەگيوندى ۇيىمداستىرۋ iسi 1942 جىلى اقپان ايىندا باستالعان.
– مۇستافا اتامىز دا, لەگيوندا بولعاندار دا ءالi كۇنگە دەيiن اقتالعان جوق قوي...
– يا, بۇل بىزگە ۇلكەن سىن. بiز تاۋەلسiزدiك الدىق دەدiك, بiراق دەكولونيزاتسيا, وتارسىزداندىرۋ جۇرگiزiلگەن جوق. بiز الدىمەن وسىنداي ۇلى تۇلعالارىمىزدى ساياسي تۇردە, زاڭ ارقىلى, پرەزيدەنتتiڭ جارلىعى ارقىلى رەسمي تۇردە اقتاپ الۋىمىز قاجەت.
– مۇستافا شوقايدى ەكرانعا شىعارعان سوڭ ءبىراز سىن ايتىلدى. قالاي قابىلدادىڭىز؟
– بىزدە كينوعا قاتىستى سىن ايتىلمايدى, پىكىر ەمەس, ۇكىم ايتۋعا شەبەر بولىپ الدىق. ەلدەگى قۇندىلىقتار باياۋ قالىپتاسىپ جاتىر. قوعامنىڭ ىشكى يممۋنيتەتى كەرەگىن الىپ, كەرەك ەمەسىن سينتەزدەپ شىعارىپ تاستايتىن دەڭگەيگە كەلگەن جوق. بارلىق تاقىرىپتا داۋ بار. ءالى كۇنگە دەيىن كاسىپقويلاردىڭ اۋزىمەن ايتىلعان, قالامىمەن جازىلعان پىكىر-اناليزدەر جوق دەسە دە بولادى. پىكىر ايتۋدان گورى ءمىن ىزدەۋگە شەبەرمىز. ۆەرديكت ايتۋعا اۋەسپىز. نەگە بارىمىزدى بار دەپ ايتپايمىز؟ ەرمەك دوسىم (تۇرسىنوۆ) ايتپاقشى, «ناسىبايدى قالاي تارتامىز» دەگەن اڭگىمە شىقسا, «ونى قالاي شەگەمىز؟» دەپ جارتى جىل تالقىلايتىن حالىقپىز. مۇستافا شوقاي ەكرانعا شىققان كۇنى سالەمى ءتۇزۋ ءبىر جولداس «سەنىڭ كينوڭ ماعان ۇناعان جوق» دەيدى. تالداۋ جوق. سول ازاماتتىڭ كينونى ءتۇسىنىپ كورگەنىنە كۇمانىم بار.
– باقساق, سىننىڭ ۇلكەنى شوقايدى سومداعان قىرعىز اكتەرى ءازيز بەيشەناليەۆكە باعىتتالدى. بۇعان نە دەيسىز؟
– وسى جەردە كورەرمەندەرىمدى تۇسىنبەي قالدىم. مۇنى جالعان پاتريوتيزم دەيمىز بە, بىلمەيمىن. كەشەگى كەڭەس وداعى كەزىندە قازاق-قىرعىز اكتەرلەرى توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتكەنىن بىلەمىز. قازاقتىڭ ءالياسىن قىرعىز قىزى ايتۇرعان تەمىروۆا وينادى. نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ باستاعان قازاق اكتەرلەرى قىرعىزدىڭ بىرنەشە فيلمىنە ءتۇستى. ءازيز جابىق داۋىس كەزىندە كوركەمدىك كەڭەس بويىنشا ىرىكتەۋدەن ءوتتى دەپ ايتا-ايتا جاعىم تالدى. مۇستافا مەن ءازيزدىڭ جاس كۇنىندەگى سۋرەتتەرى ءبىر-بىرىنەن اينىمايدى. قازاقتى كينوعا قاتىستى قازىر ەكى-اق ماسەلە – «كوشپەندىلەردە» ابىلايدى نەگە قازاق وينامادى, «مۇستافا شوقايدى» نەگە قىرعىز وينادى؟» دەگەن ماسەلە عانا تولعاندىراتىن سياقتى.
سوسىن كوزىم جەتكەن اقيقات, اكتەر ومىردە كورەرمەن نازارىنا تۇسكىسى, بىرەۋلەرگە ۇناعىسى كەلىپ تۇرادى. اكتەر ءۇشىن تارتىمدىلىقتىڭ ءوزى – تابىس. جانى دا, ءوزى دە سۇلۋ-سىمباتتى اكتەر اعالارىمىز بۇگىنگە دەيىن كەزدەسۋلەردە وزىنە نازار اۋدارىلعانىن قالاپ تۇرادى. ال ازيزدە كۇمىس قوڭىراۋ ءتارىزدى كورەرمەندى وزىنە تارتاتىن ءبىر سۇيكىمدىلىك بار. سوسىن كوڭىلىمنىڭ تولاتىنى – ءرولدىڭ ىشىنە كىرىپ وينايدى. كەيىپكەرىن ءوزىنىڭ بولمىسىمەن ينتەگراتسيالاپ, «ەگوسىن» ۇمىتىپ كەتەدى. بۇل كينو ءۇشىن قاجەت. ادامنىڭ پاراساتى تولىسقان, بابىنا كەلگەن كەزدە ونىڭ بەلگىلەرى جانارىندا وي بولىپ تۇنىپ تۇرادى ەكەن. مەن ازيزدەن سونى بايقادىم.
– قازىر تاريحشىلار حح عاسىر باسىندا ءومىر سۇرگەن الاش ازاماتتارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ءتىل تابىسا الماۋىن قاسىرەت دەپ باعالايدى. تۇرار مەن مۇستافانى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولا ما؟
– بۇل رەتتە الاشتانۋشى تۇرسىن جۇرتباەۆ ءبىراز تاقىرىپتىڭ بەتىن قايىرىپ, جۇمىس ىستەدى. ولاردىڭ قانداي جاعدايدا تەرگەلگەنىن بىلدىك. سوندىقتان بارىنە كەشىرىممەن قاراۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. از قازاقتى ءبىر-بىرىنەن ءبولۋ بىزگە ابىروي اكەلمەيدى. ءبارى سەكسەۋىل ساياساتىنىڭ قۇرباندارىنا اينالدى.
– بەكماحانوۆ تاقىرىبىنا قالاي باردىڭىز؟
– مەن «اماناتقا» التى جىل بويى دايىندالدىم. باستاپقى نۇسقاسىندا كەنەسارىعا باسىمدىق بەرىپ كەتكەن تۇستار كوپ بولعاندىقتان جوبانى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن بولمادى. كەيىن حان كەنەنىڭ تاعدىرىن بەحماحانوۆ تۇلعاسى ارقىلى اشۋعا شەشىم قابىلدادىم. تاريحي ولشەممەن العاندا بەكماحانوۆپەن ءبىزدىڭ زامانىمىز ءبىر. ونىڭ كوزىن كورگەندەر ارامىزدا ءجۇر. ولاردىڭ تاريحىن قايتا جازۋ مۇمكىن ەمەس. «اماناتتان» كەيىن بەحماحانوۆتى سومداعان بەرىك ايتجانوۆتى «اللانىڭ سىيى» دەپ قابىلدادىم. مەنىڭ ويىمشا, بەرىكتىڭ سوڭعى بەس-التى جىلداعى ەڭ ۇزدىك ءرولى وسى-اۋ دەيمىن. سانجار ماديەۆتى دە باسقا قىرىنان اشتىم. سەبەبى وسىعان دەيىن سانجاردى تەك كەلىستى جىگىت دەپ ويلايتىنمىن. كينوعا كاستينگ جاريالانعان كەزدە ونىڭ ىشكى جان-دۇنيەسىن تانىدىم. اسىرەسە, ونىڭ قيىننان قيىستىرىپ جول تاۋىپ كەتەتىن شەبەرلىگى دە, جانكەشتىلىگى دە ويدان شىقتى. كوزىندە وت پەن قايسارلىق, تۇلا بويىندا بەكزاتتىق بار. اللا قولداپ, كەنەسارى حاندى ەكرانداي السام, سانجار دايىن تۇر.
– «امانات» – درامالىق جانر. باس-اياعى تۇگەلدەنىپ, ەكرانعا جول تارتقان سوڭ كەمشىلىگىن بايقادىڭىز با؟
– كينو – ىشتەن شىققان شۇبار جىلان. كەمشىلىگىن ءوزىم بىلەمىن. سودان بولار ءوز تۋىندىمدى ەكى رەتتەن ارتىق كورە المايمىن. العاشقى كۇنى كەمشىلىگىن بايقاپ شىر-پىرىم شىعىپ, ءتىپتى قان قىسىمىم كوتەرىلىپ كەتتى. ەكىنشى كۇنى ءوزىمدى سابىرعا شاقىردىم. مۇستافا شوقايدان كەيىن ءبىزدىڭ ۇرپاق ءالى دە ءوزىنىڭ تاريحىنا دەن قويعىسى كەلەتىنىن ءتۇسىندىم. رەسمي تۇردە ايتىلماسا دا قازاقتىڭ رۋحىنىڭ ءدۇر ەتىپ كوتەرىلۋىنە جول اشتى. راس «اماناتتىڭ» جۇگى اۋىر بولدى. بەكماحانوۆتىڭ كوزىن كورگەن اعالار بار. الدىمىزدا الاتاۋداي بولىپ ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ شىعارمالارى تۇر. قولداعى ماتەريالدار ءتورت سەريالى كينو تۇسىرۋگە جەتكىلىكتى. سول سەبەپتى ءاربىر كورىنىستى كەسىپ تاستاعان سايىن جۇرەگىمنەن قان تامشىلاعانداي اسەردە بولدىم.
– ءسىز ءبىر سۇحباتىڭىزدا «مۇستافانىڭ ءۇيiنiڭ تابالدىرىعىنان اتتاپ, iشiنە كiرگەن سياقتىمىن, بiراق ارى قاراي جiبەرمەي تۇر... ءالi سالەمدەسكەن جوق... «كiر» دەپ باسىن يزەگەن سياقتى» دەدىڭىز. «اماناتتا» بەكماحانوۆتىڭ تەرەزەسىنەن كەنەسارىنىڭ شاتىرىنا سىعالاپ قاراعاندايسىز؟
– بۇل ەندى كەنەسارى حان تاقىرىبىنا جول اشۋدىڭ امالى عوي. كەلەسى تاقىرىپ حان كەنەگە ارنالادى دەگەن ەمەۋرىن. قازاقتىڭ تۇلعالارى جايلى كينو تۇسiرۋگە مەنiڭ بار ءومiرiم جەتپەيدi. كينو ءالى كۇنگە دەيىن ادەبيەت پەن تەاتردىڭ اراسىندا ءوز وتاۋىن تىككەنمەن, شاڭىراعىن تولىق كوتەرە العان جوق. مەن دە ءالى كۇنگە ىزدەنىس ۇستىندە جۇرگەندەردىڭ ءبىرىمىن. كەيدە تەاتر تىلىندە «سويلەپ» كەتكەنىمدى بايقاپ, ءوزىمدى كينوداعى قالىپقا تۇسىرۋگە تىرىسامىن.
امەريكانىڭ وبرازىن جاساعان گولليۆۋد. يدەولوگيا دەگەننەن قاشپاۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق يدەيا مەن يدەولوگيا ەگiز ۇعىم, سولارعا قىزمەت ەتەتiن قۇرالدى تاڭداي بiلۋ قاجەت. ونىڭ ەڭ باسىندا كينو تۇر. جاھاندانۋ بولسا كەلiپ قالدى, كەنەسارىنى ەكرانداۋدى كىم ارماندامايدى؟! تەوريالىق تۇرعىدا, مۇستافامەن سالىستىرعاندا كەنەسارىعا كەدەرگى جوق. كەزەگىمەن كەلە جاتقان تاقىرىپ. كەدەرگى بولسا, نۇر-سۇلتاندا ەسكەرتكىشى سومدالىپ, كوشە اتى بەرىلمەس ەدى. بىراق الدەقالاي زامان بولا ما دەگەن ءبىر قورقىنىش سيندرومى جوق ەمەس. ونى ءبارىمىز دە بىلەمىز.
– كەنەسارىنى سوڭىنا دەيىن تابانداپ قورعاۋعا شاماڭىز جەتە مە؟
– مەن حان كەنەنى تۇسىرۋگە دايىنمىن. ءوزىم ءۇشىن دە, تاريح ءۇشىن دە. قازاق ءوزىنىڭ وتكەنىنە, تاريحىنا جيىركەنبەي قاراي بىلسە يگى. ايناعا قاراعاندا ءوز بەينەسىن تانىماي, وزىنە-ءوزى ۇرگەن كۇشىك سياقتى بولماي, ءوزىنىڭ بالالىعى مەن بۇرىنعى تاريحىنا قۇرمەتپەن, ويلى كوزبەن قاراي الاتىن دەڭگەيگە جەتسەك ەكەن دەيمىن. قازاق قوعامىنىڭ «مۇستافا شوقايدى» ساعىنىپ قالعانى ماعان قانات ءبىتىردى. كەنەسارىلار بوستان بوسقا قان توگىپ, بەكماحانوۆ تا تەكتەن تەك باسىن بايگەگە تىكپەگەن ەكەن. ءبارى بولاشاق ءۇشىن. ستسەناريدى الىستان ىزدەۋدىڭ كەرەگى جوق. الدىمىزدا ەسەنبەرليننىڭ «قاھارى» تۇر. جيعان-تەرگەنىم دە جەتەدى. قازىر بەرىك ايتجانوۆ پەن سانجار ماديەۆتى ۇلكەن دوداعا تاربيەلەپ ءجۇرمىن. ولاردا كەز كەلگەن تاريحي وبرازدى الىپ شىعاتىن حاريزما دا, تەكتىلىك تە بار.
– ءسىزدىڭ «ادەبيەت – بايبىشە, كينو – كوڭىلدەس» دەگەن ءسوزىڭىز بار. قازىر «ادەبيەت-بايبىشەڭىزدى» ۇمىتىپ, «كوڭىلدەسىڭىزگە» كوپ كوڭىل ءبولىپ جۇرگەندەيسىز. بۇل ىشكى تاڭداۋىڭىز با؟
– بۇل ەندى جاستىق قىزۋىمەن ايتىلىپ قالعان ءسوز ەدى. پروزا مەن ستسەناريدى قاتار الىپ جۇرۋگە تىرىسامىن. ۋاقىت سورابىنان وتكەسىن سول جازعاندارىمنىڭ بىرنەشەۋى ستسەناريگە اينالادى. بۇل دا ءبىر قىزىق جايت. وندىرىستە تەحنولوگيالىق تىزبەك دەگەن ۇعىم بار. سول ولشەممەن قاراساق, بۇل شىعارماشىلىق تىزبەك دەسەم بولادى. كەيبىر زامانداستارىم ءالى دە پروزا مەن پەسالارىن كينوعا دايىن تۇرعان دۇنيە دەپ اداسادى. قازىر ادەبيەت ۋاقىت اعىمىنا ىلەسە الماي قالدى. ال پوەزيانىڭ ءجونى بولەك. ءسات سايىن توگىلىپ, ۋاقىتتىڭ تىنىسىن قالت جىبەرىپ جاتقان جوق. مۇندا اۋىلدى اڭساۋ دا بار, اقپاراتتى تەحنولوگيانى تىزگىندەۋ تۋرالى وي دا بار. وسى عاسىردىڭ شىندىعىن, تاريحىن زەرتتەگىسى كەلەتىن كەلەر ۇرپاققا زامان شىندىعى اقىنداردىڭ شىعارمالارىندا دەر ەدىم. اۋىل قازاعى قالاعا قاراپ بەيىمدەلىپ جاتىر. بولاشاق رەجيسسەرلەر وزىنە كەرەگىن پروزادان ەمەس, پوەزيادان تاباتىن كەزگە جاقىنداپ قالدىق.
– ءسىز جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, مۇستافا شوقاي ارقىلى جەكەلەگەن تۇلعالاردى پورترەتتىك جانردا تانىتتىڭىز. قيىنعا سوقپادى ما؟
– جوق, ارينە. ءشامشى, نۇرعيسا اعام جايلى تۇسىرىلگەن دۇنيەنى اياعىنا دەيىن كورە المادىم. تەلەسەريال تازا كينو ەمەس, ۋاقىتتىڭ تاساسىندا قالىپ كەتەتىن دۇنيە. كوزىن كورىپ قالعان كوڭىل كينوداعى بەينەسىن قابىلداۋعا كونەر ەمەس. باسقا ەشتەڭە ايتپايمىن. مەن ۇگiتتەپ, ۇيىمداستىرماي-اق تۇسiرەتiن جiگiتتەر تولىپ جاتىر. ءدال قازiر دايىن 27 رەجيسسەر بار. بiراق قاشاندا اقشانىڭ جوقتىعى قولبايلاۋ. ولاردىڭ ءبارi كەزەگiن كۇتiپ وتىر. جىلىنا بار-جوعى 5-6 عانا فيلم تۇسiرەمiز. كەڭەس كەزiندە 10-12 فيلم ءتۇسiرۋشi ەدiك. ءار رەجيسسەردiڭ كەم دەگەندە شاڭ باسىپ جاتقان 2-3 ستسەناريi بار.
قازىر رەسەي بيلىگى كورەرمەننىڭ كينوعا دەگەن تالعامىن مەكتەپتەن باستاپ قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن زاڭداستىرىپ جاتىر. بۇل بىزگە دە كەرەك. سەبەبى قارجىلىق ساۋاتتىلىق سياقتى كينو ساۋاتتىلىق قاجەت. جوعارعى جاق كورەي, تۇرىك كينوسىنا قاراپ, نەگە وسىنداي كينو تۇسىرمەيسىڭدەر دەپ بىزگە وكپە ايتادى. مەن ءوزiم دە وسى كۇنi كوپ سويلەمەيتiن ادامعا اينالعان ەدىم, سەن اشىندىرىپ وتىرسىڭ. رەسەي كينو ارقىلى يدەولوگياعا ۇستەمدىك ەتۋگە كىرىستى. «بريگادا» كەشەگi «مولودايا گۆارديانىڭ» ورنىنا كەلدi. «برات-1», «برات-2» دەگەندەرiڭiز بۇگiنگiنiڭ پاۆەل كورچاگينi. مۇنىڭ ءبارى ساياسي تاپسىرىسپەن دايىندالدى.
– پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنىس ايتىپ, سىزدەرگە جول اشىپ بەرگەن جوق پا؟ ەندى نە تۇرىس...
– قازىر الماتىداعى كينو ورتالىقتا عۇننان باستاپ, قازىرگى زامانعا دەيىنگى ءداۋىردى قامتيتىن ۇلكەن جوبالار تالقىلانىپ جاتىر. قورىتىندى جوسپار مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلادى. سونىڭ ىشىندە تاريحي تۇلعالاردىڭ بارىنە ارنالعان جەكە-جەكە كينولار بولادى. جىگىتتەرگە «كەنەسارى حانعا» دايىن ەكەنىمدى ەسكەرتتىم...
– حالىقارالىق تاجىريبەدە كينونىڭ تابىسىنىڭ 40 پايىزى كەلەسى كينونى تۇسىرۋگە جۇمسالادى. ءسىز تۇسىرگەن «امانات» شىعىنىن اقتاپ, تابىس اكەلگەن كينو ەكەن. ءسىز تابىستان ۇلەس الدىڭىز با؟
– ول كينوستۋدياعا كەتتى. كينو تۋرالى زاڭنىڭ شالالىعىنان اۆتورلار ەسكەرۋسىز قالۋدا. زاڭ كينوگەرلەردىڭ قاتىسۋىنسىز دايىندالدى. كەڭەس وداعى كەزىندە تابىستان ۇلەس بەرىلىپ تۇراتىن. قازىر سول زاڭ جوباسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە تىرىسىپ جاتىرمىز.
– كينو سوڭىندا جۇرگەن رەجيسسەرلەردىڭ كوبى قارا جاياۋ ەمەس ەكەنى بەلگىلى. سىزگە كينو نە بەردى؟
– كينو ماعان ماتەريالدىق جاعىنان ەشتەڭە بەرمەدى. قارجى – شىعارماشىلىق ءۇشىن موتيۆاتسيا. بالا-شاعا بار, نەمەرە ءوسىپ قالدى. قازاقستاندا وتىز شاقتى كينوستۋديا بار ەكەن. بىلتىر «قازاقفيلمگە» جىلىنا ءبىر عانا فيلم بەرىلىپ, قالعاندارىن سول جەكەمەنشىك كينوستۋدياعا شاشىپ تاستاعان. مەن ۇلتتىق قازاق كينوسىن وركەندەتۋگە بولگەن قارجى جەكە ستۋديالارعا بولىنبەۋ قاجەتتىگىن, ولاردىڭ بىزگە دەيىن دە ءومىر سۇرگەنىن, قازىر دە جاعدايىنىڭ جامان ەمەستىگىن ايتىپ, ۇسىنىسپەن شىقتىم. داۋىسىم قاتتىراق شىعىپ كەتكەن ءتارىزدى.
ماسەلە «قازاقفيلمدە» ەمەس, ونىڭ ورنالاسقان جەرىندە ەكەنىن كەيىن تۇسىندىك. ەگەر 3 جىل قاتارىنان ءبىر كينوعا عانا قارجى بولسە, كينوستۋديا ءتورتىنشى جىل بانكروت بولادى دا, جەرى قالتالىلاردىڭ قالتاسىندا كەتەدى. «رەۆوليۋتسيانى فاناتتار جاسايدى, قىزىعىن وزگەلەر كورەدى» دەگەن ءسوز بار عوي. كينو دا سول سياقتى. كينوعا كوممەرتسيا ارالاسسا, ۇلتتىق سيپاتىنان ايىرىلىپ قالادى. بۇل مىندەتتى الەمدىك دەڭگەيدە گولليۆۋد ءجۇز پايىز ورىنداپ, بىزدەگى پروكات جۇيەسى سوعان جۇمىس ىستەپ جاتىر. گولليۆۋدتا كەشە شىققان كينو ەرتەڭ ەنتىكپەي بىزگە جەتەدى. بىزبەن سالىستىرعاندا وزبەك پەن قىرعىز ەس جيىپ, زاڭمەن توسقاۋىل قويماققا تالپىنۋدا. مىقتى ەلدەر كينو ارقىلى يدەولوگيانى باسقارۋعا كوشتى.
اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى
