البەتتە, قازاقستاندا بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋدىڭ كىلتى بار. بۇعان ەلدىڭ ىشكى وندىرىستىك الەۋەتى عانا ەمەس, سونداي-اق دامۋدىڭ وڭ سەرپىنى بار الەمدىك فارماتسەۆتيكالىق نارىقتىڭ شىنايى كورسەتكىشتەرى دە دەم بەرىپ وتىر. جاھاندىق تالداۋ بويىنشا, الەمدىك فارماتسەۆتيكالىق نارىقتى تۇراقتى دامىپ كەلە جاتقان جانە پاندەميا جاعدايىندا بەلسەندى ءوسۋدى كورسەتەتىن بىرەگەي نارىققا جاتقىزۋعا بولادى. ياعني فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبى مەن شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىن جەدەلدەتەتىن جاعداي قالىپتاستى.
«سك-فارماتسيا» جشس باسقارما توراعاسى ەرحات ەسقاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, Covid-19-عا دەيىن دە باعا قىسىمى, ناتيجەلەرگە باعدارلانۋ, دارىلەردىڭ كۇردەلى قورجىندارى جانە قاتاڭ نورماتيۆتىك ورتا سياقتى ماسەلەلەر بولدى. دەگەنمەن, اتالعان تۇيتكىلدەرمەن بىرگە وزگەرىستەر مەن مۇمكىندىكتەر پايدا بولادى. بۇل رەتتە فارماتسەۆتيكا سالاسى بولاشاققا يكەمدى تۇردە بەيىمدەلەتىنى انىق.
Fortune Business Insights ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, بىلتىر الەمدىك فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىنىڭ قۇنى 1,12 ترلن دوللاردى قۇرادى, ال 2023 جىلعا قاراي 1,57 ترلن دوللارعا جەتپەك. اتاپ ايتقاندا, قاتەرلى ىسىككە, ديابەتكە جانە رەۆماتيزمگە قارسى ءدارى-دارمەك ءوندىرىسىنىڭ جىلىنا 12%-عا ۇلعايۋى ەسەبىنەن ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنىنىڭ 6%-عا وڭ ءۇردىسى بايقالادى. فارماتسەۆتيكا سەكتورىنىڭ تابىسى مەن كىرىسىنىڭ ءىجو-گە اسەرى دە ارتىپ كەلەدى. 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ساتۋدىڭ جالپى كولەمى 2 ترلن دوللاردان استى. بۇل الەمدىك ءىجو-ءنىڭ شامامەن 1,4%-ى. 116 ەلدىڭ ەكسپورتتالاتىن دارىلەرىنىڭ جاھاندىق ساتىلىمى 392,9 ملرد دوللاردى قۇرادى. حالىقتىڭ فارماتسەۆتيكالىق سالادا جۇمىسپەن قامتىلۋى 4,4 ملن ادامعا, ياعني جەر شارىنىڭ ەڭبەككە قابىلەتتى حالقىنىڭ 0,1%-ىنا جەتتى. سونىمەن بىرگە عىلىمي زەرتتەۋلەرگە سالىناتىن ينۆەستيتسيالار 150 ملرد دوللاردان استى, بۇل رەتتە نارىق كىرىسىنىڭ 20%-ى R&D-ورتالىقتارىن ازىرلەۋدەن قۇرالادى, سونىڭ ناتيجەسىندە جىل سايىن 30-دان استام جاڭا مولەكۋلا جاھاندىق نارىققا شىعادى.
IQVIA حالىقارالىق تالداۋ كومپانياسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, الەمدىك فارماتسەۆتيكالىق نارىقتىڭ جالپى قۇنىنىڭ 79,5%-ىن ۇزدىك 10 ەل انىقتايدى. 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا رەيتينگتى نارىق كولەمى 501,2 ملرد دوللاردى قۇرايتىن اقش باستادى. PharmaBoardroom جانە Evaluate Ltd. سياقتى فارماتسەۆتيكالىق نارىقتى زەرتتەۋدىڭ بەدەلدى كوزدەرىنىڭ دەرەگىنە سايكەس, BigPharma ۇزدىك 10 كومپانياسىنىڭ ساتىلىمى الەمدىك فارماتسەۆتيكالىق نارىق قۇنىنىڭ 35%-ىن قۇرادى. رەتسەپتىك دارىلەردەن جانە R&D شىعىندارىنان جىلدىق كىرىستىڭ جالپى كورسەتكىشى وسى كومپانيالاردىڭ بىرلەسىپ ناتيجە شىعارۋ جانە ينۆەستيتسيالاردى قولداۋ قابىلەتى كەلەشەگى بار يننوۆاتسيالاردى بەكىتىلگەن ەمدەۋ ادىستەرىنە اينالدىرۋعا كومەكتەسەدى. شىن مانىندە, جەتەكشى فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالار ءدارى ساتۋ كولەمىنىڭ 20,8%-ىنا دەيىن جاڭا دارىلەردى ازىرلەۋگە قايتا ينۆەستيتسيالايدى.
سونداي-اق فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىپتى بەلسەندى مەملەكەتتىك قولداۋ بىرقاتار دامۋشى ەلدەرگە, ەڭ اۋەلى ءۇندىستان مەن قىتايعا ىشكى نارىقتى قورعاۋعا عانا ەمەس, سىرتقى نارىققا ءساتتى شىعۋعا دا مۇمكىندىك بەردى. قىتايدىڭ فارماتسەۆتيكالىق نارىعىندا مەنشىكتى وندىرۋشىلەردىڭ ۇلەس سالماعى 70%-دى, ءۇندىستاندا 80%-دى قۇرايدى. بۇل ەلدەردىڭ الەمدىك نارىقتاعى ءرولىنىڭ وسۋىنە مەملەكەت بەلسەندى ىقپال ەتتى. وسىلايشا, جاھاندىق فارماتسەۆتيكالىق نارىقتاعى ءۇندى جانە قىتاي كومپانيالارىنىڭ ۇلەسى 2007 جىلدان باستاپ 2019 جىلعا دەيىن 6,5%-دان 9,4%-عا دەيىن ءوستى. سوڭعى جىلدارداعى ەڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان نارىق – قىتاي مەن وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرىندە. قىتايداعى دارىلەر ءوندىرىسى مەن ساپاسىن ورتالىقتاندىرۋعا باسا نازار اۋدارۋ (GMP) 800 يننوۆاتسيالىق مولەكۋلانىڭ مەنشىكتى زەرتتەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, 20 جاھاندىق ءوندىرۋشىنى تارتۋعا جانە فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەر اينالىسىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىنا تولىق كوشۋگە مۇمكىندىك بەردى. وڭتۇستىك كورەيا عىلىمنىڭ پەرسپەكتيۆالىق باعىتتارى سالاسىنداعى يننوۆاتسيالىق دامۋ, بيوسيميليارلار ءوندىرىسىن وقشاۋلاۋ مەملەكەتتىك جانە جەكە كاپيتالدى تارتۋ جولىمەن ءجۇرىپ, ەلگە ۇزدىك حالىقارالىق مامانداردى جۇمىلدىردى.
ەلىمىزدە كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنا بايلانىستى كارانتين جاريالاۋ جانە وتكەن جىلدىڭ جازىندا باستالعان ىندەتتىڭ العاشقى تولقىنى فارماتسەۆتيكالىق نارىقتىڭ جالپى كورىنىسىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. ماسەلەن, IQVIA حالىقارالىق تالداۋ كومپانياسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, بولشەك ساۋدا مەن تمككك ءۇشىن ساتىپ الۋدى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاندىق فارماتسەۆتيكالىق نارىقتىڭ قۇنى 2020 جىلدىڭ 11 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 22%-عا ءوستى. بۇل رەتتە بولشەك سەگمەنتتە فارماتسەۆتيكالىق ءونىمدى ساتۋ كولەمى 18%-عا ۇلعايدى.
2020 جىلى نارىقتىڭ وڭ سەرپىنىنىڭ نەگىزگى فاكتورى – دارىلىك زاتتارعا سۇرانىستىڭ كۇرت ارتۋى, قۇنىنىڭ ءوسۋى جانە جاڭا ءدارى-دارمەكتەردىڭ پايدا بولۋى. پاندەمياعا بايلانىستى نارىقتا كوروناۆيرۋستىڭ الدىن الۋعا, سالدارىمەن كۇرەسۋگە كومەكتەسەتىن كوپتەگەن جاڭا ءدارى-دارمەك پايدا بولدى. ادەتتە جاڭا دارىلەر نارىقتا ۇزاق مەرزىم ىشىندە پايدا بولادى, بىراق پاندەميا جاعدايىندا مەرزىم ايتارلىقتاي قىسقاردى, بۇل ءدارى-دارمەكتەردىڭ وزىندىك قۇنىنا دا اسەر ەتتى.
– ەگەر 2019 جىلى وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ اقشالاي ماندەگى ۇلەسى 14%-دى قۇراسا, 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇل كورسەتكىش ەلدىڭ جالپى فارماتسەۆتيكالىق نارىعىنىڭ 16%-ىنا دەيىن ءوستى. ءوتو (وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر) ءوندىرىسىنىڭ قۇندىق ماندە 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 39%-عا ۇلعايۋى بايقالدى (بيۋدجەت سەگمەنتىنىڭ 48%-عا, بولشەك ساۋدانىڭ 28%-عا ءوسۋى). ءوز كەزەگىندە, فارماتسەۆتيكالىق يندۋستريانىڭ ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرۋدا «سك-فارماتسيا» ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ويتكەنى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر مەن كاسىپكەرلىك باستامالاردى دامىتۋ ماسەلەلەرى – بىرىڭعاي ديستريبيۋتور قىزمەتى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. ون جىلدىق كەزەڭدە بىرىڭعاي ديستريبيۋتور ارقىلى ساتىپ الۋدىڭ 9 ەسە ءوسۋى بايقالادى. بىرىڭعاي ديستريبيۋتوردان ساتىپ الىناتىن اتاۋلار سانى 2010 جىلعى 804 اتاۋدان 2021 جىلعى 1 439 اتاۋعا دەيىن ۇلعايىپ, 1,8 ەسە ءوسىمدى قۇرادى. ساتىپ الۋ راسىمدەرىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اعىمداعى جىلى ساتىپ الۋدىڭ جالپى كولەمىندەگى ۇلەس مولشەرى بويىنشا ءبىرىنشى ورىن وتاندىق ونىمگە, ەكىنشى ورىن نەمىس ونىمىنە تيەسىلى, – دەيدى ە.ەسقاليەۆ.
وتاندىق زاۋىتتا ءوندىرىستى ىسكە قوسۋ – ىشكى نارىقتى قاجەتتى ءدارى-دارمەكپەن تەز جانە ءتيىمدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكونوميكالىق ناتيجە دە ايقىن – وتاندىق ءونىمنىڭ قۇنى شەتەلدىك ونىمنەن 40%-عا تومەن. 2020 جىلى ساتىپ الۋدىڭ جالپى كولەمىندە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ۇزدىك 10 ۇلەسى 87,4%-دى قۇرادى. بۇل رەتتە «نوبەل افف» جانە «حيمفارم» كومپانيالارىنىڭ ۇلەسى 60%-دى قۇرايدى. سونداي-اق بۇل ەكەۋى مەن «Kelun-Kazpharm» – ەكسپورتقا باعدارلانعان كومپانيالار. ال «ابدي يبراحيم», «نوبەل افف», «Dolce» كومپانيالارىندا جەرگىلىكتى قامتۋدىڭ ۇلەسى 80%-دان اسادى. جالپى, 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەل ەكونوميكاسى ءوسۋىنىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرىنىڭ ءبىرى – فارماتسەۆتيكا (47%). بۇل رەتتە, ءىجو-دەگى فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 0,45%-دى قۇرادى.
وتاندىق فارماتسەۆتيكالىق ءدارى-دارمەكتەر ءوندىرىسى ءوسۋىنىڭ نەگىزگى ىنتالاندىرۋشىسى – مەرزىمى 10 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى شارتتار جاساسۋ باعدارلاماسى. بۇگىنگى تاڭدا 35 وتاندىق تاۋار وندىرۋشىمەن دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ 4 895 اتاۋىن جەتكىزۋگە جاسالعان 89 ۇزاق مەرزىمدى شارت ارەكەت ەتەدى. ونىڭ ىشىندە 42 ۇزاق مەرزىمدى شارت دارىلەرگە جانە 47 ۇزاق مەرزىمدى شارت مەديتسينالىق بۇيىمدارعا جاسالعان. ساتىپ الۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسىندا 2021 جىلعا ۇزاق مەرزىمدى جەتكىزۋ شارتتارى ارقىلى ساتىپ الۋدى الدىن الا ۇنەمدەۋ 5,7 ملرد تەڭگەدەن استى.
سونىمەن قاتار وتاندىق ءوندىرىستى قولداۋ ساياساتىنا قاراماستان, نارىقتاعى ءوتو ۇلەسى قۇندىق ماندە 17%-دى قۇرادى, بۇل وندىرۋشىلەردىڭ قورجىنىن تيىمدىلىگى تومەن جانە نەگىزىنەن گەنەريكالىق ءدارى-دارمەكتەر ۇسىنىلعان رەتىندە سيپاتتايدى. ال ددۇ ۇسىنىمى بويىنشا, ەلدىڭ ۇلتتىق دارىلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بۇل كورسەتكىش اقشالاي ماندە كەمىندە 30% بولۋى ءتيىس.
وتاندىق فارماتسەۆتيكالىق نارىقتىڭ يمپورتقا تاۋەلدىلىگىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى عىلىمنىڭ, ءوندىرىس پەن ءبىلىمنىڭ ءالسىز بىرىگۋى, وتاندىق عىلىمي ازىرلەمەلەردىڭ كوممەرتسيالاندىرۋ جانە تاجىريبەگە باعدارلانۋ دارەجەسىنىڭ تومەندىگى, جوعارى مامانداندىرىلعان تار بەيىندى مامانداردىڭ تاپشىلىعى جانە ت.ب.
«سك-فارماتسيا» جشس باسشىسى ە.ەسقاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, سالانى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى ماسەلەسى – دارىلىك زاتتار ءۇشىن شيكىزات ءوندىرۋ. الايدا قازاقستاندا نەگىزدەردىڭ جەكە ءوندىرىسى جولعا قويىلماعان. دارىلىك شيكىزاتتى ءوندىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ باي فلوراسىنا قاراماستان, دارىلىك وسىمدىكتەردىڭ تارالۋى مەن ءوسۋىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى از زەرتتەلگەن, كوپتەگەن ءتۇردىڭ قازىرگى جاعدايى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى شيكىزات قورىنىڭ رەسۋرستانۋ سيپاتتاماسى جوق. ناتيجەسىندە, رەسمي مەديتسينا ءۇشىن شيكىزات رەتىندە قازاقستاندا بار 6 مىڭ ءتۇردىڭ 50-گە جۋىعى عانا پايدالانىلادى.
دەگەنمەن, IQVIA بولجامى بويىنشا, 2024 جىلعا دەيىن قازاقستاندىق فارماتسەۆتيكالىق نارىقتىڭ 10%-عا ءوسۋى كۇتىلۋدە. بۇل رەتتە بيۋدجەت سەگمەنتىنىڭ وڭ سەرپىنى امبۋلاتوريالىق سەكتوردا قىمبات تۇراتىن ونىمدەردى, اتاپ ايتقاندا ونكولوگيا مەن قانت ديابەتىن ەمدەۋگە ارنالعان ءدارى-دارمەكتەردى ساتىپ الۋدى ۇلعايتۋ ەسەبىنەن 13%-عا دەيىن كۇتىلەدى. بولشەك سەكتوردىڭ ءوسۋى نەگىزىنەن قىمبات تۇپنۇسقالىق ءدارى-دارمەكتەرگە سۇرانىس ەسەبىنەن 9%-عا دەيىن كۇتىلەدى. بىرىڭعاي ديستريبيۋتسيا جۇيەسى ارقىلى ساتىپ الىناتىن ءدارى-دارمەكتەر تىزبەسىن سارالاۋ جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر قامتىماعان دارىلەر مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ 367 اتاۋىنىڭ 41-ءى ەڭ جوعارى باعانى قۇرايتىنىن كورسەتتى. ياعني ۆاكتسينالار, قان فاكتورلارى, ديابەتكە قارسى, ونكولوگياعا قارسى ءدارى-دارمەك باعاسى مەن كولەمىنىڭ اراقاتىناسى مەملەكەتتىك ارنالار ارقىلى وتكىزۋدە بارىنشا پايدا اكەلەدى جانە ينۆەستورلار ءۇشىن نەعۇرلىم تارتىمدى بولۋى مۇمكىن.
وتكىزىلگەن كەزدەسۋلەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جانە وتاندىق فارماتسەۆتيكالىق وندىرۋشىلەرمەن ۇزاق مەرزىمدى شارتتار جاساسۋدىڭ ون جىلدىق تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, «سك-فارماتسيا» جانە «Kazakh Invest» مەموراندۋمى شەڭبەرىندە الەۋەتتى ينۆەستورلار ءۇشىن قاجەتتى بارلىق اقپاراتتى ءۇش تىلدە ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا قامتيتىن Investment guide book جولكورسەتكىشى ازىرلەندى. بۇل اقپاراتتىق ءونىم «سك-فارماتسيا» جانە «Kazakh Invest» ينتەرنەت-رەسۋرستارىندا قازىردىڭ وزىندە قولجەتىمدى.
وسىلايشا, جاھاندىق جانە جەرگىلىكتى نارىق ترەندتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, سالانى دامىتۋدىڭ نەعۇرلىم كەلەشەگى بار ستسەناريى رەسەي, قىتاي, ءۇندىستان, وزبەكستان جانە وڭتۇستىك كورەيا تاجىريبەسى نەگىزىندەگى قوسپالى ۇلگى بولىپ وتىر. ونىڭ تيىمدىلىگىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋ بولاتىن, قۇنى جوعارى فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەردى ءوندىرۋ ارقىلى ۇلتتىق دارىلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان
– بۇل ۇلگىنىڭ نەگىزگى باعىتى – عىلىم, ءبىلىم بەرۋ جانە ارەكەتتەگى فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرىس اراسىندا تىعىز ءوزارا بايلانىستى قالىپتاستىرۋ جانە ساقتاۋ. بۇل ىرگەلى عىلىمنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى جانە قازاقستاننىڭ عىلىمي مۇراسىن نىعايتادى. يمپورتتى الماستىراتىن دارىلىك زاتتار ءوندىرىسىن قۇرۋعا جانە ءتيىمدى پاتەنتتىك زەرتتەۋلەردى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا قولداۋ كورسەتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ قاجەت. ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگى جوعارى بىلىكتى كادرلار پۋلىن قالىپتاستىرۋ جانە ىرگەلى عىلىمي نەگىزدى دامىتۋ بولماق. ءوندىرىستى ىسكە قوسۋعا باستاپقى شىعىندار, وندىرىلەتىن دارىلەر مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ جوعارى وزىندىك قۇنى جانە ەكسپورتقا تومەن باعدارلانۋ دا ءوز شەشىمىن تالاپ ەتەدى. بۇل ءۇشىن فارماتسەۆتيكالىق يندۋستريانى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ باسىم سالالارىنا قوسۋ قاجەت. مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن كۇشەيتۋ جانە بيزنەس ءۇشىن قولايلى ينفراقۇرىلىم قۇرۋ ماقساتىندا دارىلىك زاتتار مەن شەتەلدە تىركەۋگە ارنالعان شىعىنداردى وتەۋ باعدارلاماسى, تىكەلەي شىعىنداردى وتەۋ تەتىگى جانە ينۆەستيتسيالىق شىعىنداردى وتەۋ, سونداي-اق ەكسپورت كەزىندە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر مەن كەدەندىك جەڭىلدىكتەر بەرۋ قاجەت, – دەدى «سك-فارماتسيا» جشس باسشىسى.
