مارستان دنك تابۋ تاڭعالارلىق نارسە ەمەس. Perseverance ناسا-نىڭ رەاكتيۆتى قيمىل زەرتحاناسىنداعى (JPL) عارىش كەمەسىن قۇراۋ تسەحىنىڭ (SAF) تازارتىلعان ارنايى بولمەسىندە قۇرالعانىمەن, ادام دنك-سى مەن ميكروبتاردىڭ روۆەرگە ءتۇسىپ كەتۋىنەن 100 پايىز ساقتانۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنداي «ميكروب قاشقىندار» 1960-جىلدارى العاشقى پلانەتاارالىق ميسسيالار جۇزەگە اسىرىلا باستاعاندا-اق بەلگىلى ەدى. اتالعان ماسەلەنى كارل ساگان سەكىلدى بىرقاتار عالىم اتاپ ءوتتى. بۇل – عارىش عىلىمىنداعى ءاردايىم كەزىگەتىن, باس تارتىلمايتىن تاۋەكەل. سەبەبى عالىمدار عارىش كەمەسىن بىرنەشە قابات ەتىپ قۇراستىراتىندىقتان, ارقايسىسىن ورنالاستىرعان سايىن تەرىنىڭ قالدىعى مەن دەنەدەن اققان تامشىلار قالادى. سوندىقتان كاليفورنيا دنك-نىڭ كىشكەنە بولىگى تاياۋدا عانا مارس بەتىنە قونعانى ءسوزسىز.
ەندەشە, ۇلگىلەر 2032 جىلى جەرگە جەتكىزىلگەندە ولاردى «پلانەتالىق دەڭگەيدەگى گەنەتيكالىق تازالاۋ» ەرەجەسىنەن وتكىزۋ قاجەت. ياعني 2015-2020 جىلدارى روۆەردى قۇراستىرۋ كەزىندە SAF-تا بولعان كەز كەلگەن دنك-نى, سونىمەن قاتار عارىش كەمەسى 2020 جىلعى شىلدەدە ۇشىرىلعانعا دەيىنگى بىزگە ءمالىم دنك-نىڭ بارىنەن تازالانۋعا ءتيىس. مۇنداي جوبا Weill Cornell Medicine جانە JPL-دەگى زەرتحانامىزدا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. روبوتتى قۇراستىرار كەزدە SAF-تىڭ ىشىندە, اينالاسىندا جانە سىرتىندا تابىلعان دنك-لاردى انىقتاۋ ارقىلى «العا» نە «كەرى» جۇقتىرۋدى (گەنەتيكالىق ماتەريالدى ءبىز جىبەرەمىز نەمەسە گەنەتيكالىق ماتەريال باسقا جاقتان بىزگە كەلەدى) بولدىرماۋ نەمەسە ازايتۋ ماقساتىندا گەنەتيكالىق كارتا دايىندايمىز.
كەڭەس وداعىنىڭ ەكى زوندى 1971 جىلى مارسقا قونعانىن, سونداي-اق 1976 جىلى اقش-تىق «ۆيكينگ-1» دە سوندا جەتكەنىن ەسكەرسەك, ميكروبتار مەن ادام دنك-سىنىڭ بولىكتەرى قىزىل پلانەتانىڭ بەتىندە ءجۇرۋى ابدەن مۇمكىن. پلانەتادا شاڭ داۋىلدار وتە كوپ بولعاندىقتان, سول دنك-لار ونىڭ كەز كەلگەن بولىگىنە ۇشىپ كەتكەنى ءسوزسىز.
قۋانىشىمىزعا وراي, ءبىز گەنەتيكتەر ءۇشىن تاڭعاجايىپ داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. دنك-نى انىقتاۋ قۇنىنىڭ ارزاندىعى جەردەگى ءومىردىڭ گەنەتيكالىق كاتالوگىن قۇراستىرۋعا, SAF-تاعى تازارتىلعان ارنايى بولمەلەردىڭ گەنەتيكالىق كارتاسىن دايىنداۋعا, سونىمەن قاتار پلانەتالىق دەڭگەيدەگى گەنومدىق كارتا جاساۋعا (MetaSUB جانە Earth Microbiome Project) مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان بولەك, 2016 جىلعى كەيت ءرۋبينستىڭ ميسسياسى عارىشتا دا دنك-نى انىقتاپ, جەردەگى جاڭا اعزالارمەن سالىستىرا الاتىنىمىزدى كورسەتتى. عارىشتا, عارىش كەمەسىندە نەمەسە جەردەگى قاتەرلى جاعدايعا توزەتىن كەز كەلگەن اعزا – مارس بەتىندە ءومىر سۇرۋگە لايىق باستى كانديدات. ەندەشە, مارسقا بايقاماي دنك جىبەرۋدىڭ ورنىنا, ماقساتتى تۇردە جەتكىزۋىمىز قاجەت.
ءبارىن بىلاي قويعاندا, مارسقا ادام جەتكىزۋگە تەحنولوگيالىق تۇرعىدا مۇمكىندىك بار. ولار ادامزاتتىڭ وزىق تاسىلدەرىن قولدانا الادى. وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن فيزيكالىق, فارماتسەۆتيكالىق, بيولوگيالىق ءادىس-ءتاسىل جەتكىلىكتى. جاڭادان شىققان كىتابىم The Next 500 Years: Engineering Life to Reach New Worlds-تا ونداعان عارىشكەرلەرگە جاسالعان زەرتتەۋ جۇمىسىن اتاپ ءوتتىم. وندا ەگىزدەر سكوتت جانە اقش سەناتورى مارك كەلليلەر, سكوتتىڭ عارىشتا وتكىزگەن ءبىر جىلدىق ميسسياسى ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىرىلعان. زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا ادامزات مارسقا ۇشىپ بارىپ, قوسىمشا يننوۆاتسيا مەن تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن سوندا ءومىر سۇرە الادى.
بىزگە مارستا تۇراقتى, جاۋاپكەرشىلىكپەن جانە قاۋىپسىز تۇرۋعا مۇمكىندىگى بار ادامدار قاجەت. ماقسات جەردى تاستاپ كەتۋدە جاتقان جوق, باستىسى – ءبىزدىڭ باسقا جەردە تىرشىلىك ەتۋىمىزدى قامتاماسىز ەتۋ. مارس – «ب» جوسپارى ەمەس, «ا» جوسپارى. ءاردايىم وسىلاي بولىپ قالا بەرەدى.
ءوزىمىزدىڭ جانە جەردەگى بارلىق باسقا تۇرلەردىڭ جويىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ – ءبىزدىڭ ەتيكالىق پارىزىمىز. ەشقانداي ءتۇردىڭ كەلەشەكتەگى جاعدايى تۋرالى بىلۋگە جانە ءومىرىن ساقتاۋعا مۇمكىندىگى جوق. بۇل فۋنكتسيانى ءبىز عانا ورىنداي الامىز. وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدە باسقا عالامشارلارعا بارۋىمىز كەرەك. مارستى مەكەندەۋ – ۇزاق ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى العاشقى باسپالداق (ۆەنەرا تىم ىستىق بولعاندىقتان ەمەس).
بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ناسا-نىڭ بيۋدجەتىن 1960-جىلدارداعى دەڭگەيگە جەتكىزۋ قاجەت. ول كەزدە فەدەرالدىق بيۋدجەتتىڭ 4,4 پايىزىن قۇراعان ەدى (قازىر 0,48 پايىز). سونداي-اق حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق (قىتايمەن دە) جاساۋىمىز قاجەت. تاياۋدا ارىپتەستەرىممەن بىرگە بىرقاتار عىلىمي زەرتتەۋ جاساپ, اۋەعارىش مەديتسيناسى سالاسىندا حالىقارالىق ارىپتەستىكتى ىسكە قوستىق. وعان ناسا, ESA, «روسكوسموس» (رەسەي) جانە JAXA (جاپونيا) وكىلدەرى كىرەدى. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مەن باسقالار دا عارىش بيولوگياسىن زەرتتەي باستادى. SpaceX جانە Blue Origin سەكىلدى كوپتەگەن عارىش اگەنتتىكتەرى كوممەرتسيالىق الاڭداردا جۇمىس ىستەۋگە كوشتى.
كەي مىندەتتەردى ءوزىمىز تاڭدايمىز. بىراق ءومىردى ساقتاۋ مىندەتى ءولىم-ءجىتىم جانە جويىلىپ كەتۋ مۇمكىندىگىن بىلۋمەن تىعىز بايلانىستى. ادامزاتتىڭ ءومىردى باسقارۋى – ءوزىمشىل جانە تۋا بىتكەن ەرەكشە مىندەت. ءومىردى ءوزىمىز بىلەتىندەي ساقتاۋعا قاجەتتى دۇنيەنى جاساۋ ارقىلى عالامدا جاڭا ءومىر تابا الامىز.
كريستوفەر ە.مەيسون,
گەنەتيك جانە ەسەپتەۋ بيولوگى, ۆيلل كورنەلل مەديتسينا مەكتەبىنىڭ دوتسەنتى. مەيەر ونكولوگيالىق ورتالىعىندا, مەموريالدى سلوان كەتتەرينگ قاتەرلى ىسىك ورتالىعىندا, يەل زاڭ مەكتەبىندەگى اقپاراتتىق قوعام جوباسىندا, گارۆارد مەديتسينا مەكتەبىندە, عارىش گەنەتيكاسى كونسورتسيۋمىندا قىزمەت ەتەدى. ونىڭ «كەلەسى 500 جىل: جاڭا الەمگە جەتۋ ءۇشىن ينجەنەرلىك ءومىر» (Next 500 Years: Engineering Life to Reach New Worlds will be published in April 2021) كىتابى 2021 جىلعى ساۋىردە جارىق كورەدى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
