2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى ەسەپ بويىنشا اقتوبە قالاسى تۇرعىندارىنىڭ 99,2%-ى مەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ 85,7%-ى ورتالىقتاندىرىلعان تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا اقتوبە قالاسى تۇرعىندارىنىڭ سانى 550 مىڭ ادامعا جەتسە, ورتالىقتاندىرىلعان قۇبىرمەن جەتەتىن اۋىز سۋ ءۇشىن جەكە تۇرعىندارعا تاريفتىك مولشەرلەمە 1 تەكشە مەترگە 85,5 تەڭگەنى قۇرايدى. قالا تۇرعىندارىنىڭ اۋىز سۋدى تاۋلىكتىك تۇتىنۋ مولشەرى دە جىلما-جىل ءوسىپ بارادى. ماسەلەن, سۋ تاراتۋ جەلىلەرى ارقىلى قالا تۇرعىندارىنا 2006 جىلى تاۋلىگىنە 62 227 تەكشە مەتر, 2015 جىلى 109 010 تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلسە, 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش تاۋلىگىنە 120 مىڭ تەكشە مەترگە جەتكەن. وسىلايشا, قالا مەن وعان قاناتتاس ەلدى مەكەندەر تۇرعىندار سانىنىڭ كوبەيۋىمەن ورتالىقتاندىرىلعان قۇبىر ارقىلى جەتەتىن اۋىز سۋدى تۇتىنۋ مولشەرى دە, سۋ ساپاسىنا دەگەن سۇرانىس تا وسۋدە. مۇنىڭ ءوزى قالانىڭ سۋ تاراتۋشى جەلىلەرىنە دە ەداۋىر سالماق ءتۇسىرىپ وتىر.
وبلىس ورتالىعى تۇرعىندارىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان بىرىڭعاي وپەراتور – «Aqtobe su-energy group» اق-نىڭ قالادا 1 116 شاقىرىمدىق قۇبىر جەلىسى بار. مونوپوليست 31 توعاننان جەراستى سۋىن جينايدى. سونىڭ ءبىرى – 1986-1987 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن, اقتوبە قالاسىنان 45 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى العا اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان قۇنداقتىقىر سۋ توعانى. بۇل جەردەن ارتەزياندىق تاسىلمەن جەراستى سۋى ەڭ ءبىرىنشى رەت 1986 جىلى الىنا باستادى. قازىرگى كۇنى 200 مەتر تەرەڭدىكتەن الىناتىن جەراستى سۋى رەزەرۆۋارعا جينالىپ تازارتىلعان سوڭ, 45,3 شاقىرىم قۇبىرمەن اقتوبە قالاسىنا جىبەرىلەدى. بيىل قۇنداقتىقىردىڭ 8 ۇڭعىسىن تازارتۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىنىپ, جەر استىنان الىناتىن سۋ كولەمى ۇلعايتىلماق.
كوپ قاباتتى ۇيلەرگە جانە عيماراتتارعا جىلۋ بەرىپ, اۋىز سۋمەن جابدىقتايتىن جانە كارىز جەلىلەرىنە جاۋاپتى بىرىڭعاي وپەراتورعا اينالعان «Aktobe su-energy group» اق قىزمەتىنە تۇرعىنداردىڭ شاعىمى شىلدە-تامىز ايلارىندا كوبەيەدى. ويتكەنى جاز ورتاسىندا اقتوبە قالاسىنىڭ شەتكى اۋداندارى – تۇرعىن ءۇي قالاشىعى, اقجار, باۋىرلاستار ەلدى مەكەندەرى تۇرعىندارىنا سۋ جەتپەيدى. باۋىرلاستار تۇرعىن ءۇي الابىنىڭ تۇرعىندارى 10 شاقىرىم اقتوبە قالاسىنان بوتەلكەمەن اۋىز سۋ تاسيتىنىن ايتىپ شاعىنادى. بوشكەلەپ سۋ ساتاتىندار دا وسى كەزەڭدە توڭىرەكتەيدى.
وبلىس ورتالىعىنداعى تۇرعىن ءۇي قالاشىعى اۋدانىنداعى ەسكى كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ جوعارى قاباتتارىنا دا سۋ كوتەرىلمەيدى. جازدا اقجار ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىندارى دا اۋىز سۋ تاپشىلىعىن سەزىنەدى. تاڭەرتەڭگىلىك جانە كەشكىلىك ساعاتپەن بەرىلەتىن سۋ قۇبىردان سىزدىقتاپ قانا اعادى. اقتوبە اگلومەراتسياسىنا كىرەتىن اقجار ەلدى مەكەنىندە جەراستى سۋى 4 ۇڭعىدان قازىلسا دا سۋ جەتپەي جاتىر. ويتكەنى, سۋ توعانى 1200 جەر ۋچاسكەسىنە ارناپ سالىنعانىمەن, بۇگىندە مۇنداعى ابونەنت سانى 2 750-گە وسكەن. قالا اكىمى اسحات شاحاروۆ اقجارداعى سۋ تاپشىلىعىن جويۋ ءۇشىن كوكتەمدە قوسىمشا 2 ۇڭعى قازىلادى دەپ سەندىردى.
