الەم • 03 ناۋرىز، 2021

مارس نەگە ماڭىزدى؟

539 رەت كورسەتىلدى

نيۋ-يورك – وسى ايدا مارس پلانەتاسىنىڭ بەتىنە قونعان Perseverance روۆەرى كۇن جۇيەسى تۋرالى ماڭىزدى سۇراققا جاۋاپ تابۋعا ۇلكەن قادام جاساماق. سونداي-اق قانداي دا ءبىر تىرشىلىك يەسىنىڭ دنك-سىن قايدان تابۋعا بولاتىنىنا دا جاۋاپ بەرەدى. روۆەر مارس بەتىن شارلاپ، تىرشىلىك بەلگىسىن ىزدەپ، ءوز وتتەگىسىن جاساپ، تىكۇشاق ۇشىرىپ، 2028 جىلعا جوسپارلانعان كەلەسى ميسسياعا ارناپ توپىراق پەن تاس جينايدى. ءبارى جوسپارلاعانداي وتسە، ناسا ەۋروپالىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ (ESA) كومەگىمەن توپىراق ۇلگىلەرىن 2032 جىلى اكەلمەك. بۇل – مارستان جەرگە جەتكىزىلەتىن العاشقى ماتەريال بولماق.

مارستان دنك تابۋ تاڭعالار­لىق نارسە ەمەس. Perseverance ناسا-نىڭ رەاكتيۆتى قيمىل زەرتحاناسىنداعى (JPL) عارىش كەمەسىن قۇراۋ تسەحىنىڭ (SAF) تازارتىلعان ارنايى بولمەسىندە قۇرالعانىمەن، ادام دنك-سى مەن ميكروبتاردىڭ روۆەرگە ءتۇسىپ كەتۋىنەن 100 پايىز ساقتانۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنداي «ميكروب قاشقىندار» 1960-جىلدارى ال­عاشقى پلانەتاارالىق ميسسيا­لار جۇزەگە اسىرىلا باستاعاندا-اق بەلگىلى ەدى. اتالعان ماسەلەنى كارل ساگان سەكىلدى بىرقاتار عالىم اتاپ ءوتتى. بۇل – عارىش عىلى­مىن­داعى ءاردايىم كەزىگەتىن، باس تار­­تىلمايتىن تاۋەكەل. سەبەبى عالىمدار عارىش كەمەسىن بىرنەشە قابات ەتىپ قۇراستىراتىندىقتان، ارقايسىسىن ورنالاستىرعان سا­يىن تەرىنىڭ قالدىعى مەن دەنەدەن اققان تامشىلار قالادى. سوندىقتان كاليفورنيا دنك-نىڭ كىشكەنە بولىگى تاياۋدا عانا مارس بەتىنە قونعانى ءسوزسىز.

ەندەشە، ۇلگىلەر 2032 جىلى جەرگە جەتكىزىلگەندە ولاردى «پلا­نە­تالىق دەڭگەيدەگى گەنەتي­كالىق تازالاۋ» ەرەجەسىنەن وتكىزۋ قاجەت. ياعني 2015-2020 جىلدارى روۆەردى قۇراستىرۋ كەزىندە SAF-تا بولعان كەز كەلگەن دنك-نى، سونىمەن قاتار عارىش كەمەسى 2020 جىلعى شىلدەدە ۇشىرىلعانعا دەيىنگى بىزگە ءمالىم دنك-نىڭ بارىنەن تازالانۋعا ءتيىس. مۇنداي جوبا Weill Cornell Medicine جانە JPL-دەگى زەرتحانامىزدا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. روبوت­تى قۇراستىرار كەزدە SAF-تىڭ ىشىندە، اينالاسىندا جانە سىرتىن­دا تابىلعان دنك-لاردى انىق­تاۋ ارقىلى «العا» نە «كەرى» جۇقتى­رۋدى (گەنەتيكالىق ماتەريال­دى ءبىز جىبەرەمىز نەمەسە گەنە­تيكالىق ماتەريال باسقا جاق­تان بىزگە كەلەدى) بولدىرماۋ نەمەسە ازايتۋ ماقساتىندا گەنەتي­كالىق كارتا دايىندايمىز.

كەڭەس وداعىنىڭ ەكى زوندى 1971 جىلى مارسقا قونعانىن، سونداي-اق 1976 جىلى اقش-تىق «ۆيكينگ-1» دە سوندا جەتكەنىن ەسكەرسەك، ميكروبتار مەن ادام دنك-سىنىڭ بولىكتەرى قىزىل پلانەتانىڭ بەتىندە ءجۇرۋى ابدەن مۇمكىن. پلانەتادا شاڭ داۋىلدار وتە كوپ بولعاندىقتان، سول دنك-لار ونىڭ كەز كەلگەن بولىگىنە ۇشىپ كەتكەنى ءسوزسىز.

قۋانىشىمىزعا وراي، ءبىز گەنەتيكتەر ءۇشىن تاڭعاجايىپ داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. دنك-نى انىقتاۋ قۇنىنىڭ ارزاندىعى جەر­دەگى ءومىردىڭ گەنەتيكالىق كا­تا­لوگىن قۇراستىرۋعا، SAF-تاعى تازارتىلعان ارنايى بول­مە­ل­ەر­دىڭ گەنەتيكالىق كارتاسىن دا­يىنداۋعا، سونىمەن قاتار پلانەتالىق دەڭگەيدەگى گەنومدىق كارتا جاساۋعا (MetaSUB جانە Earth Microbiome Project) مۇمكىن­دىك بەرەدى. بۇدان بولەك، 2016 جىلعى كەيت ءرۋبينستىڭ ميسسيا­سى عارىشتا دا دنك-نى انىقتاپ، جەردەگى جاڭا اعزالارمەن سالىس­تىرا الاتىنىمىزدى كورسەتتى. عارىشتا، عارىش كەمەسىندە نەمەسە جەردەگى قاتەرلى جاعدايعا توزە­تىن كەز كەلگەن اعزا – مارس بەتىن­دە ءومىر سۇرۋگە لايىق باستى كان­ديدات. ەندەشە، مارسقا بايقا­ماي دنك جىبەرۋدىڭ ورنىنا، ماق­ساتتى تۇردە جەتكىزۋىمىز قاجەت.

ءبارىن بىلاي قويعاندا، مارسقا ادام جەتكىزۋگە تەحنولوگيالىق تۇر­عىدا مۇمكىندىك بار. ولار ادام­زاتتىڭ وزىق تاسىلدەرىن قول­د­انا الادى. وسى ماقساتقا قول جەت­كىزۋ ءۇشىن فيزيكالىق، فار­ماتسەۆتيكالىق، بيولوگيالىق ءادىس-ءتاسىل جەتكىلىكتى. جاڭادان شىق­قان كىتابىم The Next 500 Years: Engineering Life to Reach New Worlds-تا ونداعان عارىش­كەر­لەرگە جاسالعان زەرتتەۋ جۇمى­سىن اتاپ ءوتتىم. وندا ەگىزدەر سكوتت جانە اقش سەناتورى مارك كەللي­لەر، سكوتتىڭ عارىشتا وتكىزگەن ءبىر جىلدىق ميسسياسى ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىرىلعان. زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك، قازىرگى تاڭدا ادامزات مارسقا ۇشىپ بارىپ، قوسىمشا يننوۆا­تسيا مەن تەحنولوگيانىڭ كومەگى­مەن سوندا ءومىر سۇرە الادى.

بىزگە مارستا تۇراقتى، جاۋاپ­كەر­شىلىكپەن جانە قاۋىپسىز تۇرۋعا مۇمكىندىگى بار ادامدار قاجەت. ماقسات جەردى تاستاپ كەتۋدە جاتقان جوق، باستىسى – ءبىزدىڭ باسقا جەردە تىرشىلىك ەتۋىمىزدى قام­تاماسىز ەتۋ. مارس – «ب» جوس­پارى ەمەس، «ا» جوسپارى. ءاردا­يىم وسىلاي بولىپ قالا بەرەدى.

ءوزىمىزدىڭ جانە جەردەگى بار­لىق باسقا تۇرلەردىڭ جويىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ – ءبىزدىڭ ەتيكالىق پارىزىمىز. ەشقانداي ءتۇردىڭ كەلەشەكتەگى جاعدايى تۋرالى بىلۋگە جانە ءومىرىن ساقتاۋعا مۇمكىندىگى جوق. بۇل فۋنكتسيانى ءبىز عانا ورىنداي الامىز. وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدە باسقا عالامشارلارعا بارۋىمىز كەرەك. مارستى مەكەندەۋ – ۇزاق ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى العاشقى باسپالداق (ۆەنەرا تىم ىستىق بولعاندىقتان ەمەس).

بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ناسا-نىڭ بيۋدجەتىن 1960-جىلدار­­داعى دەڭگەيگە جەتكىزۋ قاجەت. ول كەزدە فەدەرالدىق بيۋدجەت­تىڭ 4،4 پايىزىن قۇراعان ەدى (قازىر 0،48 پايىز). سونداي-اق حا­لىق­ارالىق ىنتىماقتاس­تىق (قىتايمەن دە) جاساۋىمىز قاجەت. تاياۋدا ارىپتەستەرىممەن بىرگە بىرقاتار عىلىمي زەرتتەۋ جاساپ، اۋەعارىش مەديتسيناسى سالاسىندا حالىقارا­لىق ارىپتەستىكتى ىسكە قوستىق. وعان ناسا، ESA، «روسكوسموس» (رەسەي) جانە JAXA (جاپونيا) وكىلدەرى كىرەدى. بىرىك­كەن اراب امىرلىكتەرى مەن باسقالار دا عارىش بيولوگياسىن زەرتتەي باس­تادى. SpaceX جانە Blue Origin سەكىلدى كوپتەگەن عارىش اگەنت­تىكتەرى كوممەرتسيالىق الاڭ­داردا جۇمىس ىستەۋگە كوشتى.

كەي مىندەتتەردى ءوزىمىز تاڭ­دايمىز. بىراق ءومىردى ساقتاۋ مىندەتى ءولىم-ءجىتىم جانە جويىلىپ كەتۋ مۇمكىندىگىن بىلۋمەن تىعىز بايلانىستى. ادامزاتتىڭ ءومىر­دى باسقارۋى – ءوزىمشىل جانە تۋا بىتكەن ەرەكشە مىندەت. ءومىردى ءوزى­مىز بىلەتىندەي ساقتاۋعا قاجەتتى دۇنيەنى جاساۋ ارقىلى عالامدا جاڭا ءومىر تابا الامىز.

 

كريستوفەر ە.مەيسون،

گەنەتيك جانە ەسەپتەۋ بيولوگى، ۆيلل كورنەلل مەديتسينا مەكتەبىنىڭ دوتسەنتى. مەيەر ونكولوگيالىق ورتالىعىندا، مەموريالدى سلوان كەتتەرينگ قاتەرلى ىسىك ورتالىعىندا، يەل زاڭ مەكتەبىندەگى اقپاراتتىق قوعام جوباسىندا، گارۆارد مەديتسينا مەكتەبىندە، عارىش گەنەتيكاسى كونسورتسيۋمىندا قىزمەت ەتەدى. ونىڭ «كەلەسى 500 جىل: جاڭا الەمگە جەتۋ ءۇشىن ينجەنەرلىك ءومىر» (Next 500 Years: Engineering Life to Reach New Worlds will be published in April 2021) كىتابى 2021 جىلعى ساۋىردە جارىق كورەدى

 

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار