ەجەلگى قالانىڭ تاريحىن زەرتتەگەندەر ۇتىرتوبە وعىزداردىڭ قالاسى بولۋى كەرەك دەگەن پىكىرگە كوبىرەك باسىمدىق بەرەدى. قالاشىقتىڭ ورنالاسۋىنا, تابىلعان جادىگەرلەرگە قاراپ, تاريحشىلار ونىڭ سىردىڭ ورتا اعىسى بويىنداعى ونداعان قالامەن ۇقساستىعىن بايقاعان. تاريحقا دەن قويساق, ماحمۇد قاشقاري وعىز ءداۋىرى كەزىندە سىردىڭ بويىنداعى قالا مادەنيەتى دامۋ ساتىسىنىڭ جوعارى دەڭگەيىندە بولعانىن, سىرداريانىڭ جوعارى سالاسى كەلەس دالاسىندا «وعىزدار قونىسى» (دەح ي گۋزز) بولعانىن, شاش ايماعىندا وعىزدار مەن قارلۇقتاردىڭ يسلامدى قابىلداعان تايپالارى قونىستانعانىن جازىپ كەتكەن. يسپيدجاب پەن شاشتىڭ باتىس ايماقتارى, ونىڭ ىشىندە ۇتىرلى دا وعىزداردىڭ جەرىنە كىرگەن.
بۇل تەك بولجام عانا. سەبەبى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇل ەجەلگى قالاشىقتىڭ ورنى كوڭىلدەن دە, كوزدەن دە تاسا بولىپ كەلدى. «قالانى 1971 جىلى يۋ.ف.بۋرياكوۆ, و.م.روستوۆتسەۆ, كەيىن سىرداريا ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى (جەتەكشى م.قاسەنوۆ) زەرتتەگەن. قالانىڭ سىرتىن 5-10 م-گە دەيىن سۋ شايىپ كەتكەن. سوندىقتان ونىڭ ءپىشىنى ساقتالماعان. قازىرگى اۋماعى 388×180 م, باتىستان شىعىسقا سوزىلىپ جاتقان توبە. جوباسى ۇتىرگە ۇقسايدى. قالانىڭ شىعىس بولىگى 3-3,5 مەترگە دەيىن بيىك, بۇل قالا تسيتادەلى بولسا كەرەك. ونىڭ ساقتالعان اۋماعى 80×80 مەتر. ال باتىس بولىگىنىڭ بيىكتىگى – 1 مەتر. سۋمەن شايىلۋدىڭ سالدارىنان بيىكتىگى 1-2 م-لىك جارقاباق پايدا بولعان. ول جەردەن تابىلعان ءارتۇرلى قۇرىلىس پەن ءۇي قالدىقتارى, قىش ىدىس, كىرپىش, تاس, تەمىر سىنىقتارىنا قاراعاندا قالانى تۇرعىندار VII-XII عاسىرلاردا مەكەن ەتكەن» دەيدى ۋيكيپەدياداعى مالىمەتتەر.
ەجەلگى قالانىڭ جەر بەتىندە سايراپ جاتقان ىزدەرىن 1930 جىلدارى ارىستىڭ بويىنان ماقتاارالعا كوشىپ بارعان بابام كورگەن, اكەم كورگەن. 1940 جىلدارى, سول كەزدەگى 7-8 جاستاعى ويىن بالاسى اكەم قالاشىقتىڭ جەر بەتىندە سايراپ جاتقان ىزدەرىن كوزبەن كورگەنىن, جەردى 1 مەتر تەرەڭدىككە قازىپ قالسا, سىنعان قىلىش, قۇمىرا, ءتىپتى كارىز سۋ جۇيەلەرىنىڭ ابدەن توتىققان قالدىقتارى شىعا كەلەتىنىن ەرتەگىدەي ەتىپ ايتىپ بەرەتىن. وسى وڭىردە بۇرىننان تۇرىپ كەلە جاتقان كونەكوز قاريلار تۇركىستان وبلىسىنداعى اسىق اتا ءوڭىرى ۇتىرتوبە, مىڭتوبە, كۇلتوبە دەپ اتالاتىن ەجەلگى قالالاردىڭ ۇستىندە ورنالاسقانىن, ۇلكەن قورىمدار بارىن, جوعارىدا اتى اتالعان ەجەلگى قالالاردىڭ ەسكى جۇرتىن كوزبەن كورگەنىن, قالاشىقتىڭ ورنى, قورىمدار تەگىستەلىپ, ماقتالىق القاپتار مەن سوۆحوز-كولحوزداردىڭ استىندا قالعانىن كۇنى كەشەگە دەيىن ايتىپ كەلدى.
ۇتىرتوبەنىڭ ەجەلگى وركەنيەت تاريحىندا ورنى بار قالا بولعانىن دالەلدەيتىن دەرەكتەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن تابىلىپ جاتىر. 2019 جىلى ۇتىرتوبەدەن 10 كيلومەتر قاشىقتا, سىرداريا وزەنىنىڭ جاعاسىنان 16-30 جاس ارالىعىنداعى جاس جاۋىنگەرلەر جەرلەنگەن ەجەلگى قورىمنىڭ ورنى تابىلدى. جەرگىلىكتى ارحەولوگ امانكەلدى تۇرمانوۆتىڭ زەرتتەۋىندە بۇل قورىم ح-حII عاسىرعا تيەسىلى ەكەنى جانە الگى جاۋىنگەرلەردىڭ شايقاستا قازا بولىپ, بىرگە جەرلەنۋى مۇمكىن ەكەندىگى دە ايتىلعان. ەجەلگى زيراتتىڭ ەنى – 200 مەتر. قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان قۇلپىتاستاعى جەرلەنگەندەردىڭ اتى-ءجونى, تۋعان-ولگەن جىلدارىن كورسەتكەن جازبالارعا دەيىن وشپەگەن.
ۇتىرتوبە قالاشىعىنىڭ ماڭايىندا تۇراتىن اۋىل تۇرعىندارى سىرداريا وزەنىندە سۋ دەڭگەيى كوتەرىلگەن كەزدە ادام سۇيەكتەرى, قىش-قۇمىرا قالدىقتارى جەر بەتىنە ءجيى شىعىپ قالاتىنىن ايتادى. بۇل دەرەك وتە ەرتە زامانداعى قالالار سىرداريا وزەنىن جاعالاي ورنالاسقان دەگەن پىكىردى ودان سايىن ناقتىلاي تۇسەدى. بىراق ماماندار ازىرگە ءبىر توقتامعا كەلۋدىڭ قاجەتى جوقتىعىن, ول جەرلەردە قالاشىقتاردىڭ ورنى بار دەگەن شەشىم شىعارۋعا ءالى ەرتە ەكەنىن, ءالى دە ناقتىلاي ءتۇسۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, ەل-جۇرتتى سابىرعا شاقىرۋمەن شەكتەلىپ وتىر.
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور وڭالباي اياشەۆتىڭ ايتقانىنا دەن قويساق, ورتاعاسىرلىق ۇتىرلى قالاسىنا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبالار ۇتىرتوبە قالاسىنىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتى ءVىىى-ءحىى عع تيەسىلى. قالانىڭ سالىنۋ كەزەڭى وعىز داۋىرىنە تۋرا كەلەدى. وعان قالادان تابىلعان جادىگەرلەر دالەل.
–ۇتىرتوبە ءوزىنىڭ جوباسى جاعىنان وتە ەرەكشە قۇرىلىس. قالا دامۋىنىڭ شارىقتاۋ شەگى ح-ءحىى عاسىرلار. بۇل كەزەڭ بۇكىل ورتالىق ازيا مەن قازاقستان قالالارىنا ءتان. قالا باسقا قالالارمەن ساۋدا جانە ەكونوميكالىق بايلانىستا بولعان. قازبالاردان تابىلعان قۇمىرا, مەتالل, زەرگەرلىك بۇيىمدار باسقا قالاداعى جادىگەرلەرگە وتە ۇقساس. ۇتىرتوبە قالاسى گەوساياسي جاعىنان ۇلى جىبەك جولىنىڭ سىردىڭ سول جاعالاۋىنداعى تارماعىندا, توعىز جولدىڭ تورابىندا, قولايلى جەردە ورنالاسقان. قالانىڭ قۇرىلىس جوباسى دا ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ جوباسىنا سايكەس. سونىمەن بىرگە ءبىر ەرەكشەلىگى, قالا سىرتىنداعى زيراتتىڭ ورنى يسلام ءدىنى قالا تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى ءدىنى بولعاندىعىن كورسەتەتدى. بۇل قالانىڭ قۇرىلىستارى شيكى كىرپىش پەن قىش كىرپىشتەن سالىنعان. بۇل ءداستۇرلى قۇرىلىس سىر بويى قالالارىنا ءتان. ۇتىرتوبەدە سىرتتان كەلگەن اشەكەي زاتتار, شىنى ىدىستاردىڭ تابىلۋى ونىڭ جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعىندا جاتقاندىعىنا دالەل بولادى. ۇلى جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماقشاسى وسى وڭىردەن وتكەن دەپ ەسەپتەۋگە تولىق نەگىز بار, – دەيدى وڭالباي اياشەۆ.
وسى قالانىڭ تاريحىن زەرتتەگەن مارات حاسەنوۆ ءوزىنىڭ جازبالارىندا ۇتىرتوبە ۇتىرلى قالاسىنىڭ تاريحىن VIII-حV عاسىرلارداعى قازاق جەرىندە ورنالاسقان قالالار تاريحىنان ءبولىپ-جارىپ قاراي الماعان. م.حاسەنوۆ ۇسىنعان دەرەكتەردى العا جىلجىتساق, شىڭعىس حان زامانىنداعى ەجەلگى قالا تسيتادەل, رابات جانە شاحريستان دەپ اتالاتىن, ءۇش تاراپقا جول باستايتىن ۇلكەن قاقپالاردان تۇرعان. سونىڭ ەكەۋى سىرداريا وزەنىنىڭ استىندا قالعان, ال راباتتىڭ ءىزى جەر بەتىندە. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى سالىنعان شاردارا سۋ قويماسى سۋىنىڭ كوتەرىلۋىنەن قالانى سەل باسا باستاعان. قازىرگى كەزدە قالا ءۇستىن قامىس پەن جىڭعىل باسىپ, جىلدا قالانىڭ مادەني قاباتىن 1-2 مەترگە دەيىن سۋ شايىپ كەتەدى ەكەن. «ەگەر سۋ وسىلاي شايا بەرسە, 15-20 جىلدا تاريحي قالانىڭ ورىنى تەگىس جويىلۋى مۇمكىن» دەيدى تۇرعىندار.
ورتاعاسىرلىق ۇتىرتوبە قالاسىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى شىنىندا دا زامانىندا قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني دامۋىنا قولايلى بولعان. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن عالىمداردىڭ مالىمەتىنشە, قالادان شىعىس, سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي جول سىردان ءوتىپ چيناچكەنتكە (شىناز), ودان ءارى ورتالىق ازيانىڭ ءىرى ورتالىعى – شاشقا (تاشكەنت) بارعان. ال سىردىڭ سول جاعالاۋىمەن جوعارى قاراي ورلەگەن جول حوجەنتكە جەتكەن. سىرمەن تومەن قاراي جۇرگەن تاعى ءبىر نەگىزگى باعىت سۇتكەنت قالاسى ارقىلى ءوتىپ وقسىزعا (ۆەسيدج) بارعان. ودان ءارى جول جان-جاققا (ياسسى-ساۋران-سىعاناق, يسپيدجاب جانە ورتالىق قازاقستان باعىتتارى) تارماقتالادى. ال قالادان وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي «جىزاق جولىمەن» شىققان تاعى ءبىر باعىت مىرزانىڭ ءشولىن باسىپ ءوتىپ, جىزاققا, ودان ءارى سامارقان, بۇحارا اسقان. مىنە, وسى ورتاعاسىرلىق ۇتىرتوبە قالاسى العاشقىدا قازاقستان ارحەولوگتەرى تاراپىنان از زەرتتەلىپتى. وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى جۇرگىزىلگەن شاردارا ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ زەرتتەۋ اياسىنان تىس قالعان. بۇل ورتاعاسىرلىق قالا ءتىپتى قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى, «ارحەولوگيچەسكايا كارتا كازاحستانا» (الماتى, 1960), «سۆود پامياتنيكوۆ يستوري ي كۋلتۋرى كازاحستانا ۆ يۋجنو-كازاحستانسكي وبلاستي» (الماتى, 1994) اتتى ىرگەلى باسىلىمدارعا دا ەنبەي قالىپتى. 1963-1971 جىلدارى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا قاراعان. 1971 جىلى وزبەك كسر ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى يۋ.ف.بۋرياكوۆ باستاعان شاش-يلاك ارحەولوگيالىق توبى ۇتىرلىتوبە (ۇتىرتوبە) قالاسىندا بولىپ, ونىڭ تاريحي-توپوگرافيالىق قۇرىلىمىن انىقتاپ, ءارتۇرلى بولىكتەرىندە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ورتاعاسىرلىق قالاعا العاش نازار اۋدارىپ, زەرتتەۋدى قولعا العان جەتىساي قالاسىنداعى «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى بولدى. اتالعان وقۋ ورنىنىڭ «وتان جانە شەتەل تاريحى» كافەدراسىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلارى سابيرا اپاشەۆا مەن مىرزاباي مەيىربەكوۆتىڭ دابىل كوتەرۋىمەن ورتاعاسىرلىق ۇتىرلى (ۇتىرتوبە) قالاسىنا ۋنيۆەرسيتەت تاراپىنان قارجى ءبولىندى.
عالىم سابيرا اپاشوۆا ۇتىرتوبە قالاشىعى ارحەولوگيالىق دەڭگەيدە از زەرتتەلگەنىن, بۇعان وسى ءوڭىردىڭ 1970 جىلدارعا دەيىن وزبەكستاننىڭ قارۋىندا بولۋى سەبەپ بولعانىن, وسى تاقىرىپتى زەرتتەگەن وزبەكستاننىڭ ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى يۋ.ف.بۋرياكوۆتى تاشكەنتكە ىزدەپ بارىپ, كەزدەسكەنىن ايتتى. بىراق وزبەك عالىمى سول كەزدە وتە ەگدە جاستا بولعاندىقتان, تولىققاندى مالىمەت بەرە الماپتى. س.اپاشوۆانىڭ ايتۋىنشا, ۇتىرتوبە قالاشىعىن كەشەندى تۇردە زەرتتەگەن كەزدە عانا مىڭتوبە, كۇلتوبە قالالارىنىڭ سىرى اشىلادى. بىراق ۇتىرتوبە قالاشىعىنىڭ قازاقستاننىڭ ارحەولوگيالىق كارتاسىنا ەنبەي قالۋى ونىڭ تاريحىن تەرەڭدەتە, ىندەتە زەرتتەۋگە كوپ كەدەرگى كەلتىرەدى ەكەن. تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا, سىرداريانىڭ جاعاسىندا, ماقتالى القاپتىڭ ورتاسىندا قالاشىق ورنىنىڭ ساقتالىپ قالۋى – ءتاڭىردىڭ سىيىمەن بىردەي. ەندىگى مىندەت قالانىڭ جەر استىندا تىعىلىپ جاتقان ەسكى جۇرتىنا قازىرگى زامانعى تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن بارلاۋ جاساۋ, قۇندى ورىندار تابىلسا, ونى مەملەكەت يەلىگىنە قايتارۋ.
–ۇتىرتوبەنىڭ ەكى بولىگى سىرداريانىڭ استىندا قالدى. «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى قالعان بولىگىنە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جىل سايىن 3-4 ملن تەڭگە بولىنەدى. سىرداريانىڭ ەرنەۋىنەن اسىپ-توگىلەتىن كەزى بولادى. ءبىز وزەن تىنىشتالىپ, جەر قۇرعاعان كەزدە قازبا جۇمىستارىن باستايمىز. قالانىڭ كوپ بولىگىنىڭ ورنى جەكەمەنشىك ءۇي قۇرىلىسىنىڭ, ماقتا القاپتارىنىڭ استىندا قالدى. ولارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, قاجەت بولسا مەملەكەت يەلىگىنە قايتارىپ, قالاشىقتىڭ زەرتتەۋ ورنىن كەڭىتەتىن كەز كەلدى. ۇتىرتوبە, توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان, سىرداريا ارقىلى سۋ جولىمەن دە جان-جاقپەن بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىگى بار قالا بولعانى انىق. ارحەولوگيالىق كارتاعا كىرسە, الەمدىك تاريحتان ۇتىرتوبەگە بايلانىستى دەرەكتەردى ىزدەستىرۋگە دە مۇمكىندىك تۋار ەدى, – دەيدى س.اپاشوۆا.
