قوعام • 26 اقپان، 2021

قازاقستان تاريحى: 7 تومدىق اكادەميالىق ەڭبەك ازىرلەنەدى

27 رەت كورسەتىلدى

ۇلى دالانىڭ تاريحىن ەجەلگى داۋىردەن باستاپ قازىرگە دەيىن زەرتتەۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» باعدارلامالىق ماقالاسىندا باسا ايتىلعان بولاتىن. اتالعان ماقالادا كوتەرىلگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا «قازاقستان تاريحى ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن» 7 تومدىق ىرگەلى عىلىمي ەڭبەكتى ازىرلەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا رەسپۋبليكالىق مەتودولوگيالىق سەمينار-كەڭەس ءوتتى.

تاريحشى-عالىمدار باس قوسقان جيىندى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ اشىپ، اكادەميالىق باسىلىمدى دايىنداۋدا پرەزيدەنت «جاڭا عىلىمي تاسىلدەردى ەسكەرە وتىرىپ، وتاندىق تاريحتى جازۋ كەرەك. بۇل ىرگەلى جۇمىس بارلىق وقۋلىقتاردىڭ نەگىزىن قۇراۋى كەرەك. بۇل ستراتەگيالىق ماڭىزدى ماسەلە. سوندىقتان قازاقستان تاريحى بويىنشا جاڭا اكادەميالىق باسىلىمدى دايىنداۋعا دەرەۋ كىرىسۋ قاجەت. ءبىزدىڭ تاريحي سانامىزدىڭ جاندانۋى وسىعان بايلانىستى. بۇل جۇمىسقا بەدەلدى تاريحشىلاردى تارتۋ كەرەك» دەپ ايتقاندارىن باسشىلىققا الۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. «بۇگىنگى تاڭدا وتان تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى مەن وقيعالارىن تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدان قايتا قاراستىرۋ، مەملەكەتتىك قۇرىلىم مەن مەملەكەتتىك شەكارانىڭ قالىپتاسۋىن، قازاقستان اۋماعىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني دامۋ ەرەكشەلىكتەرىن، ۇلى دالا حالىقتارىنىڭ الەمدىك وركەنيەت پەن مادەنيەتكە قوسقان ۇلەستەرىن انىقتاۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. وسى ورايدا ۇلتتىق تاريحتىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى ماسەلەلەردى وبەكتيۆتى تۇردە عىلىمي قاۋىمنىڭ كۇشىمەن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى عالىمدار الدىنا قازاقستان تاريحىنىڭ 7 تومدىق اكادەميالىق باسىلىمىن دايىنداۋ مىندەتىن قويدى»، دەپ اتاپ ءوتتى زيابەك قابىلدينوۆ.

جيىن بارىسىندا ءسوز العان ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى، قر ۇعا اكادەميگى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ەرلان سىدىقوۆ 7 تومدىق اكادەميالىق باسىلىمىن دايىنداۋ بارىسىنا قاتىستى ۇسىنىستارىمەن ءبولىسىپ، ۋاقىت ۇدەسىنەن شىعۋ، تۇجىرىمداماسىن دايىنداۋ، جول كارتاسى مەن ارحيۆتەردە جۇمىس ىستەۋ بارىسىنا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. 

اكادەميالىق باسىلىمدى ازىرلەۋ كەشەندى جۇمىس ەكەنىن نەگىزگە العان ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، قر ۇعا اكادەميگى، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دوسمۇحامبەت كىشىبەكوۆ بۇگىندە بىرقاتار ەلدەردىڭ دامۋدىڭ جاڭا جولىنا ءتۇسىپ، الەمدە كوپتەگەن وزگەرىستەردىڭ ورىن العاندىعىنا ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. كسرو ىدىراعاننان كەيىن ءوزىنىڭ دامۋ جولىنا تۇسكەن ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستان دا ءوز تاڭداۋىن جاسادى. وسى ورايدا تاريحى ەرتەدەن باستالاتىن قازاقستان جايىن زەردەلەگەندە عالىمدار باسشىلىققا الاتىن ماسەلەلەر جەتكىلىكتى.

اكادەميالىق باسىلىمدى ازىرلەۋدە ەسكەرىپ، زەردەلەيتىن ماسەلەلەرگە بايلانىستى ۇسىنىستاردى  ورتاعا سالعان ل. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، قر ۇعا اكادەميگى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور بولات كومەكوۆ، ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، بولونيا عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قر ۇعا اكادەميگى ورازاق سماعۇلوۆ، اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەسسورى، قر ۇعا اكادەميگى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور مامبەت قويگەلديەۆ، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تالاس وماربەكوۆ، تاعى باسقا دا عالىمدار جاۋاپتى ءارى كەشەندى ەڭبەكتە عىلىمي ديالوگتارتاردىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.

ينستيتۋت ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ اتاپ وتكەندەي، كۇنى بۇگىنگە دەيىن 5 اكادەميالىق باسىلىم دايىندالعان. 1996-2010 جىلدارى جارىق كورگەن سوڭعى باسىلىمدا كەڭەستىك ديسكۋرستى قايتا قاراۋعا، قازاقستان تاريحىن بايانداۋدا ەۋروتسەنترلىك تاسىلدەمەلەردەن اۋىتقۋعا ارەكەت جاسالىپ، جاڭا تۇجىرىمدامالىق تاسىلدەر قولدانىلدى. پانارالىق ادىستەردى قولدانۋعا تالپىنىستار جۇزەگە اسىپ، سول كەزدەگى كەيبىر قولجەتىمدى مۇراعاتتىق ماتەريالدار اينالىمعا ەنگىزىلدى.

ەندىگى كەزەكتە ۇلتتىق تاريحتىڭ كەيبىر تولىق قامتىلماعان نەمەسە مۇلدەم قوزعالماعان تۇستارى ەسكەرىلۋى قاجەت. ياعني، مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىنىڭ پراكتيكالىق ۇزدىكسىز تىزبەگى، قازاق حالقىنىڭ ەجەلگى زاماننان بەرى اۆتوحتوندىلىعى، قالالىق مادەنيەتتىڭ ەگىنشىلىكپەن، جارتىلاي كوشپەلى جانە كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىمەن ناقتى ءوزارا بايلانىسىنىڭ بولۋى، قازاقستان اۋماعىنداعى مەملەكەتتەردىڭ ازيا جانە ەۋروپا مەملەكەتتەرىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسى، ۇلىق ۇلىس پەن قازاق حاندىعىنىڭ ساباقتاستىعى پروبلەماسى; كورشىلەرمەن شەكارانى وزگەرتۋ ماسەلەلەرى، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ پاتشا ۇكىمەتىنىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جويۋ ءۇردىسى، XVIII-XX عاسىرلاردا تاعدىر تالكەگىمەن ولكەدە قالعان وزگە ەتنوس وكىلدەرىمەن قازاقتاردىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋى، جاپپاي اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تىزبەگى، تۇتاس حالىقتاردىڭ جەر اۋدارىلۋى، قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا باسقا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋى، وتان تاريحىنداعى اسا كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءرولى جانە تاعى دا باسقا وزەكتى ماسەلەلەر باستى نازاردا.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى پانارالىق دەڭگەيدە جانە زاماناۋي ادىستەمەلىك تاسىلدەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزدەگەن ديسسەرتاتسيالار قورعالدى. ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋلەردى دايىنداۋدا 2005 جىلدان باستاپ جەتەكشى شەتەلدىك عىلىمي كونسۋلتانتتاردى (اقش، رەسەي، گفر، ۇلىبريتانيا، نيدەرلاندى، فرانتسيا، قىتاي، يتاليا جانە ت.ب.) تارتۋ دا ناتيجەلى ءىس بولدى. وكىنىشكە وراي، بۇل جۇمىستار ءالى دە كەڭەيتىلگەن تۇردە عىلىمي اينالىمعا ەنبەدى. سوڭعى 30 جىل ىشىندە ءارتۇرلى باعدارلامالار بويىنشا بۇرىنعى اكادەميالىق باسىلىمدا كورسەتىلمەگەن ونداعان، ءتىپتى جۇزدەگەن مۇراعاتتىق جانە جازباشا قۇجاتتار جيناقتارى جاريالاندى. سونىمەن قاتار، جاڭا كوپ تومدىق سەريانى جازۋدا بىرقاتار وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى قيىندىقتار بار ەكەندىگى دە ەسكەرىلۋى ءتيىس. جاڭا اكادەميالىق باسىلىمدى جازۋ بارىسىندا ءداستۇرلى زەرتتەۋلەردەن بولەك، ەۋروتسەنترلىك تاسىلدەردەن جانە بۇرىنعى كوممۋنيستىك كليشەلەر مەن دوگمالاردان باس تارتۋ، عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلمەگەن جاڭا مۇراعات قۇجاتتارىن (الەمنىڭ ءارتۇرلى مۇراعات قويمالارىنان)، جازباشا دەرەككوزدەردى، فولكلورلىق شىعارمالاردى پايدالانۋ، زاماناۋي پانارالىق تاسىلدەردى، ۇزدىك شەتەلدىك مەكتەپتەردىڭ جەتىستىكتەرى سياقتى ءادىس-تاسىلدەر قولدانىلاتىن بولادى.

ينستيتۋت ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ بارلىق تاريحشىلاردى وسى ىسكە جۇمىلا كىرىسۋگە شاقىرا وتىرىپ، ساپالى جاڭا اكادەميالىق جۇمىس دايىندالاتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى. جەتى تومدىق ەڭبەكتى دايىنداۋ ءۇشىن بارلىق ۇسىنىستار مەن ۇسىنىمداردى جيناقتاۋ ماقساتىندا سايت اشۋ جوسپارلاندى. سونىمەن بىرگە الداعى ۋاقىتتا ءار توم بويىنشا ونلاين-كەڭەستەر ۇيىمداستىرىلاتىن بولادى.

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

كوز تويمايتىن كوتتەدج قالاشىعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:33

تىلەۋلى باتىردىڭ قانجارى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:30

تۇقىمباقتاعى تىندىرىمدى ءىس

ايماقتار • بۇگىن، 08:22

بىرلىگى جاراسقان ەلمىز

پىكىر • بۇگىن، 08:10

قازاق كىتابىنىڭ كۇنى قاجەت

قوعام • بۇگىن، 07:57

«بولاشاقتىڭ» عالىمدارى

عىلىم • بۇگىن، 07:42

ارىنعازى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:32

امانات ارقالاعاندار

رۋحانيات • بۇگىن، 07:31

2020: مۋزەيگە قانشا ادام باردى؟

رۋحانيات • بۇگىن، 07:29

ەلداناعا ەل ريزا

سپورت • كەشە

جۇمەكەننىڭ «بالاۋساسى»

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار