تاريح • 25 اقپان، 2021

ۇتىرتوبە قالاسى ارحەولوگيالىق كارتاعا ەنگىزىلسە...

167 رەت كورسەتىلدى

ورتاعاسىرلىق ۇتىرتوبە قالاسى­نىڭ ەسكى جۇرتى تۇركىستان وبلى­سى­نىڭ جەتىساي اۋدانىنداعى ۇتىر­توبە اۋىلىنان 12،1 شاقىرىم سول­تۇستىك-شىعىستا، سىرداريا وزە­نىنىڭ سول جاعاسىنان وڭتۇستىكتە 2 شاقىرىم جەردەگى سوروزەكتىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان. قالانىڭ ەجەلگى اتى جازبا دەرەكتەردە كەزدەسپەيدى. سىرداريا وزەنىنىڭ بويىندا وسى ۇتىرتوبەگە ۇقساس ورتاعاسىرلىق 40 قالانىڭ ورنى بار دەگەن دەرەك تە كەزدەسىپ قالادى. دەمەك، ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ۇتىرتوبە – سىر بويىنداعى قىرىق قالانىڭ ءبىرى.

ەجەلگى قالانىڭ تاريحىن زەرتتەگەندەر ۇتىر­توبە وعىزداردىڭ قالاسى بولۋى كە­رەك دەگەن پىكىرگە كوبىرەك باسىمدىق بەرەدى. قالا­شىقتىڭ ورنالاسۋىنا، تابىلعان جادىگەرلەرگە قاراپ، تاريحشىلار ونىڭ سىردىڭ ورتا اعى­سى بويىنداعى ونداعان قالامەن ۇقساس­تى­عىن باي­قاعان. تاريحقا دەن قويساق، ماح­مۇد­ قاشقاري وعىز ءداۋىرى كەزىندە سىر­دىڭ بويىن­داعى قالا مادەنيەتى دا­مۋ ساتىسىنىڭ جوعارى دەڭگەيىندە بولعا­نىن، سىرداريانىڭ جوعارى سالاسى كە­لەس دالاسىندا «وعىزدار قونىسى» (دەح ي گۋزز) بولعانىن، شاش ايما­عىندا وعىز­دار مەن قارلۇقتاردىڭ يسلامدى قابىلداعان تايپالارى قونىستانعانىن جا­زىپ كەتكەن. يس­پيد­جاب پەن شاشتىڭ باتىس ايماقتارى، ونىڭ ىشىندە ۇتىرلى دا وعىز­دار­دىڭ جەرىنە كىرگەن.

بۇل تەك بولجام عانا. سەبەبى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇل ەجەلگى قالا­شىق­تىڭ ورنى كوڭىلدەن دە، كوزدەن دە تاسا بولىپ كەلدى. «قالانى 1971 جىلى يۋ.ف.بۋرياكوۆ، و.م.روستوۆتسەۆ، كەيىن سىرداريا ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى (جەتەكشى م.قاسەنوۆ) زەرتتەگەن. قالانىڭ سىرتىن 5-10 م-گە دەيىن سۋ شايىپ كەتكەن. سوندىقتان ونىڭ ءپىشىنى ساقتالماعان. قازىر­گى اۋماعى 388×180 م، باتىستان شىعىسقا سوزى­لىپ جاتقان توبە. جوباسى ۇتىرگە ۇقسايدى. قالانىڭ شىعىس بولىگى 3-3،5 مەترگە دەيىن بيىك، بۇل قالا تسيتادەلى بولسا كەرەك. ونىڭ ساق­تالعان اۋماعى 80×80 مەتر. ال باتىس بولىگىنىڭ بيىك­تىگى – 1 مەتر. سۋمەن شايىلۋدىڭ سالدارىنان بيىكتىگى 1-2 م-لىك جارقاباق پايدا بولعان. ول جەر­دەن تابىلعان ءارتۇرلى قۇرىلىس پەن ءۇي قا­ل­دىق­تارى، قىش ىدىس، كىرپىش، تاس، تەمىر سىنىق­تارىنا قاراعاندا قالانى تۇرعىندار VII-XII عاسىر­لاردا مەكەن ەتكەن» دەيدى ۋيكيپەدياداعى مالىمەتتەر.

ەجەلگى قالانىڭ جەر بەتىندە سايراپ جاتقان ىزدەرىن 1930 جىلدارى ارىستىڭ بويىنان ماق­­تاارالعا كوشىپ بارعان بابام كورگەن، اكەم كورگەن. 1940 جىلدارى، سول كەزدەگى 7-8 جاس­­تاعى ويىن بالاسى اكەم قالاشىقتىڭ جەر بەتىندە سايراپ جاتقان ىزدەرىن كوزبەن كور­گە­نىن، جەردى 1 مەتر تەرەڭدىككە قازىپ قالسا، سىن­­عان قىلىش، قۇمىرا، ءتىپتى كارىز سۋ جۇيە­لە­رىنىڭ ابدەن توتىققان قالدىقتارى شىعا كە­لە­تىنىن ەرتەگىدەي ەتىپ ايتىپ بەرەتىن. وسى وڭىر­­دە بۇرىننان تۇرىپ كەلە جاتقان كونەكوز قا­ريلار تۇركىستان وبلىسىنداعى اسىق اتا ءوڭى­رى ۇتىرتوبە، مىڭتوبە، كۇلتوبە دەپ اتالاتىن ەجەلگى قالالاردىڭ ۇستىندە ورنالاسقانىن، ۇل­­­كەن قورىمدار بارىن، جوعارىدا اتى اتال­عان ەجەلگى قالالاردىڭ ەسكى جۇر­تىن كوز­بەن كور­گەنىن، قالاشىقتىڭ ورنى، قورىمدار تەگىستەلىپ، ماق­تالىق ال­قاپتار مەن سوۆحوز-كولحوزداردىڭ استىن­دا قالعانىن كۇنى كەشەگە دەيىن ايتىپ كەلدى.

ۇتىرتوبەنىڭ ەجەلگى وركەنيەت تاريحىندا ورنى بار قالا بولعانىن دالەلدەيتىن دە­رەك­تەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن تابىلىپ جاتىر. 2019 جى­لى ۇتىرتوبەدەن 10 كيلومەتر قاشىق­تا، سىر­­داريا وزەنىنىڭ جاعاسىنان 16-30 جاس ارا­­لىعىنداعى جاس جاۋىنگەرلەر جەرلەنگەن ەجەل­گى قورىمنىڭ ورنى تابىلدى. جەرگىلىكتى ار­حەولوگ امانكەلدى تۇرمانوۆتىڭ زەرتتەۋىندە بۇل قورىم ح-حII عاسىرعا تيەسىلى ەكەنى جانە ال­گى جاۋىنگەرلەردىڭ شايقاستا قازا بو­لىپ، بىرگە جەرلەنۋى مۇمكىن ەكەندىگى دە ايتىل­عان. ەجەلگى زيراتتىڭ ەنى – 200 مەتر. قازبا جۇ­­­مىس­تارى كەزىندە تابىلعان قۇلپىتاستاعى جەر­لەنگەندەردىڭ اتى-ءجونى، تۋعان-ولگەن جىلدارىن كورسەتكەن جازبالارعا دەيىن وشپەگەن.

ۇتىرتوبە قالاشىعىنىڭ ماڭايىندا تۇرا­تىن­ اۋىل تۇرعىندارى سىرداريا وزەنىندە سۋ­ دەڭ­گەيى كوتەرىلگەن كەزدە ادام سۇيەكتەرى، قىش-قۇمىرا قالدىقتارى جەر بەتىنە ءجيى شى­عىپ قالاتىنىن ايتادى. بۇل دەرەك وتە ەرتە زا­مان­داعى قالالار سىرداريا وزەنىن جاعالاي ور­نا­لاسقان دەگەن پىكىردى ودان سايىن ناقتىلاي تۇ­سەدى. بىراق ماماندار ازىرگە ءبىر توقتامعا  كەلۋدىڭ قاجەتى جوقتىعىن، ول جەرلەر­دە قالا­شىقتاردىڭ ورنى بار دەگەن شەشىم شى­عارۋعا ءالى ەرتە ەكەنىن، ءالى دە ناقتىلاي ءتۇسۋ قاجەت­تىگىن ايتىپ، ەل-جۇرتتى سابىرعا شاقى­رۋ­مەن شەك­تەلىپ وتىر.

ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، پروفەسسور وڭالباي اياشەۆتىڭ ايتقانىنا دەن قويساق، ورتاعاسىرلىق ۇتىرلى قالاسىنا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبالار ۇتىرتوبە قالاسىنىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتى ءVىىى-ءحىى عع تيەسىلى. قالا­نىڭ سالىنۋ كەزەڭى وعىز داۋىرىنە تۋرا كەلەدى. وعان قالادان تابىلعان جادىگەرلەر دالەل.

–ۇتىرتوبە ءوزىنىڭ جوباسى جاعىنان وتە ەرەكشە قۇرىلىس. قالا دامۋىنىڭ شارىق­تاۋ شەگى ح-ءحىى عاسىرلار. بۇل كەزەڭ بۇكىل ورتالىق ازيا مەن قازاقستان قالالارىنا ءتان. قالا باس­قا قالالارمەن ساۋدا جانە ەكو­نوميكالىق باي­لانىستا بولعان. قاز­بالاردان تابىلعان قۇمىرا، مەتالل، زەرگەرلىك بۇيىمدار باسقا قالا­داعى جادىگەرلەرگە وتە ۇقساس. ۇتىرتوبە قالا­سى گەوساياسي جاعىنان ۇلى جىبەك جولىنىڭ سىر­دىڭ سول جاعالاۋىنداعى تارماعىندا، تو­عىز جولدىڭ تورابىندا، قولايلى جەردە ور­نالاسقان. قالانىڭ قۇرىلىس جوباسى دا ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ جو­باسىنا سايكەس. سو­نى­­مەن بىرگە ءبىر ەرەكشەلىگى، قالا سىرتىنداعى زي­رات­تىڭ ورنى يسلام ءدىنى قالا تۇرعىندارىنىڭ نەگىز­­گى ءدىنى بولعاندىعىن كورسەتەتدى. بۇل قا­لا­­نىڭ قۇرىلىستارى شيكى كىرپىش پەن قىش كىر­پىش­­تەن سالىنعان. بۇل ءداستۇرلى قۇرىلىس سىر بويى قالالارىنا ءتان. ۇتىرتوبەدە سىرتتان كەل­گەن اشەكەي زاتتار، شىنى ىدىستاردىڭ تابى­لۋى­ ونىڭ جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعىندا جات­­­­قان­دىعىنا دالەل بولادى. ۇلى جىبەك جو­لى­نىڭ ءبىر تارماقشاسى وسى وڭىردەن وتكەن دەپ ەسەپ­­تەۋگە تولىق نەگىز بار، – دەيدى وڭالباي اياشەۆ.

وسى قالانىڭ تاريحىن زەرتتەگەن مارات حاسە­نوۆ ءوزىنىڭ جازبالارىندا ۇتىرتوبە ۇتىر­لى قالاسىنىڭ تاريحىن VIII-حV عاسىرلار­داعى قازاق جەرىندە ورنالاسقان قالالار تاريحى­نان ءبولىپ-جارىپ قاراي الماعان. م.حاسەنوۆ ۇسىنعان دەرەكتەردى العا جىلجىتساق، شىڭ­عىس حان زامانىنداعى ەجەلگى قالا تسيتادەل، رابات جانە شاحريستان دەپ اتالاتىن، ءۇش تاراپقا جول باستايتىن ۇلكەن قاقپالاردان تۇرعان. سونىڭ ەكەۋى سىرداريا وزەنىنىڭ اس­تىن­دا قالعان، ال راباتتىڭ ءىزى جەر بەتىندە. جەر­گىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا وتكەن عاسىر­دىڭ 60-جىلدارى سالىنعان شاردارا سۋ قويماسى سۋىنىڭ كوتەرىلۋىنەن قالانى سەل باسا باستاعان. قازىرگى كەزدە قالا ءۇستىن قامىس پەن جىڭعىل باسىپ، جىلدا قالانىڭ مادەني قابا­تىن 1-2 مەترگە دەيىن سۋ شايىپ كەتەدى ەكەن. «ەگەر سۋ وسىلاي شايا بەرسە، 15-20 جىلدا تاريحي قالانىڭ ورىنى تەگىس جويىلۋى مۇمكىن» دەي­دى تۇرعىندار.

ورتاعاسىرلىق ۇتىرتوبە قالاسىنىڭ گەوگرا­فيالىق ورنالاسۋى شىنىندا دا زامانىن­دا قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، مادە­ني دامۋىنا قولايلى بولعان. ارحەو­لوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن عا­لىم­داردىڭ مالىمەتىنشە، قالادان شىعىس، سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي جول سىردان ءوتىپ چيناچكەنتكە (شىناز)، ودان ءارى ورتالىق ازيانىڭ ءىرى ورتالىعى – شاشقا (تاش­كەنت) بارعان. ال سىردىڭ سول جاعا­لاۋىمەن جوعارى قاراي ور­لەگەن جول حوجەنتكە جەتكەن. سىرمەن تومەن قا­راي جۇرگەن تاعى ءبىر نەگىزگى باعىت سۇتكەنت قالاسى ارقىلى ءوتىپ وقسىزعا (ۆەسيدج) بار­عان. ودان ءارى جول جان-جاققا (ياس­سى-ساۋ­ران-سىعاناق، يسپيدجاب جانە ورتالىق قازاق­ستان باعىتتارى) تارماق­تالادى. ال قالادان وڭ­تۇستىك-باتىسقا قاراي «جىزاق جولىمەن» شىققان تاعى ءبىر باعىت مىرزانىڭ ءشولىن باسىپ ءوتىپ، جىزاققا، ودان ءارى سامارقان، بۇ­حارا اسقان. مىنە، وسى ورتاعاسىرلىق ۇتىر­توبە قالاسى العاشقىدا قازاقستان ار­حەو­لوگ­­تەرى تاراپىنان از زەرتتەلىپتى. وتكەن عاسىر­دىڭ 60-جىلدارى جۇرگى­زىل­­گەن شاردارا ارحەولوگيالىق ەكس­پە­­ديتسياسىنىڭ زەرتتەۋ اياسىنان تىس قالعان. بۇل ورتاعاسىرلىق قالا ءتىپ­تى قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى، «ارحەو­لوگيچەسكايا كارتا كازاحستانا» (الماتى، 1960)، «سۆود پامياتنيكوۆ يستوري ي كۋلتۋرى كازاح­ستانا ۆ يۋجنو-كازاح­ستانسكي وبلاستي» (الماتى، 1994) ات­تى ىرگەلى باسىلىمدارعا دا ەنبەي قالىپ­تى. 1963-1971 جىلدارى وزبەك­ستان رەس­پۋبليكاسىنا قاراعان. 1971 جىلى وزبەك كسر ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پرو­­فەس­سورى يۋ.ف.بۋرياكوۆ باستاعان شاش-يلاك ارحەولوگيالىق توبى ۇتىر­لىتوبە (ۇتىر­­توبە) قا­لاسىندا بولىپ، ونىڭ تاريحي-توپو­گرافيالىق قۇرى­لىمىن انىقتاپ، ءارتۇر­لى بولىكتەرىندە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىس­تارىن جۇر­گىزگەن. ورتاعاسىرلىق قالاعا العاش نازار اۋدارىپ، زەرت­تەۋدى قولعا العان جەتىساي قالاسىنداعى «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى بولدى. اتالعان وقۋ ورنىنىڭ «وتان جانە شەتەل تاريحى» كافەدراسىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلارى سابي­را اپاشەۆا مەن مىرزاباي مەيىربەكوۆتىڭ دابىل كوتەرۋىمەن ورتاعاسىرلىق ۇتىرلى (ۇتىر­توبە) قالاسىنا ۋنيۆەرسيتەت تاراپىنان قار­جى ءبولىندى.

عالىم سابيرا اپاشوۆا ۇتىرتوبە قالاشىعى ارحەولوگيالىق دەڭگەيدە از زەرتتەلگەنىن، بۇعان وسى ءوڭىردىڭ 1970 جىلدارعا دەيىن وزبەك­ستان­نىڭ قارۋىندا بولۋى سەبەپ بولعانىن، وسى تاقىرىپتى زەرتتەگەن وزبەكستاننىڭ ارحەو­لوگيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسو­رى يۋ.ف.بۋريا­كوۆتى تاشكەنتكە ىزدەپ بارىپ، كەزدەسكەنىن ايتتى. بىراق وزبەك عالىمى سول كەزدە وتە ەگدە جاس­تا بول­عاندىقتان، تولىققاندى مالىمەت بەرە الماپتى. س.اپاشوۆانىڭ ايتۋىنشا، ۇتىر­­توبە قالاشىعىن كەشەندى تۇردە زەرتتەگەن كەزدە عانا مىڭتوبە، كۇلتوبە قالا­لارىنىڭ سىرى اشىلادى. بىراق ۇتىر­توبە قالاشىعىنىڭ قازاقستاننىڭ ارحەو­لوگيالىق كارتاسىنا ەنبەي قالۋى ونىڭ تاريحىن تەرەڭدەتە، ىندەتە زەرت­تەۋ­گە كوپ كە­دەر­گى كەلتىرەدى ەكەن. تاريح­شى­نىڭ ايتۋىنشا، سىرداريانىڭ جاعا­سىن­دا، ماقتالى القاپتىڭ ورتاسىندا قالا­شىق ورنى­نىڭ ساقتالىپ قالۋى – ءتاڭىردىڭ سىيىمەن بىر­دەي. ەندىگى مىن­دەت قالانىڭ جەر استىندا تىعى­لىپ جات­­قان ەسكى جۇرتىنا قازىرگى زامانعى تەح­نو­­لوگيانىڭ كومەگىمەن بارلاۋ جاساۋ، قۇن­دى ورىن­دار تابىلسا، ونى مەملەكەت يەلىگىنە قايتارۋ.

–ۇتىرتوبەنىڭ ەكى بولىگى سىرداريانىڭ اس­تىن­دا قالدى. «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى قال­عان بولىگىنە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىس­تا­رىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جىل سايىن 3-4 ملن تەڭگە بو­لىنەدى. سىرداريانىڭ ەرنەۋىنەن اسىپ-توگى­لەتىن كەزى بولادى. ءبىز وزەن تىنىشتالىپ، جەر قۇرعاعان كەز­دە قازبا جۇمىستارىن باستايمىز. قالا­نىڭ كوپ بولىگىنىڭ ورنى جەكە­مەن­شىك ءۇي قۇرىلىسىنىڭ، ماقتا القاپ­تارى­نىڭ استىندا قالدى. ولارمەن كەلىس­سوزدەر جۇرگىزىپ، قاجەت بولسا مەملەكەت يەلىگىنە قايتارىپ، قا­لاشىقتىڭ زەرت­تەۋ ورنىن كەڭىتەتىن كەز كەل­دى. ۇتىر­توبە، توعىز جولدىڭ تورابىندا ور­­نا­لاسقان، سىرداريا ارقىلى سۋ جو­لى­مەن دە جان-جاقپەن بايلانىس ور­نا­تۋعا مۇمكىندىگى بار قالا بولعانى انىق. ارحەولوگيالىق كارتاعا كىرسە، الەم­دىك تاريحتان ۇتىرتوبەگە بايلانىستى دەرەكتەردى ىزدەستىرۋگە دە مۇمكىندىك تۋار ەدى،  – دەيدى  س.اپاشوۆا.

سوڭعى جاڭالىقتار

«كيىك جاپپاي قىرىلىپ جاتىر»..

ايماقتار • بۇگىن، 14:15

پنەۆمونيادان 5 ادام قايتىس بولدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:00

شقو-دا تۇرعىندار ەۆاكۋاتسيالاندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

تاسقىن قاۋپى اۋەدەن زەرتتەلدى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

الماتىدا تاۋ باۋرايى وتقا وراندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار