بۇل وزەكتى ماسەلە بۇدان بۇرىن دا كوتەرىلگەن ەدى. الايدا ءتۇيىنى شەشىلمەي, كۇرمەۋى كوپ بولىپ, ورتا جولدا اياعىنا دەيىن جەتكىزىلمەي قالعان-دى. ەندى, مىنە, ساباقتى ينە ساتىمەن بولعان ۋاقىت تا كەلىپ جەتتى.
سولاقاي ساياساتتىڭ قۇرىعىنا ءىلىنىپ, قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ ەسىمدەرىن اقتاپ الۋ يماندى, ساۋاپتى, ىزگىلىكتى ءىس دەپ بىلەمىن. بىرىنشىدەن, قيلى كەزەڭ, تار جول, تايعاق كەشۋدە شەيىت بولعانداردى اقتاۋ – ارۋاق الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىمىز. ەكىنشىدەن, كوزى ءتىرى ۇرپاق الدىنداعى مىندەتىمىز. ۇشىنشىدەن, بولاشاقتى گۋمانيستىك, يماندىلىق قادامعا باعىتتاۋعا كەڭ مۇمكىندىك بەرەر قادامىمىز.
تاريحشىلار مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, 1937-1938 جىلدارى 100 مىڭنان اسا ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. سونىڭ 25 مىڭى اتىلدى. وققا ۇشقانداردىڭ دەنى قازاقتىڭ بەتكە ۇستار, كوش باستاۋشى, اعارتۋشى, ۇلتتىڭ كوسەمى بولۋعا لايىق الاشتىڭ اردا ۇلدارى ەدى.
سونىمەن قاتار ەلىمىزدە سول زۇلمات جىلدارى بولعان 370-تەن اسا بۇقارالىق كوتەرىلىس پەن قارسىلىق شاراسى دا ءادىل باعاسىن العان جوق. بۇل قان-جوسامەن باسىلعان وقيعالار تۋرالى دەرەكتەر تاۋەلسىزدىككە دەيىن وتە قۇپيا ساقتالدى.
ايتالىق, سەمەيدىڭ ابىرالىسىنداعى, قىزىلوردانىڭ قاراقۇمىنداعى, تۇركىستاننىڭ سوزاعىنداعى جانە ماڭعىستاۋداعى اداي كوتەرىلىستەرى ادىلدىكتى تالاپ ەتكەن حالىق نارازىلىعى بولاتىن.
اداي كوتەرىلىسى تۋرالى جازىلعان ەڭبەكتەردە ماڭعىستاۋداعى قۋعىن-سۇرگىننىڭ ەكىنشى كەزەڭى تاريحتا «توبانياز ءىسى» اتىمەن قالدى. 1929 جىلى توبانياز ءالنياز ۇلى تۇتقىنعا الىندى. ونىمەن بىرگە «بايلاردىڭ, ساۋداگەرلەردىڭ, پاتشا وكىمەتىنىڭ بۇرىنعى اداي وكرۋگى كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمى» دەگەن قىلمىستىق ىسكە قاتىسۋشىلار دەپ 70 ادامدى تۇتقىندايدى.
وگپۋ «ۇشتىگى» توبانياز ءالنيازوۆ باستاعان 21 ادامدى اتۋعا, قالعاندارىن 3 جىلدان 10 جىلعا دەيىن تۇرمەگە قاماۋعا شەشىم شىعارعان. ءسويتىپ, ەلدىڭ ءسۇت بەتىندەگى قايماعى, ەل باسشىلارى ويدان شىعارىلىپ, قولدان قۇراستىرىلعان «تەرگەۋ ءىسىنىڭ» قۇرباندارى بولدى.
اداي كوتەرىلىسى بويىنشا (1931 جىل) جاۋاپقا 740 ادام تارتىلىپ, ونىڭ 559-ى تۇتقىنعا الىندى. ماڭعىستاۋ دالاسىنداعى جازالاۋ مۇنىمەن دە بىتكەن جوق. 1938 جىلى 4 شىلدە كۇنى تاڭ اتپاي شىرت ۇيقىدا جاتقان 54 ەر-ازاماتتى كيىز ۇيگە قاماپ, اس-سۋسىز, وتباسىلارىنا تۇسىنىكتەمە بەرمەي, كەلەسى كۇنى تاڭ اتا فورت-الەكساندروۆسك تۇرمەسىنە جەتكىزەدى. ولار رەسەيگە جەر اۋدارىلىپ, 54 قازاقتىڭ 38-ءى اتىلعان (ە.ابلانوۆا «ماڭ دالاداعى قۋعىن-سۇرگىن»).
ەل باسىنا تونگەن زوبالاڭ ماڭعىستاۋ توپىراعىنداعى اتاقتى ءدىن يەلەرىن دە اينالىپ وتكەن جوق. ء«دىن – اپيىن» دەگەن قاعيدانى ۇستانعان كوممۋنيستىك رەجىم ەلگە سىيلى, قادىرلى تۇلعالاردىڭ دا سوڭىنا شام الىپ ءتۇستى. توتەننەن كەلىپ قولىنا كىسەن سالدى, يتجەككەنگە ايدادى, تۇرمەگە قامادى, اتتى. باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەنىن سەزگەندەر جان ساۋعالاپ تىم-تىراقاي كورشى ەلدەرگە قاشتى. قاراقالپاق, تۇرىكمەن, ءتىپتى يران, اۋعان اسىپ كەتكەندەرى دە جەتەرلىك. سولاردىڭ اراسىندا زيالى تۇلعانىڭ ءبىرى ورازماعانبەت تۇرماعانبەت ۇلى دا بار ەدى. ول دا 30-شى جىلدارى يراندى بەتكە الماق بولادى. الايدا قولى دا, قۇرىعى دا ۇزىن كەڭەس وكىمەتى ونى قولعا ءتۇسىرىپ, ودان اشحاباتتىڭ اباقتىسىنان ءبىر-اق شىعارادى. كەيىن ۇزاق تەرگەۋ مەن جازالاۋدىڭ سوڭى ءومىرىن قيىپ كەتتى.
ماڭعىستاۋدىڭ تاعى ءبىر قادىرمەندى ازاماتى, بەلگىلى تۇلعاسى سارىمەرگەن بي دە وي-شۇقىرى بەيمالىم, مۇلدە ات ءىزىن سالىپ كورمەگەن تۇرىكمەننىڭ قازانجىق ەلدى مەكەنىنە قونىس اۋدارىپ, ءوزى دە, ايەلى دە باقيلىققا اتتانادى. بۇگىنگى تاڭدا سارىمەرگەن ءبيدىڭ ۇرپاقتارى باباسىنىڭ زيراتىن تابا الماي شارق ۇرۋدا.
ەر توقىمى باۋىرىنا تۇسكەن, كەجەگەسى كەرى تارتقان تار زاماندا سەنەك اۋىلىنداعى ساۋلەت ونەرىنىڭ ايشىقتى ۇلگىسى سانالعان, اق تاستان قاشالىپ قولدان سالىنعان «اق وتاۋ» عيماراتى ۇزاق جىلدار شاكىرت تاربيەلەگەن ءبىلىم ورداسى ەدى. وسى «اق وتاۋعا» مولدا, يشانداردى قۋدالاپ اكەلىپ قاماپ, اس-سۋ تاتىرماي اش-قۇرساق ۇستاپ, باسقا قالاداعى تۇرمەلەرگە جونەلتىپ وتىرعان. مىنە, كيەلى ماڭعىستاۋ جەرى وسىنداي شەكتەن شىققان جاۋىزدىقتىڭ كۋاسى بولعان.
وسىنداي زامانا زاپىرانى – قۋعىن-سۇرگىن قازاقتى باۋداي ءتۇسىردى, مايەگىن وتاپ كەتتى. بىراق ۇلتىمىز ءتۇپ-تۇقيانىمەن جويىلىپ كەتپەدى. ۋاقىت وتە كەلە ەتەك-جەڭىن جيدى, ىرگەلى دە ازات ەل اتاندى.
«ادامدى ازدىرمايتىن – ءۇمىت» دەيدى دانا حالقىمىز. ەندەشە, مەملەكەتتىك كوميسسيا جۇمىسىنان حالقىمىزدىڭ كۇتەر ءۇمىتى كوپ. ادامزاتتىڭ گۋمانيزمى مەن ىزگىلىگى ءۇشىن قاجەت شارۋا. جانىڭدى قۋىرىپ, جۇرەگىڭدى پارشالايتىن تاريحتاعى ساياسي قاتەلىكتىڭ زاپىرانىن كەشكەن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىقتاي اقتاۋ – بىزگە ۇلكەن مىندەت ءارى جاۋاپكەرشىلىك.
وسىعان وراي, مەملەكەتتىك كوميسسياعا قازاقستانعا بايلانىستى ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى, «قازاقستانداعى كىشى قازان» باعدارلاماسىن كۇشتەپ جۇرگىزۋدى, «الاش» پارتياسى جانە الاش قوزعالىسى مۇشەلەرىن, باسقا دا ەلىمىزدىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعالاردى قۋعىنداۋ, اياۋسىز جازالاۋ جايتتارىن زەرتتەۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
مەملەكەتتىك كوميسسيا اتقاراتىن جۇمىستاردىڭ ادىستەمەسىن, ت.ب. قۇجاتتاردى دايىندالىپ, وسى كوميسسيا مۇشەلەرىنە جانە وبلىستار مەن قالالار اكىمدىكتەرىنە جىبەرىلدى.
2020 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ شەشىمىمەن وبلىستىق كوميسسيا قۇرىلىپ, جۇمىسقا كىرىستى. ونىڭ العاشقى وتىرىسىنا قاتىسىپ, الداعى اتقارىلار شارۋالاردىڭ باسىم باعىتتارىمەن تانىستىم. ش.ەسەنوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىمەن, وبلىستىق ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىمەن, قاراقيا اۋدانى, جاڭاوزەن قالاسى, ت.ب. ۇجىمدار وكىلدەرىمەن پىكىر الىسىپ, جۇمىسىمىزدىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارىن پىسىقتادىق. وبلىستىق كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ىزگى باستامالارىنا 2010 جىلى ساياسي عىلىمدار دوكتورى قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جارىق كورگەن «اداي كوتەرىلىسى» اتتى قوس تومدىق كىتاپتىڭ دا كومەگى بولادى دەگەن ويدامىن.
قاسىرەتتى جىلداردىڭ قۇرباندارىن اقتاۋ جولىندا كوميسسيا تۇسكەن پىكىرلەردى ەسكەرىپ, ىسكە كىرىسىپ تە كەتتى. ماسەلەن, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ وكىل يمامى ءانۋار ءىزىم ۇلى قۋدالانعان ءدىن يەلەرى, سوتتالعان, جەر اۋدارىلعان ءدىن قايراتكەرلەرى, جابىلعان جانە قۇلاتىلعان مەشىتتەر تۋرالى مالىمەتتەر دايىنداۋعا كىرىسسە, وبلىستىق كوميسسيا مۇشەسى القاجان ەدىلحانوۆ باستاعان توپ تۇرىكمەن جانە قاراقالپاق ەلدەرىنە, ت.ب. ولكەلەرگە قۋدالانىپ, قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان ماڭعىستاۋلىقتار جونىندە ماتەريالدار جيناقتاۋمەن اينالىسىپ جاتىر. الدا اتقارىلار شارۋا جەتكىلىكتى. كوميسسيا تاريحتاعى اقتاڭداقتى ءالى-اق ەكشەپ, تارازىلاپ, ءادىل باعاسىن بەرەرى داۋسىز.
ءومىرزاق وزعانباەۆ,
پروفەسسور,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى
