الەم • 14 ناۋرىز، 2021

اقش-قىتاي: الياسكاداعى كەزدەسۋ ىنتىماقتاستىققا ۇلاسا ما؟

402 رەت كورسەتىلدى

بىرنەشە جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان اقش-قىتاي كۇردەلى قارىم-قاتىناسى الەمدىك قاۋىمداستىقتى الاڭداتپايدى دەسەك، قاتەلەسەمىز. الىپتار اراسىنداعى ساۋدا سوعىسىنىڭ سالقىنى ونسىز دا داعدارىسقا تىرەلگەن جاھاندىق ەكونوميكاعا قالاي اسەر ەتەتىنىن بولجاۋ قيىن. اقش-تىڭ جاڭا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى بۇل ماسەلەنى قالاي شەشەتىنى ماڭىزدى. وسى اپتادا ەكى ەل اراسىندا العاشقى بەتپە-بەت رەسمي كەلىسسوز وتەدى.

اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ەنتوني بلينكەن مەن اق ءۇيدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشىسى دجەيك سالليۆان 18 ناۋرىزدا الياسكادا قىتايدىڭ رەسمي وكىلدەرىمەن كەزدەسەدى. مۇنىڭ بايدەن اكىمشىلىگى كەزىندەگى ەكى ەل اراسىنداعى العاشقى جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوز ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. قىتاي تاراپىنان جيىنعا ەلدىڭ باس ديپلوماتى يان تسزەچي مەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۋاڭ ي قاتىسادى. كەزدەسۋ بلينكەننىڭ اقش-تىڭ نەگىزگى وداقتاستارى جاپونيا مەن وڭتۇستىك كورەياعا العاشقى شەتەلدىك ساپارىنان كەيىن وتپەك.

بلينكەن وكىلدەر پالاتاسىنىڭ سىرتقى ىستەر كوميتەتىندەگى تىڭداۋدا بۇل كەزدەسۋگە «اقش-تىڭ بەيجىڭنىڭ ءىس-ارەكەتىنە بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەنى اشىق ايتۋىنا مۇمكىندىك» دەگەن باعا بەرگەن-ءدى. ول سونداي-اق تالقىلاۋ بارىسىندا جالپى قىتايمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ مۇمكىن بە دەگەن ساۋالدىڭ زەرتتەلەتىنىن ايتتى.

اق ءۇيدىڭ وكىلى دجەن پساكي وتكەن اپتادا جۋرناليستەرگە العاشقى كەزدەسۋدىڭ امەريكا جەرىندە ءوتۋى اسا ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق اقش بۇل كەزدەسۋگە ساقاداي ساي كەلەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. مالىمدەمەدە د.پساكي بۇل كەزدەسۋدىڭ قىتاي ماسەلەسىنە قاتىستى ەۋروپا مەن ازياداعى سەرىكتەستەرىمەن كەڭەسكەننەن كەيىن ءوتۋىن دە باسا ايتتى. اقش-تىڭ بۇل ماسەلەدە سەرىكتەستەرى كىم دەسەك، قىتايعا كوز الارتقان مەملەكەتتىڭ از ەمەس ەكەنى ەسكە تۇسەدى.

جۇما كۇنى قىتايمەن قارىم-قاتىناسى كۇردەلى اۋستراليا، ءۇندىستان، جاپونيا مەن اقش بىرلەسىپ ورتاق سامميت وتكىزدى. «قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا ءتورت جاقتى ديالوگ» دەپ اتالاتىن بەيرەسمي توپتىڭ باستى ماقساتى قىتايدىڭ اسكەري جانە ساۋدا ەكسپانسياسىنا قارسى تۇرىپ، ايماقتاعى ىقپالىن ازايتۋعا باعىتتالعان. قىسقاشا Quad («تورتتىك») دەپ اتالىپ كەتكەن بۇل بىرلەستىكتى قۇرۋ تۋرالى باستامانى 2007 جىلى قىتايدىڭ ازياداعى ءوسىپ كەلە جاتقان ىقپالىنا الاڭداعان جاپونيانىڭ سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابە كوتەرگەن. قىتاي ديپلوماتتارى بۇل بەيرەسمي بىرلەستىكتى «ناتو-نىڭ ازيالىق ۇلگىسى» دەپ اتاپ كەتكەن. دەگەنمەن، سەرىكتەس ەلدەردىڭ باسشىلىعى قاتىسقان العاشقى سامميتكە اقش تارابى باستاماشى بولىپ وتىر. جانە بۇل بايدەنننىڭ پرەزيدەنت بولعالى وتكىزگەن العاشقى سامميتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ ەستە قالدى. اق ءۇي دە، حالىقارالىق ساراپشىلار دا بۇل قادامنىڭ اقش پەن بايدەن اكىمشىلىگى ءۇشىن قىتاي ماسەلەسىنىڭ قانشالىقتى وزەكتى ەكەنىن انىق كورسەتكەنىن ايتادى. مەملەكەت باسشىلارى قاتىسقان جوعارى دارەجەلى كەزدەسۋدىڭ قىتايدىڭ شامىنا تيەرى ءسوزسىز. بۇل كەلىسسوز تورتتىكتىڭ ورتاق ءىسى مەن انىق ماقساتى بار ەكەنىنە ءمور باسقانمەن تەڭ. سونداي-اق بۇل كەزدەسۋ ارقىلى ءتورت ەل ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى ديپلوماتيانىڭ جاڭا تاراۋىن الەمگە تانىستىردى دەسەك تە بولادى. بۇعان اۋستراليا پرەمەر-ءمينيسترى سكوتت مورريسوننىڭ كەزدەسۋدى تاريحي ءسات دەپ اتاپ، «تاۋەلسىز، ازات ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىن قولدايتىنىمىزدى كورسەتەدى» دەگەن ءسوزى دايەك بولا الادى. بىرلەستىك قۇرىلعان العاشقى جىلدارى اۋستراليا بيلىگى قىتاي قاۋپىنە اسا الاڭداۋشىلىق بىلدىرمەي، قىتايمەن ديپلوماتيالىق بايلانىسىن ۋشىقتىرماۋ ءۇشىن بەلسەندىلىك تانىتپاعان-دى. الايدا جىلدار وتە قىتايدىڭ «تورتتىكتەگى» ەلدەرمەن بايلانىسى شيەلەنىسە تۇسكەنى ءمالىم.

ونلاين جيىندا ءۇندىستان، جاپونيا، اقش جانە اۋستراليا باسشىلارى 2022 جىلعا قاراي ءبىر ميلليارد دوزا ۆاكتسينا وندىرۋگە كەلىستى. ءۇندىستاننىڭ وندىرىستىك مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن اقش پەن جاپونيا قارجىلاي كومەك كورسەتسە، اۋستراليا جەتكىزۋ بويىنشا لوگيستيكالىق جاردەم بەرۋگە ۋاعدالاستى. بۇل جاھاندىق پاندەميامەن كۇرەسكە باعىتتالعان قادام عانا ەمەس، قىتاي ۆاكتسيناسىنىڭ ايماقتاعى ىقپالىن ازايتۋ ەكەنى ءسوزسىز. سونداي-اق جيىندا ءۇش ءتۇرلى جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ءبىرىنشى توپ ۆاكتسينا ءوندىرىسىن جۇزەگە اسىرۋدى قاراسا، وزگە ەكى توپ كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى زەرتتەۋمەن اينالىسپاق. تورتتىكتىڭ كوشباسشىلارى جىل سوڭىنا دەيىن تاعى ءبىر بەتپە-بەت كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋدى ۇيعاردى.

ەندى بۇل كەزدەسۋگە قىتايدىڭ جاۋابى قانداي بولماق؟ ساراپشىلار بەيجىڭ تورتتىكتىڭ بىرەۋىنە قىر كورسەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدىڭ الدىندا اقش-تىڭ بۇل ارەكەتىنە قىتاي قالاي قارايتىنى بەلگىسىز. وسىعان دەيىن ءتورت ەلدىڭ ءۇندى مۇحيتىندا وتكىزگەن اسكەري-تەڭىز فلوتىنىڭ وقۋ-جاتتىعۋىنا قاتىستى رەسمي مالىمدەمە جاسالماسا دا، قىتايلىق باق مۇنى ەل قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن قاۋىپ دەپ باعالاعان. قىتاي بيلىگىنىڭ كوزقاراسى دا بۇل پىكىرگە ساي بولۋى ابدەن مۇمكىن.

وسى اپتادا الياسكادا وتەتىن كەلىسسوزدىڭ ناتيجەسىن بولجاۋ قيىن. كەزدەسۋگە اقش تارابىن پرەزيدەنت بايدەنمەن بىرگە «تورتتىكتىڭ» سامميتىنە قاتىسقان مەملەكەتتىك حاتشى ەنتوني بلينكەن مەن اق ءۇيدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشىسى دجەيك سالليۆان باستاپ باراتىنى بەلگىلى. قوس دەرجاۆانىڭ گەوساياسي باسەكەلەستىگى سوڭعى جىلدارى ۋشىعا تۇسكەنىن تاراپتار جاقسى بىلەدى. پاندەميادان كەيىنگى داعدارىستا اراداعى جاعدايدى ودان سايىن شيەلەنىستىرۋ ەكى جاققا دا ءتيىمسىز. سىرتقى ساياساتتان بولەك، قوس كوشباسشىنىڭ الدىندا قازىر ەلدەگى جاعدايدى، ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ مىندەتى تۇر. وعان قوسا، ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا كولەمى دە اۋقىمدى. اقش-تىڭ حالىق ساناعى بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس، قىتاي قاڭتار ايىندا 10-شى اي قاتارىنان اقش-تىڭ باستى ساۋدا سەرىكتەسى بولىپ كەلگەن جانە 2020 جىلدىڭ ناتيجەسى بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا تۇراقتاعان.

وداقتاس ەلدەر تۋرالى ايتار بولساق، قىتاي دا قۇر قاراپ وتىرعان جوق. كورشىلەرىمىز قىتاي مەن رەسەيدىڭ سەرىكتەستىگى نىعايىپ، ىنتىماقتاستىعى ودان سايىن ارتا تۇسكەن سەكىلدى. ۆاشينگتوننان قىسىم كورگەن قوس ەل كۇش بىرىكتىرىپ، ورتاق جوبالاردى جۇزەگە اسىرا باستادى. بۇكىلقىتايلىق قۇرىلتايدا قىتايدىڭ ءسىم باسشىسى ۋاڭ ي بيىل قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى تاتۋ كورشىلىك، دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە 20 جىل تولاتىنىن ايتىپ، كەلىسىم قازىرگى جاعدايعا نەگىزدەلىپ جاڭارتىلاتىنىن جەتكىزدى. مينيستر مۇنى ەكى ەل قارىم-قاتىناسىنداعى ايتۋلى كەزەڭ دەپ اتاپ، ء«بىز ءۇشىن جاڭا باستاما» دەدى.

سونداي-اق رەسەي مەن قىتاي اي وربيتاسىندا حالىقارالىق عىلىمي ستانتسياسىن تۇرعىزۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. بۇل دا اقش-تىڭ NASA اگەنتتىگىنىڭ جوباسىنا باسەكەلەس باستاما دەۋگە بولادى. «روسكوسموس» اقش عارىش اگەنتتىگىنىڭ ۇسىنىسىنان باس تارتىپ، قىتايدىڭ جوباسىنا بەت بۇرىپ وتىر.

قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ «ەكى ەل كوروناۆيرۋسپەن، ساياسي ۆيرۋسپەن دە يىق تىرەستىرە كۇرەستى» دەۋى قىتاي مەن رەسەي ىنتىماقتاستىعىنىڭ شىن ءمانىن اڭعارتسا كەرەك. مينيستر ۋاڭ «قىتاي مەن رەسەي ءبىر-بىرىنە ستراتەگيالىق قولداۋ، دامۋ مۇمكىندىگى جانە جاھاندىق سەرىكتەس بولۋى كەرەك. بۇل ءبىر جاعىنان تاريحي تاجىريبە بولسا، ەكىنشى جاعىنان قازىرگى جاعدايداعى قاجەتتىلىك» دەپ اتاپ ءوتتى. الەمدەگى شەكاراسى ەڭ ۇلكەن جانە ەكونوميكاسى ىقپالدى قوس ەلدىڭ سەرىكتەستىگىن وزگەلەر قالاي قابىلدار ەكەن؟ قىتاي مەن رەسەي باسشىلىعىنىڭ ارەكەتتەرىنەن قالىپتاسقان پىكىر بويىنشا بۇل «دوستىقتى» وركەنيەتتى ەلدەر قاۋىپسىزدىككە قاتەر دەپ باعالاۋى دا عاجاپ ەمەس. ال ورتالىق ازيا ءۇشىن بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ۋاڭ مىرزا ءوز سوزىندە ىنتىماقتاستىق ء«بىر بەلدەۋ، ءبىر جول» باستاماسى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا نىعايا تۇسەتىنىن ايتىپ كەتتى. بۇل بايلانىستىڭ قازاقستانعا دا اسەرى بولۋى ابدەن مۇمكىن.

سونىمەن، الداعى الياسكا كەزدەسۋىنە دەيىنگى جاعداي وسىنداي. ءوز جاقتاستارىن جيناي باستاعان اقش پەن قىتاي قوردالانعان ماسەلەلەردى قالاي شەشەتىنىن، قانداي كەلىسىمگە كەلەتىنى تاياۋ ارادا بەلگىلى بولادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

جان جادىراتار تەبىرەنىس

ايماقتار • كەشە

كەدەن قويمالارى دايىن با؟

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار