COVID-19 ۆيرۋستىق ينفەكتسياسىنىڭ ءبىرىنشى تولقىنىنىڭ ءوزى كوپتەگەن ەلدى قاتتى ساستىرىپ, ابىگەرگە تۇسىرگەنىن بىلەمىز. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدى دە بۇل ىندەت اينالىپ وتپەدى. مىڭداعان ادام اتالعان ينفەكتسيامەن اۋىرىپ, كۇتپەگەن قيىندىقتارعا كەز كەلدى. ىندەت 2020 جىلى جازدىڭ باسىندا, ياعني 1,5-2 ايدىڭ ىشىندە (ماۋسىم مەن شىلدەدە) قۋ قامىسقا تيگەن وتتاي بۇكىل ءوڭىردى اياماي شارپىپ, قوعامىمىزدىڭ وعان دايىن ەمەس ەكەنىن مويىنداتتى: اۋرۋحانالاردا – ورىن, ەمدەۋگە – دارىگەر-ماماندار مەن قاجەتتى ءدارى-دارمەكتەر بولماي, دەمالدىرۋ اپپاراتتارى (وتتەگى كوندەنساتورلارى, وكپەگە دەم بەرۋ قۇرالدارى جانە س.س.) جەتىسپەي كوپشىلىكتى قاتتى الەككە سالدى. ەل-جۇرت اراسىندا ۇرەي, قورقىنىش ءوربىدى. جۇزدەگەن ادام تاجال تىرناعىنا ىلىگىپ, ءبىراز وتباسى جاقىندارىنان ايىرىلىپ, قارا جامىلدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدىڭ عانا ەمەس, ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك احۋالى جوعارى مەملەكەتتەردىڭ ءوزىن تىعىرىققا تىرەپ, قاتتى قوبالجىتتى, قاۋىپتى ىندەتكە دايىن ەمەس ەكەنىن كورسەتتى.
الەمنىڭ عالىمدارى – ۆيرۋسولوگتەرى, باكتەريولوگتەرى, ينفەكتسيونيستەرى مەن ەپيدەميولوگتەرى كوروناۆيرۋسپەن بۇرىننان (ولار 30-40 جىلداي بۇرىن انىقتالعان بولاتىن) تانىس بولعانىمەن, مىنا COVID-19 ۆيرۋسىنىڭ جۇمباق تۇستارى مەن تابيعاتىن بىلە الماي دال بولدى, ءتىپتى ونى قالاي ەمدەۋدى بىلمەي كوپتەگەن قاتەلىك جىبەردى. ەلىمىزدە دە ورنى تولماس قاتەلىكتەر جىبەرىلىپ, قاتەرلى پاندەمياعا دايىندىق شارالارىنا ءجۇردىم-باردىم قاراعان سول كەزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ ءوز توبىمەن قىزمەتتەن كەتتى. سودان ساباق العان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى كوۆيدتىڭ ەكىنشى تولقىنىنا دايىندىق جۇمىستارىن باستاپ كەتكەن بولاتىن. پاندەميانىڭ ەكىنشى تولقىنى كوپتەگەن ەلدە باستالىپ, كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا تۇرلەرى (وزگەرتىلگەن, مۋتاتسياعا ۇشىراعان شتاممدارى – «بريتاندىق كوروناۆيرۋس», «برازيليالىق كوروناۆيرۋس», «وڭتۇستىك افريكا كوروناۆيرۋسى» جانە ت.ب.) حالىق اراسىندا كەڭىنەن تارالا باستادى. قازاقستاندا كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا تۇرلەرى ازىرشە تىركەلگەن جوق دەپ مالىمدەيدى, ەلىمىزدىڭ باس سانيتارلىق دارىگەرى. ارينە بەتى اۋلاق, ونىڭ بولماعانى حالىققا جاقسى. سوندا دا وعان دايىندىق بارىنشا جۇرگىزىلىپ جاتىر. وبلىستىق قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى كوروناۆيرۋستىڭ الدىن الۋ شارالارى, وعان دايىندىق جانە كارانتيندىك تالاپتاردىڭ ورىندالۋ بارىسى جايلى بىلمەك بولىپ وڭىردەگى ءبىراز ەمحانا مەن اۋرۋحانانى تەكسەرىپ قاراعان بولاتىن. قوعامدىق كەڭەس وتىرىسىندا وبلىستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى اسەت قاليەۆ پەن وبلىستىڭ باس سانيتار دارىگەرىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى نايليا مۋليكوۆا ەسەپ بەرىپ, وبلىستاعى جالپى احۋالدى بايانداعان بولاتىن.
قوعامدىق كەڭەستىڭ اتىنان تەكسەرۋ جۇرگىزگەن توپ جەتەكشىسى قالىبەك اتجان ءمان-جايدى شيراتىپ, ءبىراز كەمشىلىكتىڭ ورىن الىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ءالى دە حالىق اراسىندا كوروناۆيرۋس ىندەتى جايلى تۇسىنىسپەۋشىلىك باسىم. ىندەت بىرەۋدەن ەكىنشى ادامعا اۋا ارقىلى, قول الىسقاندا, بەتپەردەسىز قورعانباي جاقىن جۇرگەندە جۇعاتىنى بەلگىلى. بىراق وكىنىشكە قاراي, سول تالاپتاردى ءوزى جۇرگەن ورتادا ورىندامايتىن جاندار اراسىندا تاجال-ىندەت تاراپ, ءبىرازىن اۋىر حالگە جەتكىزىپ, ءتىپتى ودان باقيلىق بولىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. «قازاق تويشىل حالىق» دەپ كەۋدە كەرىپ ماقتانامىز. سول توي وتكىزۋ العاشقىدا ءبىراز ۋاقىت تىيىلعانى بەلگىلى. بىراق سوڭعى كەزدە بۇرىنعى, بەيبەرەكەت داعدىلى جولعا ورالىپ, استىرتىن تويلار بارىنشا ءار اۋىلدا, قالادا «ۇرلانىپ» وتكىزىلىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. پاندەمياعا قارسى قۇرىلعان موبيلدىك توپتار (ونىڭ قۇرامىنا اكىمدىك قىزمەتكەرى, دارىگەر, پوليتسيا, جۋرناليستەر جانە ت.ب.) وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى تولىق ورىنداپ وتىر دەگەنگە سەنۋ قيىن, جاۋاپكەرشىلىك جوق. بۇل توپتار قاعاز جۇزىندە بار دا, اتقارىپ جاتقان ءىس-شارالارى ماردىمسىز. جىل باسىنان بەرى كارانتيندىك تالاپتاردى بىرنەشە رەت بۇزعان ءدامحانا مەن مەيرامحانا جابىلىپ, مەملەكەت ەسەبىنە جالپى العاندا, بار بولعانى 20 ملن تەڭگە ايىپپۇل ءتۇستى. ال قۇرىققا ىلىنبەگەندەرى قانشاما؟ ارينە ءار تويحانادا دەر كەزىندە بايقالعان, كوزگە ىلىككەن پروبلەمانى شەشەتىن «كوكەلەرى» وتىرعانى بەلگىلى. سودان بولار, تويحانا يەلەرى وزدەرىن تىم ەركىن سەزىنەدى. ونىڭ زالالى حالىققا تيۋدە, تويدان كەيىن ءبىرازى اۋىر ىندەتكە شالدىعىپ, ومىرىنە قاۋىپ-قاتەر تونەدى. قوعامدىق كولىكتەردە, دۇكەندەردە جانە حالىق كوپ توپتاساتىن ورىنداردا قاجەتتى كارانتيندىك تالاپتار (ماسكا تاعۋ, قولداردى انتيسەپتيكتەرمەن وڭدەۋ, ادامدار اراسىندا قاشىقتىقتى ساقتاۋ جانە ت.ب.) ورىندالا بەرمەيتىنى كوپشىلىكتى قىنجىلتادى. ونى باقىلايتىن, تارتىپكە شاقىرىپ, رەتكە كەلتىرەتىن وڭىردەگى جاساقتالعان توپتار, سانيتارلىق-مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مەن ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى تولىق اتقارماي وتىرعانى كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى اكىمدىكتىڭ قولداۋىمەن كوروناۆيرۋستىڭ الدىن الۋ, قاتەرلى ىندەت تۇرعىندار اراسىندا تارالا قالعان كۇندە ونى ەمدەۋ شارالارىن قالاي وتكىزۋ كەرەك ەكەنىن انىقتاپ, ءدارى-دارمەك, قورعانۋ قۇرالدارى مەن تىنىس بەرۋ اپپاراتتارىن ساتىپ الىپ, ءبىراز دايىندىق جۇرگىزگەنى بەلگىلى. اتاپ ايتقاندا, وبلىس ورتالىعىنداعى بۇرىنعى قالالىق پەرزەنتحانا كوروناۆيرۋسقا شالدىققان اۋرۋلاردى ەمدەيتىن 200 توسەكتىك ارنايى اۋرۋحاناعا اينالدىرىلىپ, قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلدى. قالاداعى اۋرۋحانالارعا 4 كومپيۋتەرلىك توموگراف, ناۋقاستاردى ۇزدىكسىز وتتەگىمەن قامتاماسىز ەتەتىن 4 وتتەگى ستانساسى ورناتىلىپ, قاجەتتى كولەمدە تىنىس الۋ اپپاراتتارى, وتتەگى كوندەنساتورلارى, كوروناۆيرۋسقا قارسى پايدالانىلاتىن ءدارى-دارمەكتەر مەن قورعانۋ قۇرالداردىڭ ەكى ايلىق قورى دايىندالدى. ونىڭ ءبىرازى جەكە كاسىپكەرلەردىڭ قولداۋىمەن گۋمانيتارلىق كومەك رەتىندە جەتكىزىلدى. الداعى ۋاقىتتا حالىق كوپ شوعىرلانعان ايماقتارداعى ەمحانالار نەمەسە اۋرۋحانالار جانىنا كومپيۋتەرلىك توموگراف ورناتۋ جوسپاردا بار ەكەنىن ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆ ەسەپتىك كەزدەسۋىندە مالىمدەدى (جەكە كاسىپكەر, قازىر پارلامەنت دەپۋتاتى گۇلدارا نۇرىموۆانىڭ قولداۋىمەن مەركى اۋدانىنىڭ ورتالىعىنا كت جانە مرت قوندىرعىلارى 2020 جىلى قويىلعان).
مەديتسينالىق كومەكتى حالىققا قولجەتىمدى ەتۋ ءۇشىن وتكەن 2020 جىلى 8 جىلجىمالى مەديتسينالىق كەشەن الىنىپ, قازىرگى كۇندەرى اۋداندىق اۋرۋحانالارعا بەرىلدى. تەك ءتيىمدى پايدالانىلسا دەگەن وي مازالايدى. ايتپەسە, الگى «جىلجىمالى امبۋلاتوريا» ازىرشە (قىستىڭ قارلى-مۇزدى كەزەڭىنە بايلانىستى) بىرنەشە اۋداندا قاڭتارىلىپ تۇر. كوكتەم شىعىپ, جەر كەپكەندە ونىڭ مارشرۋتىن جاساپ, اۋىل تۇرعىندارىنا قاجەتتى مەديتسينالىق كومەكتى بارىنشا جاقسارتامىز دەپ وتىرعان اۋرۋحانا باسشىلارى بار. ويتكەنى الگى كەشەندە رەنتگەندىك, ستوماتولوگيالىق قوندىرعىمەن قاتار لور, گينەكولوگ, حيرۋرگ كابينەتتەرى بار. ارينە ونى كەرەكتى مامان-دارىگەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تۋىنداپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. «كادر بارلىق ماسەلەنى شەشەدى» دەگەن ءسوز ورىندى ايتىلعان. قازىرگى تاڭدا وبلىستىق ەمدەۋ-پروفيلاكتيكالىق مەكەمەلەرىنە 250 دارىگەر جەتىسپەيدى. سول كەمشىلىكتى تولتىرۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ الماتىداعى س.اسفەندياروۆ اتىنداعى مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتپەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, تارازدا ۋنيۆەرسيتەت فيليالىن اشۋعا قول جەتكىزدى. جوعارى كۋرس ستۋدەنتتەرى وبلىس ورتالىعىنداعى ەمحانالار مەن اۋرۋحانالاردا بىلگىر دارىگەرلەردىڭ كومەگىمەن ساپالى تاجىريبەدەن ءوتىپ, ديپلوم العاننان كەيىن وبلىستىق ەمدەۋ مەكەمەلەرىنە قىزمەتكە الىنباق. ونىڭ تيىمدىلىگىن ۋاقىت كورسەتە جاتار...
جالپى, وبلىس كولەمىندەگى اۋرۋحانالار مەن ەمحانا قىزمەتكەرلەرى كوروناۆيرۋس ىندەتىن ازايتۋ ماقساتىندا ءبىراز دايىندىق جۇمىسىن جۇرگىزدى. ونىڭ اراسىندا وبلىستىق كوپ بەيىندى بالالار اۋرۋحاناسى, تاراز قالالىق №5 ەمحانا, ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنىڭ ورتالىق اۋرۋحانا باسشىلىعى حالىق اراسىندا پاندەميانىڭ كەڭ تارالماۋىنا, پروفيلاكتيكالىق شارالاردىڭ ءمانىسىن دۇرىس ءتۇسىنىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ, باس سانيتارلىق دارىگەرلەردىڭ كارانتيندىك-ەپيدەميالىق تالاپتارىن ورىنداۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمساۋدا.
وكىنىشكە قاراي, ءبىراز ەمحانالار (قالالىق №7 جانە ت.ب.) مەن اۋرۋحانالار (مەركى اۋدانىنىڭ ورتالىق اۋرۋحاناسى) كوۆيدتىڭ ەكىنشى تولقىنىنا تولىق دايىن ەمەس. بۇل مەكەمەلەردىڭ باسشىلارى مەن ەپيدەميولوگتەرى قىزمەتتەرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراماي, پروفيلاكتيكالىق جۇمىستاردى اقساتىپ العان.
دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى جاعىنان ەمدەۋ-پروفيلاكتيكالىق مەكەمەلەردىڭ كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ ەكىنشى تولقىنىنا دايىندىق شارالارىن ۇدايى باقىلاۋدا ۇستاپ, ورىن العان كەمشىلىكتەردى قىسقا مەرزىمدە رەتكە كەلتىرگەندەرى ورىندى بولار ەدى. سونىڭ ءبىرى – شالعايداعى اۋداندىق اۋرۋحانالاردى شاعىن كولەمدى وتتەگى ستانساسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى. ايتپەسە بارلىعى قازىر وتتەگى تولتىرىلعان باللونداردى وبلىس ورتالىعىنان, ياعني تاراز قالاسىنان تاسۋعا ءماجبۇر. بۇل باللوندار دەر كەزىندە جەتكىزىلسە جاقسى, ال ولاي بولماي قالسا شە؟ ويلاناتىن ماسەلە...
الەمدى جايلاعان COVID-19 ىندەتىنىڭ بەتى, وكىنىشكە قاراي, ازىرشە قايتار ەمەس. دۇنيەجۇزى قاتەرلى ىندەتپەن كۇرەسۋگە بار مۇمكىندىگىن سالۋدا. سولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار. ايتسە دە, «ساقتانساڭ – ساقتايمىن» دەگەندەي, اۋرۋ جۇقتىرماۋ ازاماتتاردىڭ وزدەرىنە بايلانىستى ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق. كارانتيندىك تالاپتاردى ءار ازامات ورىندى قابىلداپ, ىندەتتەن قورعانۋ تالاپتارىن بارىنشا ساقتاسا, بۇل اۋىر تاجال-ىندەتتەن, ونىڭ اكەلەتىن زارداپتارىنان كوپ ۋاقىت وتپەي قۇتىلار ەدىك.
ساعىندىق وردابەكوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
جامبىل وبلىستىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى
تاراز