«Aktobe su-energy group» سۋ جەتىسپەۋشىلىگىن تاراتۋشى جەلىلەرىنىڭ توزعاندىعىمەن تۇسىندىرسە, تۇرعىنداردىڭ پىكىرى باسقاشا. جۇرتشىلىق قالاداعى سۋ جەتىسپەۋشىلىگىنە اۋىز سۋدى بەي-بەرەكەت پايدالانىپ جاتقان كاسىپكەرلىك نىساندارى كىنالى دەيدى. سونىڭ ىشىندە اقتوبەدەگى مونشا, ساۋنا, كولىك جۋاتىن ورىندار شارۋاشىلىق قىزمەتتەرىندە تەحنيكالىق سۋدى ەمەس, قۇبىرمەن كەلەتىن اۋىز سۋدى شەكتەن تىس مولشەردە پايدالانىپ وتىر. ولاردى ەشكىم باقىلاپ جاتقان جوق. ويتكەنى كاسىپكەرلەر قىزمەتىن تەكسەرۋگە ءموراتوريدىڭ جاريالانۋى دا قولبايلاۋ بولىپ تۇر. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن جەرگىلىكتى بيلىك كاسىپكەرلىك نىساندارىنان تەحنيكالىق سۋدى پايدالانۋدى تالاپ ەتە باستاعان بولاتىن. ول ءۇشىن ءار نىسان ءوز اۋماعىندا ۇڭعى قازىپ السىن دەگەن شەشىم شىقتى, بىراق قازىر ارتى سۇيىلدى. قازىرگى كەزدە كولىك جۋاتىن ورىندار, قوعامدىق مونشا-ساۋنالار تەحنيكالىق ماقساتتاعى سۋدى پايدالانۋعا اسىعار ەمەس. وسىلايشا ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋدى بەي-بەرەكەت قولدانۋدىڭ سوڭى سۋ تاپشىلىعىنا اكەلىپ وتىر. قالانىڭ جاسىل جەلەگىن سۋارۋعا تەحنيكالىق سۋدى پايدالانۋ جونىندەگى جوبا دا اياقسىز قالدى.
بۇگىندە قالا ىرگەسىندەگى سازدى, پەسچانكا, قارعالى, ەلەك وزەندەرى ارنالارىنىڭ تومەندەۋىنەن جەراستى تۇششى سۋ قورى ەداۋىر ازايدى. ونىڭ ۇستىنە, سوڭعى 15 جىلدان بەرى جەراستى سۋ كوزدەرىنىڭ قورى زەرتتەلگەن ەمەس. بۇل تۋرالى 2006 جىلى جاسالعان قالانىڭ باس جوسپارىندا عانا ايتىلادى. وسى جوسپاردا اقتوبەنى سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن تۇششى سۋ كوزى «ەلەكتىڭ وڭ جاق جاعالاۋى مەن سول جاق جاعالاۋىنداعى سۋ توعاندارى, تامدى سۋ توعانى, جوعارى قارعالى سول جاق جاعالاۋ سۋ توعانى جانە قۇنداقتىقىر سۋ توعانى» دەپ كورسەتىلگەن. سودان بەرى جەر بەتى مەن جەراستى سۋ كوزدەرىنىڭ قورعالۋى, ونىڭ قازىرگى جاعدايى تۋرالى گيدرولوگ مامانداردىڭ تولىق زەرتتەۋى جۇرگىزىلگەن ەمەس. اقتوبە وبلىسىنداعى جەر بەتى جانە جەراستى سۋ كوزدەرىن قورعاۋعا تىكەلەي جاۋاپتى «سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى جايىق-كاسپي باسسەيندىك ينسپەكتسياسى» مەكەمەسىنىڭ اقتوبە اۋماقتىق ءبولىمى مەن «قازسۋشار» رمك اقتوبە فيليالىنىڭ جۇمىسى تۋرالى ەشكىم بىلمەيدى, بۇل مەكەمەنىڭ ماماندارى وزەن-كولدەردىڭ قازىرگى جاعدايىن ايتىپ, جەراستى سۋ كوزدەرىنىڭ لاستانۋى مەن قورعالۋى تۋرالى ماسەلە كوتەرىپ, جۇرت الدىنا شىعىپ كورگەن ەمەس.
وبلىس ورتالىعىنداعى ورتالىقتاندىرىلعان سۋ, كارىز جەلىلەرىنىڭ ەسكىرۋى كارىزدىك سورعىلاردىڭ قىزمەتىن قايتا جابدىقتاۋعا دەگەن قاجەتتىلىكتى تۋعىزىپ وتىر. قولدانىستاعى كوللەكتورلار مەن كارiزدiك سورعى بەكەتتەرىنىڭ جاي-كۇيى, وعان جالعاسقان كارىز قۇبىرلارىن قايتا جاڭعىرتۋ, پايدالانىلعان لاس سۋلاردى بيولوگيالىق تازالاۋ ارقىلى قايتا وڭدەۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماڭىزدى شارۋالاردىڭ ءبىرى. جەرگىلىكتى تابيعات جاناشىرلارى مەن ەكولوگتاردىڭ مالىمدەۋىنشە, اقتوبە قالاسىن ەڭ ءبىرىنشى لاستاۋشىلاردىڭ قاتارىندا ابدەن توزعان كارىزدىك جەلىلەرى تۇر.
اقتوبە
