ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قازاقستاندا عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى جۇرگىزەتىن عالىم ايەلدەردىڭ ۇلەسى 52%-دى قۇرايدى. شۋاقتى كوكتەمنىڭ مەرەيلى مەرەكەسىندە تاستى جارىپ شىققان گۇلدەي, نازىك بولمىسىنىڭ ىشىنە قايسارلىعىن جاسىرا ءجۇرىپ جاۋاپتى جولدا جانە عىلىمدى دامىتۋ باعىتىندا ەڭبەك ەتىپ جاتقان ايەل عالىمداردىڭ ءبىر پاراسىمەن تانىستىرعىمىز كەلەدى.
قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتاي
ايىمگۇل كەرىمرايمەن حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالدار قۇرامىنا كىرەتىن Scopus بازاسىنداعى بەلسەندىلىگى ارقىلى تانىستىق. ول – بازانىڭ ساراپشىسى تاراتقان اقپاراتتا ايتىلعانداي, ءوز سالاسىندا ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەرگە يە عالىم. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باكالاۆرياتىن «جالپى فيزيكا» ماماندىعى, ۇلىبريتانياداعى Sheffield ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىن «ەنەرگو-ينجەنەريا» بويىنشا ءبىتىردى. 2018 جىلى قازاقستانداعى جىلۋ جۇيەلەرىن دەكاربونيزاتسيالاۋ بويىنشا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, PhD دوكتورى دارەجەسىنە يە بولدى. 2018 جىلدان باستاپ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «اناليتيكالىق, كوللويدتىق حيميا جانە سيرەك ەلەمەنتتەر تەحنولوگياسى» كافەدراسىندا جانە «فيزيكالىق-حيميالىق زەرتتەۋ ادىستەرى مەن ءاناليزى» ورتالىعىندا پوستدوكتورانتۋرادا وقيدى. كەيىپكەرىمىزدىڭ دارەجەسى مەن دەڭگەيى تۋرالى كوپتەگەن زەرتتەۋدى بىرگە جاساعان ارىپتەسى, عىلىم مەتريكاسىمەن اينالىساتىن ەلىمىزدەگى ساناۋلى ساراپشىنىڭ ءبىرى, پروفەسسور بولات كەڭەسوۆ بىزگە بەرگەن شاعىن سۇحباتىندا:
«ايىمگۇل قازاقستان قالالارىنداعى اتموسفەرالىق اۋانىڭ لاستانۋى جانە كەدەيلىك پروبلەمالارىن زەرتتەۋمەن, ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەردىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق مودەلدەۋىمەن, پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن بولجاۋمەن اينالىسادى. Web of Science دەرەكتەر قورىنا ەنگىزىلگەن يمپاكت-فاكتورلىق جۋرنالدارداعى 10-نان اسا ماقالا مەن شولۋدىڭ اۆتورى, ونىڭ 4-ەۋى ءبىرىنشى كۆارتيلدەن باستاپ ەڭ بەدەلدى جۋرنالداردا باسىلعان. Scopus مالىمەتتەر بازاسىنداعى h-يندەكسى – 7. 2020 جىلى ايىمگۇل ءوزىنىڭ ارىپتەستەرىمەن بىرگە كارانتين كەزەڭىندە الماتىداعى اۋانىڭ لاستانۋى تۋرالى ماقالا جاريالادى. بۇل – 2020 جىلى ەڭ كوپ سىلتەمە جاسالعان قازاقستان ماقالاسى. ايىمگۇل مۇنداي ۇلكەن جەتىستىككە ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگى, دەربەستىگى, عىلىمي جۇمىسقا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى, قيىندىقتاردى جەڭە ءبىلۋى, سونداي-اق ساپا مەن ەتيكا نورمالارىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزدى. ايىمگۇل قوعامدىق جۇمىستاردا دا بەلسەندى. ءبىز ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانىنداعى جاس عالىمدار كەڭەسىندە بىرگە جۇمىس ىستەدىك جانە عىلىم سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بويىنشا كوپتەگەن ۇسىنىس ازىرلەۋگە قاتىستىق. ول بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا بىرنەشە رەت قازاقستاندىق عىلىم مەن ەكولوگيانىڭ پروبلەمالارى جونىندە ەكسكليۋزيۆتى بايانداما جاسادى. مەنىڭشە, قازاقستاندىق عىلىمنىڭ بولاشاعى ايىمگۇل سياقتى مىقتى جانە بەلسەندى جاس عالىمداردىڭ قولىندا», دەدى.
ءيا, وتانداستارىنىڭ, اسىرەسە اۋانىڭ لاستانۋىنان ءتۇرلى سوزىلمالى جانە قاتەرلى اۋرۋلارعا شالدىققان الماتىلىقتاردىڭ دەنساۋلىعىن تىلگە تيەك, زەرتتەۋىنە ارقاۋ ەتكەن كەيىپكەرىمىز ازاماتتىق قوعامداعى وزىق ويلاردىڭ باستى الاڭىنا اينالعان TEDx Talks ساحناسىندا:
«مەن نە ەنەرگەتيك, نە جىلۋ جەلىلەرىنىڭ ينجەنەرى ەمەسپىن. بىراق جىلۋ ەلەكتر ستانسالاردىڭ (جەس) قىستىگۇندەرى جاز مەزگىلىنە قاراعاندا, وتىندى كوپ جاعاتىنىن بىلۋگە جوعارىدا اتالعان ماماننىڭ ءبىرى بولۋدىڭ قاجەتى جوق. ماسەلەن, الماتىلىق جەس 2020 جىلعى قاڭتار ايىندا 9 مىڭ 500 توننا كومىر جاقتى. ال ماۋسىم ايىندا جىلىتۋعا بار بولعانى 5 مىڭ توننا كومىر كەتتى. كوپتەگەن ەل كومىرمەن جىلىتۋدان باس تارتىپ جاتىر. عىلىمي-زەرتتەۋلەرىمنىڭ ناتيجەسىندە مەن «اۋانى لاستايتىن ەڭ نەگىزى فاكتور – كولىكتەردەن شىعاتىن ۋلى گاز ەمەس, جىلىتۋ جۇيەلەرى» دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم», دەپ ەدى. عالىم ءوزىنىڭ عىلىمي جۇمىسى ارقىلى مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى – حالىقتىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا اتقامىنەرلەردىڭ نازارىن اۋدارۋدى كوزدەيتىندەي. سودان بولار, ول – بىزگە ەرتەگىدەگى بالانىڭ ءبىر تامشى قانى ءۇشىن قايسارلىقپەن قارىسقان, وتاندىق عىلىمعا قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتاي قىز.
ەرلىك جولىنداعى جان
عىلىمدى تاڭداۋ – تاۋەكەل, عىلىمدى جاساۋ – تاباندىلىق, ال عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋ – ەرلىك. ءبىز كوبىنە وسى كوممەرتسيالاندىرۋدى قارجىلاندىرۋمەن شاتاستىرىپ جاتامىز. سەبەبى ءسوز جۇزىندە ۇقساس ياكي بالامالاس بولعانىمەن, ىسكە كەلگەندە ايتارلىقتاي ايىرماشىلىعى بار. قارجىلاندىرۋ دەگەنىمىز – جوبانى جاساپ, ودان ءبىر ناتيجە شىعاتىنىن كورسەتۋ ءۇشىن نەمەسە قانداي دا ءبىر تاقىرىپتى زەرتتەپ, سودان قاجەتتى قورىتىندى شىعارۋ ماقساتىندا قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋ. ال كوممەرتسيالاندىرۋ – بۇدان اۋقىمى كەڭىرەك ۇعىم, عىلىمي-تەحنيكالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىنىڭ نەگىزىندە بيزنەس قۇرۋ, كاسىپ باستاۋ, ونىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ دەگەن ءسوز. جەمىسىن بىردەن بەرە قويمايتىن جانە بولاشاعى بەلگىسىز عىلىمي جوبالاردى كاسىپكە اينالدىرۋعا قارجى تارتۋ – عىلىمعا دەگەن ءۇمىتى مەن كۇدىگى ارالاس كوزقاراسى بار ءدال ءبىزدىڭ قوعامدا ەرلىكپەن پارا-پار ءىس.
ايمان ءاشىمحانوۆا س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ۇزدىك ءتامامداپ, 2012 جىلى م.نارىكباەۆ اتىنداعى كازگيۋ-گە «حالىقارالىق قۇقىق» ماماندىعىنا ماگيستراتۋراعا ءتۇسىپ, ونى بىتىرگەن سوڭ «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن انگلياعا اتتاندى. ۇلىبريتانيانىڭ Reading ۋنيۆەرسيتەتىندە «مەملەكەتتىك باسقارۋ (ساياسات)» بويىنشا ءبىلىم الدى. 2016 جىلعا دەيىن ول حالىقارالىق مەنەدجمەنتتەگى جۇمىسى بارىسىندا بىرنەشە ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدەر (يسپانيا, كيپر جانە ت.ب.) مەن مەموراندۋمدار جاسادى.
2016 جىلى «عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ تۋرالى» جاڭا زاڭدى قابىلداۋ اياسىندا ايمان قازاقستانداعى العاشقى «عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋ» ءبولىمىن باسقاردى. ول دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن بىرلەسكەن ء«ونىمدى يننوۆاتسيالاردى ىنتالاندىرۋ» اتتى اۋقىمدى جوباعا جەتەكشىلىك ەتتى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ كەڭەسشىلەرىمەن, حالىقارالىق عىلىم جانە كوممەرتسيالاندىرۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىمەن بىرگە اتالعان جوبانىڭ باعدارلامالىق قۇجاتتارى مەن گرانتتىق باعدارلامالارىن ازىرلەۋگە قاتىستى. ول – قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋ جانە جەتىلدىرۋ بويىنشا ءتۇرلى جۇمىس توپتارى مەن كەڭەستەرىنىڭ بەلسەندى, سونداي-اق جىل سايىنعى «قازاقستاننىڭ ۇزدىك ونەرتاپقىشى» سىيلىعىنىڭ كوميسسيا مۇشەسى.
كەيىپكەرىمىز عىلىمدى دامىتۋ جولىنداعى ەڭبەگىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن 10 ملرد تەڭگەدەن اساتىن 200-دەن اسا عىلىمي جوبانى كوممەرتسيالاندىرۋعا اتسالىستى. ايمان بۇگىندە ەڭ ماڭىزدى ءىستىڭ باسى-قاسىندا ءجۇر. بۇل – مايداننىڭ قايناعان ورتاسىنداعى قىپ-قىزىل جالىنمەن بەتپە-بەت ايقاسۋمەن تەڭ تىرلىك. ويتكەنى ول – ارىستانداي اقىرعان الپاۋىت كومپانيالاردىڭ قارجىسىنا قاتىستى شەشىم شىعارۋعا تۇرتكى بولاتىن قۇجاتتى, ياعني عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ 1% شەگەرۋى مەن ءبولۋ مەحانيزمىن ازىرلەۋگە جاۋاپتى ادام.
پەرىشتەلەردىڭ قورعاۋشىسى
پەرىشتەلەردىڭ قورعاۋشىسى. وسى ءسوزدى وقىعاندا «پەرىشتەلەرگە دە قورعاۋشى كەرەك پە؟» دەرسىز. ءيا, كەرەك, بالالارعا قاتىستى نەمەسە ولاردىڭ ءوز اراسىندا قىلمىس كوبەيگەن قازىرگىدەي كەزدە كىشكەنتايلارعا قورعاۋشى قاتتى قاجەت. سونداي ادام تۋرالى ساناڭدا ىزدەۋ باستالعاندا ويعا بىردەن قۇقىق قورعاۋشى, عالىم حاليدا اجىعۇلوۆا كەلە قالادى. ول الەمگە ايگىلى Oxford ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىن «قۇقىق» ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن. كەيىن انگلياداعى لەستەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتۋراسىندا وقىپ, «حالىقارالىق قۇقىق» سالاسىنداعى دوكتور دارەجەسىن الدى. كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قاۋىمداستىقتاردىڭ (نيدەرلاندتاعى بوسقىندار جانە كوشى-قون تۋرالى قۇقىق بويىنشا سۋديالار حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ, ۇلىبريتانياداعى زاڭگەر عالىمدار, الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق عىلىمدار قاۋىمداستىقتارىنىڭ, بريتان جوعارى ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى. «Deloitte» كومپانياسىنىڭ سالىق زاڭگەرى, بۇۇ-نىڭ زاڭ كەڭەسشىسى) بەلدى دە بەلسەندى مۇشەسى.
حاليدا بالالار اراسىندا الىمجەتتىكتى, ولارعا قاتىستى ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى بولدىرماۋدى كوزدەيدى. ول ءوزىنىڭ قولعا العان Global Village School جوباسىن بىزگە سونداي ۇلكەن قۇلشىنىسپەن, زور شابىتپەن ءتۇسىندىردى. ونىڭ ساندۋعاشتىڭ سىڭعىرىنداي ءۇنى جۇرەككە جىلى تيگەنىمەن, كەسەك سوزدەرى ساناڭدى سەرپىلتىپ تاستايدى. ءار يدەياسى مەن ورالىمدى ويىنان بالالاردىڭ بولاشاعىنا دەگەن الاڭداۋشىلىقتى, ۇرپاققا جاناشىرلىقتى ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
«مەن مەكتەپتەگى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى وقۋشى كەزىمدە كوردىم. ءبىر ەلدە تۇرساق تا نەلىكتەن بىردەي ءبىلىم الا المايتىنىمىز تۋرالى ويلاناتىنمىن. ءوزىم تۇراتىن شاعىن تەكەلىدەن (الماتى قالاسىنىڭ ماڭىنداعى كەنت) الىسقا ۇزاپ, ەلىمىزدىڭ باسقا قالالارىنداعى جاعدايدى عانا ەمەس, وزگە ەلدەردە قانداي ەكەنىن كورگىم كەلدى. ءسويتىپ ءبىر سىنىپتى شەتەلدە وقۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وقۋشىلار الماسۋ باعدارلاماسى بويىنشا حالىقارالىق گرانتتى يەلەنىپ, 16 جاسىمدا امەريكاعا اتتاندىم. سول 1-اق جىلدىق وقۋ ماعان كوپ نارسەنى ءتۇسىندىردى, كوزىمدى اشتى, ءتىپتى ەسەيتىپ جىبەردى. مەن مۇلدە باسقا الەمدى كوردىم. سودان بەرى ءوزىمدى وسى جولعا دايىندادىم. بالالار اراسىنداعى الىمجەتتىك, بۋللينگ, زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ, پەداگوگتىڭ قول كوتەرۋى... مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ ءبىزدىڭ مەكتەپتەر كەڭەس كەزەڭىندەگى اۆتوريتارلىق جۇيەدە قالىپ قويعان. سوندىقتان دا بالالاردى تۇك بىلمەيتىن نادان ساناپ, ولارعا جوعارىدان قاراۋدى قولاي كورەتىندەر كوپ. ءبىز بالالاردى وسى جۇيەدەن قورعاپ قالۋىمىز كەرەك. دوكتورانتۋرادا وقىپ جۇرگەنىمدە لەستەر قالاسىنداعى Medway Community Primary School باستاۋىش مەكتەبىندە ساباق بەردىم. ولاردا وقۋشىلار مۇعالىمنىڭ وزىنە دوس, اقىلشى ەكەنىن بىلەدى. قاتەلەسۋدەن قورىقپايدى, ويتكەنى قاتەلەسسە مۇعالىمنىڭ كومەكتەسەتىنىنە, اقىل ايتاتىنىنا, جول كورسەتەتىنىنە كوزى جەتكەن. ءبىزدىڭ بالالار دا سول شەتەلدىك وقۋشىلاردان بىردە-ءبىر كەم ەمەس. تەك ولارعا جاعداي جاساۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن ءبىز «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن جانە ءوز كۇشىمەن الەمدەگى بەدەلدى وقۋ ورىندارىندا دوكتورانتۋرادا وقىپ كەلگەن جاستاردى اۋىلدىق مەكتەپتەردىڭ كەڭەسشى قىزمەتىنە تارتامىز», دەيدى كەيىپكەرىمىز.
10 جىلعا جوسپارلانعان جوبا بويىنشا بىلىكتى ماماندار ءبىر-بىرىنە جاقىن ورنالاسقان 3 اۋىلدىق مەكتەپتىڭ باسشىلارىنا اۆتوريتارلىق جۇيەنى جويۋ باعىتىندا كەڭەس بەرەدى. جوبا نەگىزىنەن اۋىل بالالارىنىڭ ساپالى ءبىلىم الۋ قۇقىعىن شەكتەمەي, قالاداعى قۇرداستارىمەن بىردەي ءىلىم جيناۋىنا جاعداي جاساۋعا نەگىزدەلگەن. وندا پەداگوگتەرگە بالالاردىڭ قۇقىعىن تاپتاماۋ, دۇرىس قارىم-قاتىناس ورناتۋ, بەيبىت جولمەن ءبىلىم بەرۋ, ۇرىپ-سوقپاۋ, بالالار اراسىنداعى الىمجەتتىكتى بولدىرماۋعا قاتىستى ناقتى شارالار قولدانىلادى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ جاڭا جۇيەگە بەيىمدەلگىسى كەلمەيتىن ماماندارىنا اۋىلدان ءتۇرلى كاسىپ اشۋىنا كومەكتەسىپ, جۇمىس تاۋىپ بەرەدى. اۋىلدىڭ الەۋەتىن كوتەرۋ وتباسىنداعى, كەيىن قوعامداعى ءتۇرلى پروبلەمالاردىڭ الدىن الادى. ال ەكونوميكالىق تۇرعىدا ەڭسەلى جەردە ماماندار باعالانادى, كاسىبي كادرلارعا عانا ورىن بۇيىرادى. ولار جاس ۇرپاقتى تاربيەلەيدى, تەك ءبىلىم بەرىپ قويمايدى. مىنە, وسىنداي يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى حاليدا بالالاردىڭ بىلىمدە دە, ومىردە دە, قوعامدا دا تەڭ دارەجەدە بولۋى ءۇشىن, قۇقىعىنىڭ قورعالۋى جولىندا جانتالاسىپ ءجۇر.
