قازاقستان • 01 ناۋرىز، 2021

ەلباسى كىتاپحاناسىندا «مىڭ العىس ساعان، ۇلى دالام!» حالىقارالىق دوڭگەلەك ۇستەلى ءوتتى

70 رەت كورسەتىلدى

بۇگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىندا العىس ايتۋ كۇنىنە ارنالعان «مىڭ العىس ساعان، ۇلى دالام!» حالىقارالىق دوڭگەلەك ۇستەلى ءوتتى.

ءىس-شاراعا وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار، ۇلتارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى زەرتتەۋشىلەر، ساراپشىلار، ەتنو-مادەني بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى، دوكتورانتتار مەن ماگيسترانتتار قاتىستى.

دوڭگەلەك ۇستەل قاتىسۋشىلارىن مەرەكەمەن قۇتتىقتاعان ءىس-شارا مودەراتورى، ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى، ساياسي عىلىمداردىڭ كانديداتى باقىتجان تەمىربولات ىشكى ساياسات ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى باعىتىنا اينالعان قوعامداعى تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قوسقان ۇلەسىن ايتىپ ءوتتى.

– قازاقستان قوعامىنىڭ ىرگەتاسىن قالايتىن كىرپىشتەردىڭ ءبىرى – ەتنيكالىق تولەرانتتىلىق. «قازاقتى قاسيەتتى قارا شاڭىراققا بالاساق، ەلىمىزدەگى بارشا ەتنوستار – سول شاڭىراققا شاشىلعان ۋىقتار»، - دەيدى ەلباسى. بۇگىنگى كوپ ۇلتتى ەلىمىزدە تاتۋلىق پەن كەلىسىمنىڭ بولۋى دا، ەڭ الدىمەن، قازاق حالقىنىڭ ۇلىلىعىن تانىتسا كەرەك. قازاقستان حالقى قوناقجايلىق پەن دارقان مىنەزدىڭ، بىرلىك پەن بەرەكەنىڭ، تۇراقتىلىقتىڭ، ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىقتىڭ شىنايى ۇلگىسىن كورسەتتى. سوندىقتان دا قحا-نىڭ 2016 جىلعى سەسسياسىندا ن.ءا. نازارباەۆ العىس ايتۋ كۇنىن ەنگىزۋدى ۇسىنىپ، بۇل كۇننىڭ «بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن مەيىرىمى مەن دوستىعىنىڭ، سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ جارقىن مەرەكەسى» بولاتىنىن العا تارتقان ەدى. العىس ايتۋ كۇنى – قازاقستان حالقىن بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان، ەلىمىزدىڭ تاريحىنا قۇرمەت كورسەتىپ، بارلىق ۇلت پەن ۇلىستى ءبىر شاڭىراق استىنا توپتاستىراتىن مەرەكە. ول – «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق پاتريوتتىق يدەياسىنىڭ، قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتىڭ نەگىزگى ارقاۋى. قازاقستان – سان الۋان ەتنوس وكىلدەرى اراسىنداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاعان بىرەگەي مەملەكەت. كەلەر بۋىننىڭ مىندەتى – بۇل ءۇردىستى جالعاستىرا بەرۋ. ول ءۇشىن ءبىر-بىرىمىزگە مەيىرىم مەن ىقىلاسپەن قاراپ، ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان بارلىق ۇلتتاردىڭ ءتىلى مەن ءدىلىن، مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرىن سىيلاعانىمىز ابزال. مۇنداي ءۇردىستى حالىققا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ تا ۇندەيدى. بۇل مۇددەنى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دا، ۇلتتىق-مادەني بىرلەستىكتەر دە قۇپتايدى، - دەدى ول.

7589

بارلىق قازاقستاندىقتار مەن دوڭگەلەك ۇستەل قاتىسۋشىلارىنا ينگۋشەتيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى رۋسلان اۋشەۆ ءوز قۇتتىقتاۋىن جولدادى: «وسىدان 77 جىل بۇرىن ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن سالدارىنان شەشەندەر مەن ينگۋشتار تۋعان جەرلەرىنەن قازاقستان مەن ورتا ازيانىڭ الىس ءارى ادام تۇرمايتىن اۋداندارىنا ماجبۇرلەپ كوشىرىلدى. وسى قايعىلى وقيعانىڭ سالدارىنان رەسپۋبليكانىڭ مىڭداعان تۇرعىنى اشتىقتان، سۋىقتان جانە اۋرۋدان كوز جۇمدى، ولاردىڭ اراسىندا قارتتار، ايەلدەر مەن بالالار بولدى.

كاۆكاز تاۋلارىنان قازاق دالاسىنا دەيىنگى ۇزاق جولدا ولار تارتقان ادام توزگىسىز سىناقتار تۋرالى ءبىزدىڭ حالقىمىز ءالى كۇنگە دەيىن  قايعىرا  ەسكە الادى... ءوزىنىڭ تەرەڭ دە ەرەكشە تاريحى بار بۇكىل حالىققا تاعىلعان ايىپ ونىڭ جويىلىپ كەتۋ شەگىنە جەتتى. وسى  ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قازاقتار وزدەرى ءىلىنىپ-سالىنىپ ارەڭ جۇرسە دە، ءبىزدىڭ حالقىمىزعا تىرەك بولىپ، ونداعان مىڭ ينگۋش وتباسىلارىن قۇتقاردى!».

«قازاق جەرى مەن حالقى باۋىرىنا باسقان قينالعان جانداردىڭ  اراسىندا  مەنىڭ اتا-انام دا بولدى. ولار اكەم اۋشەۆ سۇلتان-حاميد يۋسۋپوۆيچ جانە انام اۋشەۆا تامارا يسۋلتانوۆنا. مەن ول كىسىلەردىڭ بىزگە، ءوز بالالارىنا، ۇلى قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىلىعى مەن قاراپايىم ادامداردىڭ شىنايى قولداۋى تۋرالى ەرەكشە جىلۋلىقپەن، سۇيىسپەنشىلىكپەن ايتقاندارىن ءاردايىم ەستە ساقتايتىن بولامىن. ولار سونداي-اق، ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن ەڭ قيىن دا قايعىلى كەزەڭدەردە كورسەتكەن كومەگى مەن قولداۋى ءۇشىن قازاق باۋىرلارىنا دەگەن شەكسىز العىستارىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا تاراتۋدى وسيەت ەتتى! ينگۋشتار ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان جانە قازاقستاندا ەكىنشى وتانىن تاپقان ونداعان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءبىرى. مەنىڭ ويىمشا، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قازاقستاندا العىس ايتۋ كۇنىن بەلگىلەۋ دۇرىس جانە كورەگەن شەشىم بولدى. ماعان بارلىق ۆايناحتاردىڭ اتىنان جانە جەكە ءوز اتىمنان بۇكىل باۋىرلاس قازاق حالقىن العىس ايتۋ كۇنىنىڭ 5 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاۋعا جانە زور دەنساۋلىق، بەيبىتشىلىك، جاقسىلىق، باقىت، وركەندەۋ تىلەۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر!»، دەدى ر.اۋشەۆ.

شەشەنستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياسات جونىندەگى ۆيتسە-پرەمەرى  دجامبۋلات ۋماروۆ بەينە-ۇندەۋ جولداپ، شەشەنستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىسى، رەسەي باتىرى رامزان قادىروۆتىڭ اتىنان قازاقستاندىقتاردى العىس ايتۋ كۇنىمەن قۇتتىقتادى:

«قازاقستان حالقىنا قاتىستى بۇل ءسوز تىركەسى ءبىز ءۇشىن قاسيەتتى بولىپ تابىلادى، ويتكەنى بۇل كۇنى ءبىز، شەشەندەر، مەيىرىمدى، جاناشىر قازاقستان حالقىنا شەكسىز العىسىمىزدى بىلدىرگىمىز كەلەدى. 1944 جىلى ازىناعان اقپاندا ءبىزدىڭ حالقىمىز قاستىقپەن قازاقستانعا جەر اۋدارعان جوق، ءولتىرۋ ءۇشىن جىبەرىلدى.  بىراق ايتا كەتۋ كەرەك، دۇشپاندار قاتەلەستى. ولار جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كەڭپەيىلدىلىگىنە سەنىپ، قازاقتار حالىق جاۋى دەپ دەپ اتاعانداردىڭ جانىنان ءوتىپ كەتەدى دەپ ويلادى. بىراق قازاق حالقى ساياساتتان بيىك تۇردى. ولار ادامگەرشىلىك تانىتتى. قازاقتار ءبىزدى جىلىتىپ، تاماقتاندىرىپ، بارىمەن ءبولىستى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتى ءوزىنىڭ ۇستازى دەپ اتايتىن رامزان احماتوۆيچ كادىروۆتىڭ اماناتى بويىنشا سىزدەرگە وسى العىس كۇنى  العىس بىلدىرۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر».

ءىس-شارا بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، قحا كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، دۇنيەجۇزىلىك شەشەندەر كونگرەسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى احمەت مۋرادوۆ، الجير تۇتقىندارىنىڭ نەمەرەلەرى: كينورەجيسسەر داريا ۆيولينا (ماسكەۋ ق.)، ناتاليا گريگورەۆا (سانكت-پەتەربۋرگ ق.)، سونداي-اق گدانسك قالاسىنداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس مۋزەيىنىڭ باس مامانى دميتري پانتو (گدانسك ق.، پولشا) قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى.

– العىس ايتۋ كۇنى – بۇل ءبىزدىڭ ورتاق تاريحي جادىمىزدىڭ سيمۆولى، بۇل ءبىزدىڭ قاسيەتتى تاريحىمىزعا دەگەن قۇرمەت دەر ەدىم، - دەپ اتاپ ءوتتى ا.مۋرادوۆ.

– العىس ايتۋ – قازاقستان دەگەندە ويعا ورالاتىن العاشقى سەزىم. العىس ايتۋدىڭ ءبىرىنشى بولىگى سوناۋ 1938 جىلدان باستالادى. مەنىڭ اجەم ليديا فرەنكەل 28 جاسىندا ماسكەۋدەن قازاقستانعا ۇزاق اپتا بويى جول جۇرگەنىنە قاتىستى. ول ءوز ەركىمەن مىڭداعان جازىقسىز سوتتالعان ايەلدەرمەن بىرگە جالاڭاش قاۋىرسىن دالانىڭ ورتاسىنا شىقتى. ولار ارىقتار قازىپ، تۇرمە سوعىپ، تاريحقا ءالجيردىڭ اتاقتى تۇتقىندارىنىڭ اتىمەن ەنۋى كەرەك ەدى. دەسە دە، ول امان قالىپ، ارتىنان بوساتىلدى. 91 جاسقا دەيىن ءومىر ءسۇردى. مەن ونىڭ قازاقستان تۋرالى اڭگىمەلەرىن تىڭداپ ءوستىم. اجەم باسىنان وتكەرگەنىن اۋىرتپاشىلىعىنا قاراماستان، ارقاشان قازاقستان تۋرالى كەرەمەت ريزاشىلىقپەن، نازىكتىكپەن تەبىرەنەتىن. ول ءاردايىم قازاقتاردىڭ تاڭعاجايىپ ءارى جاۋىنگەر حالىق ەكەنىن ايتىپ وتىردى. 2000 جىلى مەنىڭ اجەم قايتىس بولدى. 9 جىلدان كەيىن، ونىڭ ءجۇز جىلدىعىندا مەن قازاق ەلىنە بارىپ، ءبىر كەزدەرى اجەمنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالعان جەرگە تاعزىم ەتۋىم كەرەك دەپ شەشتىم. ءدال وسى تۇستا قازاقستانعا دەگەن ريزاشىلىعىمنىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالادى. «الجير» جانە دولينكاداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ مۇراجايىندا كۋا بولعان سىزدەردىڭ ءوز تاريحىڭىزعا، حالقىڭىزعا دەگەن كوزقاراستارىڭىز مەنى ەرەكشە تاڭقالدىردى. مەنىڭ ويىمشا، پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى بىردە-ءبىر ەلدە مۇنداي مۇراجايلار جوق، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دە ساقتالمايدى. بۇل ءۇشىن قازاق حالقىنا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىعا  باسىمىزدى يەمىز، – دەدى د.ۆيولينا.

–  دامىعان اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ داۋىرىندە جاستارعا جەكە ادامنىڭ قۇندىلىعى، ادامداردىڭ ۇلكەن جانە كىشى ەرلىكتەرى جايىندا دۇرىس ۇعىم قالىپتاستىرىپ، ءبىلىم بەرۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىن. ناقتى بەلگىلى ادامداردىڭ وتكەن ءومىرى، تاعدىرشەشتى قادامدارى ارقىلى تاريحتىڭ سول ءبىر ساتتەرىنە قادام جاساۋعا بولادى. كەلەشەك ۇرپاق بولاشاقتا وسىنداي وقيعالاردىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن وزدەرىنىڭ تۋعان-تۋىستارى مەن جاقىندارىنىڭ، اتا-باباسىنىڭ وتكەندە باستان كەشكەن ءاربىر كەزەڭىن ءبىلۋ كەرەك»، –  دەپ اتاپ ءوتتى ن.گريگورەۆا.

ءىس-شاراعا وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار، ۇلتارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى زەرتتەۋشىلەر، ساراپشىلار، ەتنو-مادەني بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى: ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ قحا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى،  «شاڭىراق» قحا كافەدرالارى اسسوتسياتسياسى» رقب ءتورايىمى ناتاليا كالاشنيكوۆا، وڭتۇستىك كورەيا پرەمەر-ءمينيسترى جانىنداعى شەتەلدىك كارىستەر ىستەرى جونىندەگى كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ مۇشەسى گەرمان كيم، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى عازيز تەلەباەۆ، چ.ە. احريەۆ اتىنداعى ينگۋش گۋمانيتارلىق عىلىمدار عزي الەۋمەتتىك-ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى لەيلا اراپحانوۆا، «تاڭ» تاتار-باشقۇرت ەتنو-مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى سەرگەي سادىكوۆ، تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتى قحا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ساۋلە مامىتوۆا، «نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى «احىسكا» تۇرىك ەتنو-مادەني ورتالىعى» قب توراعاسى، قحا مۇشەسى اسكەر پيريەۆ، ت.شەۆچەنكو اتىنداعى كيەۆ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەمدىك ۋكراينشىلدىق كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ۋكراينا جوعارعى مەكتەبى  عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ۆلاديمير سەرگيچۋك، «نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى وزبەك ەتنو-مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى، قحا عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى شەرزود پۋلاتوۆ، قحا جانىنداعى «جاراسىم» رەسپۋبليكالىق جاستار ۇيىمىنىڭ توراعاسى تيمۋر جۇمىرباەۆ قاتىسىپ، ءوز باياندامالارىن وقىدى.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار