بۇل تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا شەتەلدىك مەملەكەت باسشىسى جاساعان العاشقى رەسمي ساپار بولىپ قالدى جانە اتالعان مەملەكەتپەن جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزىن قالادى.
سول تۇستا مەن باسقارعان قازاق كسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە رەسمي ساپارعا بايلانىستى اۋقىمدى دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جۇكتەلگەن-ءدى. بۇعان دەيىن ماعان 1990 جىلدىڭ ساۋىرىندە الماتىعا قازاقستانمەن تۇڭعىش رەت رەسمي بايلانىس ورناتۋ ءۇشىن كەلگەن تۇركيانىڭ كسرو-داعى ەلشىسى ۆولكان ۆۋرالمەن كەزدەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن بولاتىن.
1990 جىلى جەلتوقساندا تۇركيانىڭ مادەنيەت ءمينيسترى نامىك كەمال زەيبەك رەسپۋبليكامىزعا ساپار جاساپ, قازاق كسر ۇكىمەتى مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى اراسىندا نيەتتەستىك حاتتاماسىنا جانە مادەنيەت ىستەرى بويىنشا قازاق كسر مەملەكەتتىك كوميتەتى مەن تۇركيا مادەنيەت مينيسترلىگى اراسىندا مادەني ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعان بولاتىن. جىل سايىن ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق نەگىزىندە قازاقستان مەن تۇركيادا مادەنيەت جانە ونەر كۇندەرىن وتكىزۋ, الماتى مەن انكارادا ەكى ەلدىڭ مادەني ورتالىقتارىن اشۋ, ەكونوميكا جانە ساۋدا, ءبىلىم جانە عىلىم, باسپا ءىسى, تۋريزم, راديو جانە تەلەۆيدەنيە, بايلانىس جانە الماتى مەن ىستامبۇل, تۇركىستان مەن بايبۋرت قالالارى اراسىندا باۋىرلاستىق قاتىناستار ورناتۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. وسىدان بىرنەشە اي بۇرىن شەتەلدەگى مادەني جانە گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ مينيسترلىكتەرى, ۆەدومستۆولارى, شىعارماشىلىق وداقتارى مەن قوعامدىق ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە مادەني جانە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق ءبولىمى قۇرىلدى.
1991 جىلدىڭ 14 ناۋرىزىندا كەشكە پرەزيدەنت تۇرعىت ءوزال جارى سەمرا وزالمەن بىرگە الماتىعا كەلدى. رەسمي دەلەگاتسيا قۇرامىندا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا. كۋرتجەبە الپتەموچين, مادەنيەت ءمينيسترى ن. كەمال زەيبەك, تۇركيانىڭ كسرو-داعى ەلشىسى ۆ.ۆۋرال جۇبايىمەن, سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, پارلامەنت مۇشەلەرى, مۇناي ونەركاسىبى اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باس ديرەكتورى, تۇرىك راديوسى جانە تەلەۆيزياسىنىڭ باس ديرەكتورى, پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىلەرى, قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جانە وزگە دە بىرگە كەلگەن قوناقتار بولدى. تۇركيا دەلەگاتسياسىن كسرو-نىڭ تۇركياداعى ەلشىسى ا.چەرنىشەۆ, كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جانە اۋدارماشىلار الىپ ءجۇردى.
سول كۇنى ن.نازارباەۆ پەن ت.ءوزال كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە مادەني سالادا ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا جانە ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر قارالدى.
پرەزيدەنتىمىز مارتەبەلى قوناقتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە تابيعي الەۋەتىمەن تانىستىرىپ, قازاقستاننىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋى جاعدايىندا شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى بەلسەندى تارتۋ جانە شەتەلدىك تاجىريبەنى قولدانۋ, اتاپ ايتقاندا تۇرىك تاجىريبەسىن پايدالانۋدىڭ ماڭىزىن العا تارتتى. ت.ءوزال تۇركيانىڭ ەكونوميكالىق جانە مادەني ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى بىرقاتار باعىتتارى بويىنشا قازاقستانمەن ەكىجاقتى ءوزارا ءتيىمدى قاتىناستاردى دامىتۋ نيەتىن اتاپ ءوتتى.
اتالعان اڭگىمە بارىسىندا جازىلعان جانە مەندە ساقتالعان جازباعا سايكەس, مارتەبەلى مەيمان كسرو پرەزيدەنتى م.گورباچەۆپەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا قازاقستان, ازەربايجان, تۇرىكمەنستان, ۋكراينا جانە ت.ب رەسپۋبليكالارمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا نيەتتى تۇركيا ءۇشىن كەڭەس وداعىندا رەفورمالاردىڭ ءساتتى جۇزەگە اسىرىلۋى ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەنىن مالىمدەگەن. زاماناۋي بايلانىس پەن كوممۋنيكاتسيا سالاسىندا تۇرىك تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولا الاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
سونداي-اق ەكى تاراپ تا ماشينا جاساۋ, جەڭىل ونەركاسىپ جانە مەتاللۋرگياداعى ەكىنشى شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ سالاسىندا كاسىپورىن قۇرۋ مۇمكىنشىلىكتەرىنە باسا نازار اۋداردى. تۇرىك تاراپى الماتى مەن ىستامبۇل اراسىندا اۋە بايلانىسىن ورناتۋدى ۇسىندى.
مادەني بايلانىستاردى كەڭەيتۋگە, شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيا اراسىندا تۇراقتى كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرۋعا, ەكىجاقتى مادەنيەت, ادەبيەت جانە ونەر كۇندەرىن وتكىزۋگە, ەكى ەلدە تۇراتىن وتانداستارمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. قازاقستان باسشىسى ارىپتەسىنە «قازاقستان – تۇركيا» دوستىق قوعامىن قۇرۋ تۋرالى حابارلادى. ءسوز بارىسىندا ت.ءوزال ن.نازارباەۆتى تۇركياعا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى. بۇل شاقىرۋ ريزاشىلىقپەن قابىلدانىپ, رەسمي ساپار 1991 جىلدىڭ 25-26 قىركۇيەگىندە ءوتتى.
كەلەسى كۇنى, ياعني 1991 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا مارتەبەلى مەيمان 28 گۆاردياشىلار-پانفيلوۆشىلار اتىنداعى ساياباقتاعى داڭق مەموريالىنا گۇل شوقتارىن قويىپ, مەدەۋ سپورت كەشەنىنە باردى. ءدال سول كۇنى دوستىق ۇيىندە ەكى مەملەكەت باسشىسى «قازاق كسر مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە» قول قويدى. بۇل قازاقستاننىڭ العاشقى حالىقارالىق كەلىسىمى بولدى.
وندا جالپى مادەنيەتى, ءتىلى, رۋحاني مۇراسى مەن داستۇرلەرى بىرىكتىرەتىن حالىقتارىمىز اراسىنداعى ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق, اقپاراتتىق جانە ت.ب سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى ۇزاق مەرزىمدى نەگىزدە ودان ءارى كەڭەيتۋگە جانە تەرەڭدەتۋگە دەگەن ۇمتىلىسى ءبىلدىرىلدى. قۇجات 11 باپتان تۇرادى.
مىسالى, 3-باپتا: «تاراپتار قازاقستاندىق جانە تۇرىك كاسىپورىندارى مەن فيرمالارى اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىستاردى, كوممەرتسيالىق مامىلەلەردى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاسايدى. وسى ماقساتتا تاراپتار ءبىر-بىرىنە ساۋدا جارمەڭكەلەرىن, كورمەلەرىن وتكىزۋدە, فيرمالاردىڭ, ۇيىمداردىڭ وكىلدىكتەرىن اشۋدا كومەكتەسەدى جانە دەلەگاتسيالاردىڭ ءوزارا الماسۋىنا, ىسكەرلىك بايلانىستاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى», دەلىنگەن.
5-باپتا: «تاراپتار ەڭ زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, قازاقستان مەن تۇركيا اراسىندا اۋە بايلانىسىن ورناتۋعا, راديوحابارلارىن, تەلەديدار جانە تەلەفون بايلانىسىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى», دەلىنگەن.
9-باپتا: «تاراپتار ەكى رەسپۋبليكا اراسىندا كونسۋلدىق قاتىناستار ورناتۋعا, سونداي-اق ءوزارا نەگىزدە كونسۋلدىق وكىلدىكتەر اشۋعا نيەتتەرىن ءبىلدىردى. تاراپتار سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى اراسىنداعى ەكىجاقتى قاتىناستار جانە ءوزارا مۇددەلى ءىرى حالىقارالىق پروبلەمالار بويىنشا تۇراقتى كونسۋلتاتسيالار وتكىزۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزدى», دەپ اتاپ وتىلگەن.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن, بۇل كەلىسىمنىڭ جوباسىن مەن جازدىم. ۇلگى بولارلىق كەلىسىمشارتتار بولماعاندىقتان «كسرو ءسىم حابارشىسىندا» جاريالانعان كسرو-نىڭ وسىنداي حالىقارالىق شارتتارىن زەردەلەۋگە تۋرا كەلدى.
مەندە بار جازبالارعا سايكەس ت.ءوزالدىڭ الدىمەن ماسكەۋگە بارعانىن اتاپ وتكەن ءجون, وندا كسرو پرەزيدەنتى مەن تۇركيا پرەزيدەنتى اراسىندا «كسرو مەن تۇركيا اراسىنداعى دوستىق, تاتۋ كورشىلىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمىنە», «قوسارلى سالىق سالۋدى جويۋ تۋرالى كەلىسىمگە», «ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە» قول قويىلدى. سودان كەيىن كسرو ۋكرايناسىنا بارعان ساپارىندا ەكى رەسپۋبليكا اراسىنداعى بىرلەسكەن مالىمدەمەگە جانە «مادەني ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە» قول قويىلدى.
ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىق تۋرالى جان-جاقتى كەلىسىمگە قول قويۋ نيەتىمىز كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ سول كەزدەگى باسشىلىعىنا جاعىمسىز اسەر تۋدىرىپ, ونىڭ وكىلى ءبىزدىڭ مۇنداي قۇقىعىمىز جوقتىعىن العا تارتتى. ءوز كەزەگىمدە مەن بۇل قازاق كسر پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسى ەكەنىن جانە «مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ» 14 بابىنا سايكەس ءبىزدىڭ قۇقىعىمىز بار ەكەنىن مالىمدەدىم.
رەسپۋبليكالىق مينيسترلىكتە كەلىسىلگەننەن كەيىن جانە جوعارى باسشىلىقتىڭ ماقۇلداۋىنان كەيىن كەلىسىمنىڭ ءماتىنى ماسكەۋدەگى تۇركيا ەلشىلىگىنە جىبەرىلدى. بىزگە جاۋاپتى الماتىدا الاسىڭدار دەپ ۋادە ەتىلدى. تۇرىك دەلەگاتسياسى كەلگەننەن كەيىن كەلىسىمنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن قوزعامايتىن بىرقاتار ەسكەرتۋلەر الدىق. 11 باپ بويىنشا كەلىسىم تاراپتاردىڭ ارقايسىسىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس ەكى تاراپتىڭ دا راتيفيكاتسيالاۋىنا جاتاتىن.
پرەزيدەنتتەر كەلىسىمگە قول قويعاننان كەيىن, ەكى رەسپۋبليكانىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى حاتتاماعا قول قويىلدى (قازاق كسر سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستار ءمينيسترى س.ابىشەۆ جانە تۇركيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا. كۋرتجەبە الپتەموچين), سونداي-اق ءبىزدىڭ باستامامىز بويىنشا قازاق كسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اراسىندا كونسۋلتاتسيالار تۋرالى حاتتاماعا قول قويىلدى (قازاق كسر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا. ارىستانبەكوۆا جانە تۇركيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا. كۋرتجەبە الپتەموچين).
سوڭعىسىندا ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ جاي-كۇيى جانە حالىقارالىق وزەكتى پروبلەمالار بويىنشا تۇراقتى كونسۋلتاتسيالار وتكىزۋگە, كونسۋلدىق قاتىناستار قۇرۋعا جانە ءوزارا نەگىزدە كونسۋلدىق وكىلدىكتەر اشۋعا, مەملەكەتتىك ورگاندار, فيرمالار مەن كومپانيالار اراسىندا تىكەلەي بايلانىستاردى دامىتۋعا, قالالار اراسىندا باۋىرلاس قاتىناستاردى دامىتۋعا, عىلىمي, مادەني, جاستار جانە قوعامدىق ۇيىمدارداعى, سپورت پەن ءتۋريزمدى دامىتۋعا جاردەمدەسۋ نيەتتەرىن ءبىلدىردى.
تۇركيا رەسپۋبليكاسىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم 1991 جىلى 18 ماۋسىمدا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ IV سەسسياسىندا راتيفيكاتسيالاندى. مەنىڭ جازبالارىم بويىنشا بۇل شەشىمدى 268 دەپۋتات قولدادى, ەكەۋى قارسى بولدى, بىرەۋى قالىس قالدى, ۇشەۋى داۋىس بەرمەدى.
قازاق كسر مينيسترلەر كابينەتىنىڭ اتىنان قۇجاتتى راتيفيكاتسيالاۋعا ۇسىنعان كەزدە سويلەگەن سوزىمدە بۇل كەلىسىم شەت مەملەكەتپەن جاسالعان العاشقى حالىقارالىق شارت ەكەنىن جانە قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنىڭ 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا جاريالانعانىنداي, قازاق كسر-نىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن راستايتىنىن اتاپ ءوتتىم. رەسپۋبليكامىزدىڭ تاريحىندا ءبىرىنشى رەت حالىقارالىق شارت قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنىڭ راتيفيكاتسيالاۋىنا ۇسىنىلدى.
ءارى قاراي كەلىسىم باپتارىنىڭ نەگىزگى مازمۇنى باياندالدى, ءوزارا كەلىسىمدەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ مىسالدارى كەلتىرىلدى, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى مەن ۇكىمەتى وسى كەلىسىمنىڭ الەۋەتىن تولىق ىسكە اسىرۋعا ۇلكەن ءمان بەرەتىندىگى باسا ايتىلدى. قول قويىلعان كەلىسىمنىڭ ماڭىزدىلىعى ەكىجاقتى قاتىناستاردى دامىتۋ فۋنكتسياسىمەن شەكتەلمەيتىنى تىلگە تيەك ەتىلدى. كەلىسىم تۇركيا ارقىلى تاياۋ شىعىس جانە ەۋروپا ەلدەرىمەن ىسكەرلىك بايلانىستاردى دامىتۋعا جول اشادى. قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ورناتۋ مەن دامىتۋدا قول جەتكەن ناتيجەلەر ديپلوماتيالىق ارنالار ارقىلى پىسىقتالىپ جاتقان قازاق كسر پرەزيدەنتىنىڭ تۇركياعا ساپارى كەزىندە ودان ءارى داميدى جانە تەرەڭدەي تۇسەدى.
قورىتىندىدا تۇركيا رەسپۋبليكاسىمەن كەلىسىم بۇۇ جارعىسىنا سايكەس مەملەكەتتەرىمىزدىڭ اراسىنداعى دوستىقتى, ىنتىماقتاستىقتى جانە ءوزارا سەنىمدىلىكتى ودان ءارى دامىتۋعا جانە نىعايتۋعا باعىتتالعاندىعى اتاپ ءوتىلدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, رەسپۋبليكا ۇكىمەتى قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنە «1991 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا الماتىدا قازاق كسر پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ پەن تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزال قول قويعان قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋدى» سۇرادى.
سول جىلى 13 قىركۇيەكتە ن.نازارباەۆتىڭ تۇركياعا ساپارىنا دايىندىق كەزىندە مەن ماسكەۋدە تۇركيا ەلشىسى ۆ.ۆۋرالمەن كەزدەستىم. تۇرىك تاراپىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ساپار قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىنا جوسپارلانعان بولاتىن, ويتكەنى قازان ايىندا تۇركيادا پارلامەنت سايلاۋى ءوتىپ, جاڭا ۇكىمەت قۇرىلاتىن بولدى. مەنىڭ جازبالارىما سايكەس ەلشىنىڭ ايتۋىنشا, تۇركيا پرەزيدەنتى كسرو قۇرامىنا كىرەتىن رەسپۋبليكالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە بايلانىستى قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن, تامىز وقيعالارىنان كەيىن كسرو-دا ساياسي جاعدايدىڭ وزگەرۋىن, ەلىمىز اراسىندا ساۋدا كەلىسىمىنە قول قويۋ تۋرالى ۇسىنىستى جانە سوعان بايلانىستى بىرقاتار حاتتامالاردى ءارى تۇركيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىن اشۋ تۋرالى ماسەلەلەردى تالقىلاعىسى كەلگەن.
انكارادا قازاقستاننىڭ كونسۋلدىق وكىلدىگىن اشۋ تۋرالى مەنىڭ سۇراعىما ەلشى بۇل تۋرالى سىرتقى ىستەر مينيسترىمەن تالقىلاعانىن, بىراق قازىر ەلىندە ساياسي جاعداي تۇراقسىز ەكەنىن العا تارتتى.
1991 جىلدىڭ 25-26 قىركۇيەگىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تۇركياعا ساپارى كەزىندە ەكى مەملەكەت باسشىلارى ء«وزارا كەلىسىمدەر تۋرالى مەموراندۋمعا» قول قويدى, وندا ولار ىسكەرلىك كەڭەس قۇرۋ جانە كولىك, اۋە بايلانىسى, تەلەكوممۋنيكاتسيا, نەسيە, ساۋدا قاتىناستارى, قازاقستاننان تۇركياعا تابيعي گاز جەتكىزۋ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق, تۋريزم جانە سپورت, ءبىلىم جانە تەحنيكا سالاسىندا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ نيەتتەرى تۋرالى مالىمدەدى.
ولار سونىمەن قاتار «قازاق كسر مەن تۇرىك رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە» قول قويدى. بۇدان وزگە «قازاق كسر مەن تۇركيا ۇكىمەتتەرى اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە» قول قويىلدى.
وسىلايشا, 1991 جىلى ناۋرىزدا پرەزيدەنت ت.ءوزال مەن قىركۇيەكتە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ العاشقى ساپارلارى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ سوڭعى 30 جىلىندا تابىستى دامىپ جانە نىعايىپ كەلە جاتقان قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى جەمىستى ىنتىماقتاستىقتىڭ بەرىك نەگىزدەرىن قالادى.
اقمارال ارىستانبەكوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى, 1989-1991 جج. قازاق كسر جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
