تاريح • 23 اقپان، 2021

قولدان جاسالعان «ءىستىڭ» قۇرباندارى

18 رەت كورسەتىلدى

وتكەن عاسىردىڭ باسىندا حالقى­مىزدى سارساڭعا سالىپ، قاسىرەت شەكتىر­گەن سايا­سي قۋعىن-سۇرگىننىڭ زوبالاڭى تاريح­تىڭ اقتاڭداعى رەتىندە كوڭىلدەن كوشپەي، جۇرەكتەن وشپەي كەلە جاتقانى راس. وسىعان وراي، وتكەن جىلعى قاراشانىڭ 24-ىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا تۋرالى» جارلىققا قول قويىپ، جەدەل تۇردە كوميسسيا قۇرامى دا جاساقتالىپ، جۇمىسىن باستاپ كەتتى.

بۇل وزەكتى ماسەلە بۇدان بۇرىن دا كو­تەرىلگەن ەدى. الايدا ءتۇيىنى شەشىلمەي، كۇر­مەۋى كوپ بولىپ، ورتا جولدا اياعىنا دەيىن جەتكىزىلمەي قالعان-دى. ەندى، مىنە، ساباقتى ينە ساتىمەن بولعان ۋاقىت تا كەلىپ جەتتى.

سولاقاي ساياساتتىڭ قۇرىعىنا ءىلىنىپ، قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ ەسىمدەرىن اق­تاپ الۋ يماندى، ساۋاپتى، ىزگىلىكتى ءىس دەپ بىلەمىن. بىرىنشىدەن، قيلى كەزەڭ، تار جول، تايعاق كەشۋدە شەيىت بولعانداردى اقتاۋ – ارۋاق الدىنداعى ازاماتتىق بو­رى­شىمىز. ەكىنشىدەن، كوزى ءتىرى ۇرپاق الدىنداعى مىن­دەتىمىز. ۇشىنشىدەن، بو­لا­­شاقتى گۋما­نيستىك، يماندىلىق قا­دام­عا باعىتتاۋعا كەڭ مۇم­كىندىك بەرەر قا­دا­مىمىز.

تاريحشىلار مەن ساياساتتانۋشىلار­دىڭ پايىمداۋىنشا، 1937-1938 جىلدارى 100 مىڭنان اسا ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. سونىڭ 25 مىڭى اتىلدى. وققا ۇشقانداردىڭ دەنى قازاقتىڭ بەتكە ۇستار، كوش باستاۋشى، اعارتۋشى، ۇلتتىڭ كوسەمى بولۋعا لايىق الاشتىڭ اردا ۇلدارى ەدى.

سونىمەن قاتار ەلىمىزدە سول زۇلمات جىلدارى بولعان 370-تەن اسا بۇقارالىق كوتەرىلىس پەن قارسىلىق شاراسى دا ءادىل باعاسىن العان جوق. بۇل قان-جوسامەن باسىلعان وقيعالار تۋرالى دەرەكتەر تاۋەلسىزدىككە دەيىن وتە قۇپيا ساقتالدى.

اي­تالىق، سەمەيدىڭ ابىرا­لى­سىن­دا­عى، قىزىلوردانىڭ قارا­قۇمىن­داعى، تۇر­­كىستاننىڭ سوزا­عىنداعى جانە ماڭ­عىس­تاۋداعى اداي كوتەرىلىستەرى ادىلدىكتى تالاپ ەتكەن حالىق نارازىلىعى بولاتىن.

اداي كوتەرىلىسى تۋرالى جازىلعان ەڭ­بەك­تەردە ماڭعىستاۋداعى قۋعىن-سۇر­گىن­­نىڭ ەكىنشى كەزەڭى تاريحتا «توبانياز ءىسى» اتىمەن قالدى. 1929 جىلى توبانياز ءال­نياز ۇلى تۇتقىنعا الىندى. ونىمەن بىرگە «بايلاردىڭ، ساۋداگەرلەردىڭ، پاتشا وكىمەتىنىڭ بۇرىنعى اداي وكرۋگى كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ كونتررەۆوليۋ­تسيا­لىق ۇيىمى» دەگەن قىلمىستىق ىسكە قاتى­سۋشىلار دەپ 70 ادامدى تۇتقىندايدى.

وگپۋ «ۇشتىگى» توبانياز ءالنيازوۆ باس­تاعان 21 ادامدى اتۋعا، قالعاندارىن 3 جىلدان 10 جىلعا دەيىن تۇرمەگە قاماۋعا شەشىم شىعارعان. ءسويتىپ، ەلدىڭ ءسۇت بەتىندەگى قايماعى، ەل باسشىلارى ويدان شىعارىلىپ، قولدان قۇراستىرىلعان «تەرگەۋ ءىسىنىڭ» قۇرباندارى بولدى.

اداي كوتەرىلىسى بويىنشا (1931 جىل) جاۋاپقا 740 ادام تارتىلىپ، ونىڭ 559-ى تۇتقىنعا الىندى. ماڭعىستاۋ دا­لاسىنداعى جازالاۋ مۇنىمەن دە بىتكەن جوق. 1938 جىلى 4 شىلدە كۇنى تاڭ اتپاي شىرت ۇيقىدا جاتقان 54 ەر-ازاماتتى كيىز ۇيگە قاماپ، اس-سۋسىز، وتباسىلارىنا تۇسىنىكتەمە بەرمەي، كەلەسى كۇنى تاڭ اتا فورت-الەكساندروۆسك تۇرمەسىنە جەتكىزەدى. ولار رەسەيگە جەر اۋدارىلىپ، 54 قازاقتىڭ 38-ءى اتىلعان (ە.ابلانوۆا «ماڭ دالاداعى قۋعىن-سۇرگىن»).

ەل باسىنا تونگەن زوبالاڭ ماڭعىستاۋ توپىراعىنداعى اتاقتى ءدىن يەلەرىن دە اينالىپ وتكەن جوق. ء«دىن – اپيىن» دەگەن قاعيدانى ۇستانعان كوممۋنيستىك رەجىم ەلگە سىيلى، قادىرلى تۇلعالاردىڭ دا سوڭىنا شام الىپ ءتۇستى. توتەننەن كەلىپ قولىنا كىسەن سالدى، يتجەككەنگە ايدادى، تۇرمەگە قامادى، اتتى. باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەنىن سەزگەندەر جان ساۋعالاپ تىم-تىراقاي كورشى ەلدەرگە قاشتى. قاراقالپاق، تۇرىكمەن، ءتىپتى يران، اۋعان اسىپ كەتكەندەرى دە جەتەرلىك. سو­لاردىڭ اراسىندا زيالى تۇلعانىڭ ءبىرى ورازماعانبەت تۇرماعانبەت ۇلى دا بار ەدى. ول دا 30-شى جىلدارى يراندى بەتكە الماق بولادى. الايدا قولى دا، قۇ­رى­عى دا ۇزىن كەڭەس وكىمەتى ونى قولعا ءتۇ­سىرىپ، ودان اشحاباتتىڭ اباقتىسىنان ءبىر-اق شىعارادى. كەيىن ۇزاق تەرگەۋ مەن جازالاۋدىڭ سوڭى ءومىرىن قيىپ كەتتى.

ماڭعىستاۋدىڭ تاعى ءبىر قادىرمەندى ازاماتى، بەلگىلى تۇلعاسى سارىمەرگەن بي دە وي-شۇقىرى بەيمالىم، مۇلدە ات ءىزىن سالىپ كورمەگەن تۇرىكمەننىڭ قازانجىق ەلدى مەكەنىنە قونىس اۋدارىپ، ءوزى دە، ايەلى دە باقي­لىققا اتتانادى. بۇگىنگى تاڭدا سارى­مەر­گەن ءبيدىڭ ۇرپاقتارى باباسىنىڭ زيراتىن تابا الماي شارق ۇرۋدا.

ەر توقىمى باۋىرىنا تۇسكەن، كەجە­گەسى كەرى تارتقان تار زاماندا سەنەك اۋىلىن­داعى ساۋلەت ونەرىنىڭ ايشىقتى ۇل­گىسى سانالعان، اق تاستان قاشالىپ قول­دان سالىنعان «اق وتاۋ» عيماراتى ۇزاق جىلدار شاكىرت تاربيەلەگەن ءبىلىم ور­داسى ەدى. وسى «اق وتاۋعا» مولدا، يشان­داردى قۋدالاپ اكەلىپ قاماپ، اس-سۋ تا­تىرماي اش-قۇرساق ۇستاپ، باسقا قا­لا­داعى تۇرمەلەرگە جونەلتىپ وتىرعان. مىنە، كيەلى ماڭعىستاۋ جەرى وسىنداي شەك­تەن شىققان جاۋىزدىقتىڭ كۋاسى بول­عان.

وسىنداي زامانا زاپىرانى – قۋ­عىن-سۇرگىن قازاقتى باۋداي ءتۇسىردى، مايە­گىن وتاپ كەتتى. بىراق ۇلتىمىز ءتۇپ-تۇقيا­نى­مەن جويىلىپ كەتپەدى. ۋاقىت وتە كەلە ەتەك-جەڭىن جيدى، ىرگەلى دە ازات ەل اتاندى.

«ادامدى ازدىرمايتىن – ءۇمىت» دەيدى دانا حالقىمىز. ەندەشە، مەملەكەتتىك كو­ميسسيا جۇمىسىنان حالقىمىزدىڭ كۇ­­تەر ءۇمىتى كوپ. ادامزاتتىڭ گۋمانيزمى مەن ىزگىلىگى ءۇشىن قاجەت شارۋا. جانىڭدى قۋىرىپ، جۇرەگىڭدى پارشالايتىن تاريح­تاعى ساياسي قاتەلىكتىڭ زاپىرانىن كەش­كەن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق­تاي اق­تاۋ – بىزگە ۇلكەن مىندەت ءارى جاۋاپ­كەر­شىلىك.

وسىعان وراي، مەملەكەتتىك كوميس­سياعا قازاقستانعا بايلانىستى ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى، «قازاقستانداعى كىشى قازان» باعدارلاماسىن كۇشتەپ جۇر­گىزۋدى، «الاش» پارتياسى جانە الاش قوز­عالىسى مۇشەلەرىن، باسقا دا ەلىمىزدىڭ بوس­تاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعالاردى قۋ­عىنداۋ، اياۋسىز جازالاۋ جايتتارىن زەرت­تەۋ ۇسىنىلىپ وتىر.

مەملەكەتتىك كوميسسيا اتقاراتىن جۇ­مىستاردىڭ ادىستەمەسىن، ت.ب. قۇجاتتاردى دايىندالىپ، وسى كوميسسيا مۇشەلەرىنە جانە وبلىستار مەن قالالار اكىمدىكتەرىنە جىبەرىلدى.

2020 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىن­دا ماڭ­عىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ شەشىمىمەن وب­لىس­تىق كوميسسيا قۇرىلىپ، جۇ­مىس­­­قا كىرىستى. ونىڭ العاشقى وتىرىسىنا قا­تىسىپ، ال­داعى اتقارىلار شارۋالاردىڭ باسىم باعىتتارىمەن تانىستىم. ش.ەسەنوۆ اتىن­داعى ۋني­ۆەر­­­سيتەت عالىمدارىمەن، وبلىستىق ار­­حيۆ قىزمەتكەرلەرىمەن، قاراقيا اۋدا­نى، جاڭاوزەن قالاسى، ت.ب. ۇجىم­دار وكىل­دەرىمەن پىكىر الىسىپ، جۇمى­سى­مىزدىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارىن پى­سىق­­تادىق. وبلىستىق كوميسسيا مۇ­شەل­ەرىنىڭ ىزگى باس­تامالارىنا 2010 جىلى ساياسي عىلىمدار دوكتورى قىرىمبەك كو­شەرباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جارىق كور­گەن «اداي كوتەرىلىسى» اتتى قوس توم­دىق كىتاپتىڭ دا كومەگى بولادى دەگەن وي­دامىن.

قاسىرەتتى جىلداردىڭ قۇرباندارىن اقتاۋ جولىندا كوميسسيا تۇسكەن پىكىر­لەر­دى ەسكەرىپ، ىسكە كىرىسىپ تە كەتتى. ماسە­لەن، ماڭ­­عىستاۋ وبلىسىنىڭ وكىل يما­مى ءانۋار ءىزىم­ ۇلى قۋدالانعان ءدىن يە­لەرى، سوت­تال­عان، جەر اۋدارىلعان ءدىن قايراتكەرلەرى، جابىل­عان جانە قۇلا­تىل­عان مەشىتتەر تۋرالى ما­لىمەت­تەر دايىنداۋعا كىرىسسە، وبلىستىق كوميس­سيا مۇشە­سى القاجان ەدىلحانوۆ باستاعان توپ تۇر­ىك­مەن جانە قاراقالپاق ەلدەرىنە، ت.ب. ولكەلەرگە قۋدالانىپ، قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان ماڭعىستاۋلىقتار جو­نىندە ماتەريالدار جيناقتاۋمەن اينا­لىسىپ جاتىر. الدا اتقارىلار شارۋا جەتكىلىكتى. كو­ميسسيا تاريحتاعى اقتاڭ­داق­تى ءالى-اق ەكشەپ، تارازىلاپ، ءادىل باعا­سىن بەرەرى داۋسىز.

 

ءومىرزاق وزعانباەۆ،

پروفەسسور،

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،

مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا جاڭا كەن ورنى تابىلدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 16:21

ەڭ سۇلۋ ۆولەيبولشى كىم؟

سپورت • بۇگىن، 16:15

ەل قورعاعان ەردىڭ ەسىمى جاڭعىردى

رۋحانيات • بۇگىن، 14:49

كورشىنىڭ كوپ-كورىم كومەگى

قوعام • بۇگىن، 14:23

ۇقساس جاڭالىقتار