وسى ۋاقىتقا دەيىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تىزگىنىن ءبىراز ازامات ۇستادى دەسەك, سولاردىڭ ىشىندە ايماقتى 2003-2007 جىلدار ارالىعىندا باسقارعان تايىر ايمۇحامەت ۇلى مانسۇروۆ سياقتى ىسكە جەدەل كىرىسىپ, ءبىرىن ۇساق, ءبىرىن ءىرى دەمەي, بارلىق ماسەلەلەردى بىردەي قامتۋعا قۇلشىنىس تانىتقاندارى, ارتىنا حالىق ايتا جۇرەرلىكتەي جاقسى ءىز قالدىرعاندارى كوپ ەمەس. ول العاشقى كۇننەن وزىنە مەملەكەت باسشىسى كورسەتكەن سەنىمدى اقتاۋعا قۇلشىنا كىرىسىپ, ءتورت جىلدىڭ ىشىندە تالاي ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشتى. ت.مانسۇروۆ ءوڭىرىمىزدى باسقارعان جىلدارى قارجى جوق دەگەن جەلەۋمەن جارتى الاڭى ساۋداگەرلەرگە جالعا بەرىلىپ, جابىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىن تولىقتاي قالپىنا كەلتىردى, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ءوسىرۋ ماقساتىندا قازاق ءتىلى ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن بىردەن ەلۋ پايىزعا ءوسىردى, تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە قالالىق گازەت شىعارۋعا ۇيىتقى بولدى, جۇرت الدەقاشان «ساقالدى قۇرىلىستاردىڭ» قاتارىنا جاتقىزىپ قويعان, كوزگە شىققان سۇيەلدەي بولعان قىزىلجار ورتالىق مەشىتى مەن پراۆوسلاۆيە شىركەۋىن ءبىر كۇندە ىسكە قوستى, ۇلى اباي مەن ا.پۋشكينگە ەسكەرتكىش قويدى... ت.ا.مانسۇروۆ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا اكىم بولىپ كەلمەسە, ابىلايدىڭ اق ءۇيى دە قالپىنا كەلمەس ەدى, دەيدى جەرگىلىكتى تۇرعىندار. ول راس. تايىر ايمۇحامەت ۇلى تالاي جىلداردان بەرى جىرى تاۋسىلماي كەلە جاتقان بۇل ماسەلەنىڭ دە نۇكتەسىن قويىپ, قىزىلجاردىڭ تورىنە ۇلى حانعا ەسكەرتكىش ورناتىپ كەتتى.
جاقىندا ەۋرازەق-ءتىڭ باس حاتشىسى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما ەكى جىلدىعىن اتاپ وتۋگە ارنالعان سالتاناتقا قاتىسۋ ءۇشىن استاناعا كەلگەندە ءبىز وعان جولىعىپ, وسى توڭىرەكتە اڭگىمە قوزعاعان ەدىك.
– تايىر ايمۇحامەت ۇلى, ءسولتۇستىكقازاقستاندىقتار ءسىزدى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساعىنىشپەن ەسكە الادى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تىزگىنىن ءبىراز ازامات ۇستادى دەسەك, سولاردىڭ ىشىندە ايماقتى 2003-2007 جىلدار ارالىعىندا باسقارعان تايىر ايمۇحامەت ۇلى مانسۇروۆ سياقتى ىسكە جەدەل كىرىسىپ, ءبىرىن ۇساق, ءبىرىن ءىرى دەمەي, بارلىق ماسەلەلەردى بىردەي قامتۋعا قۇلشىنىس تانىتقاندارى, ارتىنا حالىق ايتا جۇرەرلىكتەي جاقسى ءىز قالدىرعاندارى كوپ ەمەس. ول العاشقى كۇننەن وزىنە مەملەكەت باسشىسى كورسەتكەن سەنىمدى اقتاۋعا قۇلشىنا كىرىسىپ, ءتورت جىلدىڭ ىشىندە تالاي ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشتى. ت.مانسۇروۆ ءوڭىرىمىزدى باسقارعان جىلدارى قارجى جوق دەگەن جەلەۋمەن جارتى الاڭى ساۋداگەرلەرگە جالعا بەرىلىپ, جابىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىن تولىقتاي قالپىنا كەلتىردى, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ءوسىرۋ ماقساتىندا قازاق ءتىلى ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن بىردەن ەلۋ پايىزعا ءوسىردى, تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە قالالىق گازەت شىعارۋعا ۇيىتقى بولدى, جۇرت الدەقاشان «ساقالدى قۇرىلىستاردىڭ» قاتارىنا جاتقىزىپ قويعان, كوزگە شىققان سۇيەلدەي بولعان قىزىلجار ورتالىق مەشىتى مەن پراۆوسلاۆيە شىركەۋىن ءبىر كۇندە ىسكە قوستى, ۇلى اباي مەن ا.پۋشكينگە ەسكەرتكىش قويدى... ت.ا.مانسۇروۆ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا اكىم بولىپ كەلمەسە, ابىلايدىڭ اق ءۇيى دە قالپىنا كەلمەس ەدى, دەيدى جەرگىلىكتى تۇرعىندار. ول راس. تايىر ايمۇحامەت ۇلى تالاي جىلداردان بەرى جىرى تاۋسىلماي كەلە جاتقان بۇل ماسەلەنىڭ دە نۇكتەسىن قويىپ, قىزىلجاردىڭ تورىنە ۇلى حانعا ەسكەرتكىش ورناتىپ كەتتى.
جاقىندا ەۋرازەق-ءتىڭ باس حاتشىسى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما ەكى جىلدىعىن اتاپ وتۋگە ارنالعان سالتاناتقا قاتىسۋ ءۇشىن استاناعا كەلگەندە ءبىز وعان جولىعىپ, وسى توڭىرەكتە اڭگىمە قوزعاعان ەدىك.
– تايىر ايمۇحامەت ۇلى, ءسولتۇستىكقازاقستاندىقتار ءسىزدى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساعىنىشپەن ەسكە الادى.
وبلىستى باسقارعان جىلدارى وڭىرگە جاڭا لەپ, وركەندى وزگەرىستەر اكەلگەنىڭىزدى ولار ۇمىتا قويعان جوق. اسىرەسە, ابىلايدىڭ اق ءۇيىن قالپىنا كەلتىرگەنىڭىزگە ەل ريزا. بۇل ءوزى, قولىندا بيلىگى بارلار حالىقتى ەمەكسىتىپ-ەمەكسىتىپ, جىلى جاۋىپ قويا بەرەتىن, سوناۋ كەڭەس زامانىنان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە-ءتىن. قاتارى سيرەپ قالعان كونەكوز قاريالار بولماسا, جاستار جاعى تەرىسكەيدەگى قالادا قازاقتىڭ اتاقتى حانىنىڭ ورداسى بولعانىن, ەسكى دە بولسا, سول وردانىڭ سۇلباسى ءالى بارىنان حابارسىز ەدى. قازىر قىزىلجار توپىراعىنا تابانى تيگەندەردىڭ مۇندا كەلمەيتىندەرى نەكەن-ساياق. بىراق سولاردىڭ ءبارى بىردەي ابىلايدىڭ اق ءۇيىنىڭ قالاي قالپىنا كەلتىرىلگەنىن بىلە بەرمەيدى. سىزدەن وسى جايىندا سۇراماس بۇرىن جاڭا قىزمەتىڭىزگە كىرىسەر-كىرىسپەستە, باسقا جۇمىستاردىڭ باستان اسىپ جاتقانىنا قاراماستان, وسى ىسكە دەن قويۋىڭىزعا نە سەبەپ بولعانىن بىلگىم كەلەدى.
– ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ ەڭبەكتەرىندە ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ۇدايى ايتىپ كەلەدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» دەپ اتالاتىن جولداۋىندا دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «تاعىلىمى مول تاريحىمىزبەن, ۇلى بابالاردىڭ ۇلاعاتتى ومىرىنەن الار تالىمىمىزبەن ءبىز الداعى اسۋلاردان القىنباي اسامىز... بابالاردىڭ ەرلىگى, بۇگىنگى بۋىننىڭ ەرەن ىستەرى جانە جاس ۇرپاقتىڭ جاسامپازدىعى اراسىندا ساباقتاستىق بولسا عانا ءبىز «ماڭگىلىك ەل» بولامىز», دەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, ابىلاي حان – ۇرپاققا مۇرا, ۇلتقا ۇران بولا العان ۇلى تۇلعا, قازاق ەلىنىڭ عاسىرلىق تاريحىن جاساپ كەتكەن اسا ءىرى قايراتكەر. XVIII عاسىرداعى قازاق ەلىنىڭ تاريحىن ابىلايسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ول ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «قازاق ورداسىن ەڭسەلى ەل ەتۋ ىسىنە سانالى عۇمىرىن ارنادى. ۇلان-عايىر جەرىمىزدى جاۋدان ازات ەتىپ, ەلىمىزدىڭ ەتەك-جەڭىن بۇتىندەدى... الماعايىپ سۇراپىل زاماندا ەسەڭگىرەگەن ەلگە ەس كىرگىزىپ, ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرە بىلگەن ابىلاي ەرلىگى مەن اقىل-پاراساتىن قاتار جۇمساعان سارابدال ساياساتكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا قازاق حالقىن جويىلىپ كەتۋدەن ساقتاپ قالدى». مىنە, كونە قىزىلجار توپىراعىنان وسىنداي دانا دا دارا تۇلعانىڭ ءىزى تابىلىپ جاتسا, وعان نازار اۋدارماۋعا, ونىڭ ۇلاعاتتى ءومىر تاريحىن ۇلتقا, ۇرپاققا كەڭىنەن ونەگە ەتۋگە كۇش سالماۋعا بولاتىن با ەدى. بۇگىنگى جاس ۇرپاق قازاق ەلىنىڭ تاعدىرىندا ەلەۋلى ءرول اتقارعان تۇلعالاردى ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس. مەملەكەت تاريحىنا, داڭقتى بابالارى ءجۇرىپ وتكەن جولدىڭ بۇرالاڭى مەن بۇلتارىستارىنا, قيلى كەزەڭدەرى مەن تاعدىرلى شەشىمدەرىنە, اقتاڭداق بەتتەرىنە قانىق ۇرپاقتىڭ عانا جۇرەگىنە وتانشىلدىق سەزىمى ورنىعىپ, بويىندا مەملەكەتشىل قاسيەتتەر وركەن جايادى, سولار عانا وزىنە تيەسىلى زامانا جۇگىن دىتتەگەن مەجەسىنە ابىرويمەن جەتكىزە الادى. سوندىقتان, ابىلاي حان مەن ونىڭ ءداۋىرى ءبىزدى جاي عانا قىزىقتىرىپ قويعان جوق, ونىڭ ەرلىگى مەن ورلىگىن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ ارقىلى جاستاردىڭ وي-ساناسىنىڭ دۇرىس قالىپتاسۋىنا قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن تۇسىنگەندىكتەن قۇلشىنا ىسكە كىرىستىك.
– كەزىندە جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى ابىلايدىڭ اق ءۇيىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى ماسەلەنى قايتا-قايتا كوتەرگەنمەن, بيلىك باسىنداعىلار ءتورت قابىرعاسى عانا قالعان ءۇيدىڭ جۇرناعىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاريحي ەسكەرتكىشتەر ساناتىنا قوسۋدان ارىگە بارا الماعان ەدى. وعان, مۇمكىن, سول كەزدە حان ورداسىنىڭ ەسىل وزەنىنىڭ بويىندا تۇرعىزىلعانىنا كۇمان كەلتىرۋشىلەردىڭ دە بولعانى, ولاردى يلاندىراتىنداي مۇراعات قۇجاتتارىنىڭ جەتىمسىزدىگى دە اسەر ەتكەن شىعار-اۋ دەگەن وي دا كەلەدى. ايتەۋىر نە كەرەك, ءىس العا باسپادى, حان ورداسىن قالپىنا كەلتىرۋدى قولعا الۋعا ەشكىمنىڭ جۇرەگى داۋالامادى. وسىنىڭ ءوزى-اق ونىڭ كۇرمەۋى قيىن ءىس بولعانىن اڭعارتقانداي ما, قالاي؟
– جوعارىدا ايتقانىمداي, ابىلاي حان ومىرىنە قاتىستى كەز كەلگەن دەرەك ءبىز ءۇشىن باعا جەتپەس قۇندىلىق. ونى پايدالانباساق, حالىق كادەسىنە جاراتپاساق, ءبىز كوپ نارسەدەن ۇتىلار ەدىك. وسىنى ەسكەرىپ ءبىز 2004 جىلعى اقپان ايىنىڭ باسىندا ءبىر توپ مامانداردى قاتىستىرا وتىرىپ, ابىلايدىڭ اق ۇيىنە قاتىستى مۇراعات قۇجاتتارىن زەردەلەۋگە كىرىستىك. اقيقاتى سول, وسى ىسكە دەن قويعان جۋرناليستەر, ولاردىڭ اراسىندا قازىر «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە شولۋشى بولىپ ىستەيتىن جاقسىباي سامرات تا بار, ولكەتانۋشىلار ابىلاي حاننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى ءبىراز دەرەكتەر جيناستىرعان ەكەن. وسى قۇجاتتارمەن تانىسا كەلە, ولاردىڭ وسى ءۇيدى تاريحي ەسكەرتكىش رەتىندە قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك دەگەن تالاپتارى ورىندى دەپ تاپتىم.
ابىلاي حاننىڭ رەزيدەنتسياسى ەكاتەرينا ءىى پاتشايىمىنىڭ وكىمىمەن 1762 – 1765 جىلدارى تۇرعىزىلعان. وكىنىشكە وراي, اعاشتان قيىلعان نىساندار حIX عاسىردا قىزىلجاردىڭ ويقالا دەپ اتالاتىن بولىگىنىڭ ءبىراز اۋماعىن شارپىعان ءورت كەزىندە كۇيىپ كەتكەن. كەيىن وسى جەرگە قىزىل كىرپىشتەن ەكى قاباتتى اسكەري لازارەت سالىنعان. ءححى عاسىرعا ونىڭ دا جۇرناعى عانا جەتتى.
– قازىر حان ورداسى اتشاپتىرىم جەردى الىپ جاتىر. ال بۇرىن بۇل جەردە قالاي بولسا سولاي سالىنعان ەسكى ۇيلەر, شاعىن مەكەمەلەر كوپ ەدى عوي. وسى ماسەلەنى قالاي شەشتىڭىزدەر؟
– جوبا بويىنشا رەسمي تۇردە «ابىلاي حاننىڭ رەزيدەنتسياسى» اتالعان كەشەندى ءبىز ءاۋ باستان كوپشىلىك قىزىقتايتىن تاريحي-مادەني مۇراجاي رەتىندە قاراستىرساق تا, ونىڭ توڭىرەگىن جاسىل جەلەگى جايقالعان ساياباققا, قالا تۇرعىندارى دەمالاتىن كورىكتى ورىنعا اينالدىرۋدى ويلاستىردىق. ابىلايدىڭ اق ءۇيى ءوز زامانىندا وتە قولايلى جەرگە – بيىك جارقاباققا ورنالاستىرىلعان. الايدا, ونى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن باستاۋ ءۇشىن, ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان, ماڭايىنداعى جەكەمەنشىك كاسىپورىنداردى, ونىڭ ىشىندە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ سپورت كەشەنى دە بار, تۇرعىن ۇيلەردى باسقا جاققا كوشىرۋ كەرەك بولدى. ماماندارمەن اقىلداسا كەلە, ءبىز حان ورداسىن حVIII عاسىرداعى باس جوسپارعا سايكەستەندىرۋ, بارلىق كورىنىستەردى تاريحي دالدىكپەن بەرۋ ءۇشىن ءبىر گەكتاردان استام جەردى بوساتۋ قاجەتتىگىنە كوز جەتكىزدىك. بۇل دا وڭاي شەشىلە قويمايتىن ماسەلە ەدى. ويتكەنى, جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندارىن باسقا جەرگە كوشىرۋگە نەمەسە ءومىر بويى تۇرىپ جاتقان جەرلەرىن تاستاپ كەتۋگە كىم كەلىسە قويسىن. دەگەنمەن, ولارعا جاعدايدى تۇسىندىرۋگە تىرىستىق. ءسويتىپ, بۇل ماسەلە ۋ-شۋسىز, ويداعىداي شەشىلدى. ماسەلەن, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە وزدەرى قالاعان جەرگە جاڭا سپورت كەشەنىن سالىپ بەردىك. ال, وسىعان دەيىن تۇرمىسقا قولايسىز ەسكى ۇيلەردە تۇرىپ كەلگەن تۇرعىندارعا جاڭا ۇيلەردەن پاتەرلەر ءبولىندى. سول سياقتى, اۆتوتۇراق پەن تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى دا يەلەرىنىڭ كەلىسىمىمەن باسقا جەرلەرگە كوشىرىلدى.
ابىلاي حاننىڭ اق ءۇيىن قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارلارىن ناقتىلاۋ ماقساتىندا ءبىز ماسكەۋدەگى رەسەي يمپەرياسى سىرتقى ساياسات مۇراعاتىنان, ورىنبور مەملەكەتتىك مۇراعاتىنان, رەسەيدىڭ ەجەلگى اكتىلەر مەملەكەتتىك مۇراعاتىنان جانە رەسەيدىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنان قوسىمشا ماتەريالدار سۇراتىپ الدىق. وسىنداي دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلگەننەن كەيىن مەن 2005 جىلدىڭ 1 اقپانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, ول كىسىنى ابىلايدىڭ اق ءۇيىن قالپىنا كەلتىرۋگە بايلانىستى جوبالىق ۇسىنىستارمەن تانىستىردىم. پرەزيدەنت ۇسىنعان ماتەريالدارمەن تانىسا كەلە, بۇل تاريحي ەسكەرتكىشتى قالپىنا كەلتىرۋ ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ مادەني مۇراسىن ساقتاۋ مەن زەرتتەۋدە ماڭىزدى وقيعا بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى. سونداي-اق, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى رەزيدەنتسيانى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىزدى قولداپ, بۇكىل كەشەندى جوعارى ارحيتەكتۋرالىق دەڭگەيدە قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بۇل ىسكە «كازرەستاۆراتسيا» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ ارحيتەكتورلارى مەن جوبالاۋشىلارىن قاتىستىرۋعا تاپسىرما بەردى. پرەزيدەنت, سونداي-اق, رەزيدەنتسيانىڭ الدىنا ابىلاي حاننىڭ ەسكەرتكىشىن قويۋ جونىندەگى ۇسىنىسىمىزدى دا قولدادى. تەك مۇنى جاساۋعا قازاقستاننىڭ ەڭ ۇزدىك مۇسىنشىلەرى مەن ارحيتەكتورلارىن قاتىستىرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
– ول ءبىر, كوپ ماسەلەلەردى شەشۋگە قارجىنىڭ تاپشىلىعى قولبايلاۋ بولعان كەز ەدى عوي. ماسەلەنىڭ وسى جاعى قالاي شەشىلدى؟
– قازاقتا «كوڭىل جۇيرىك پە, كوك دونەن جۇيرىك پە؟» دەگەن ءسوز بار عوي. بۇل زاماندا قولىڭدا قارجىڭ بولماسا, قانداي جاقسى ويلاردىڭ ءوزى جۇزەگە اسپاي قالاتىنى شىندىق. ءبىز ونىڭ ءبىراز جولدارىن قاراستىردىق, ءوز مۇمكىندىگىمىزدى دە تارازى باسىنا تارتتىق. وسىلاي جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ ونداي سالماقتى كوتەرە المايتىنىنا كوز جەتكىزدىك. وسىدان كەيىن ءبىز وسى ماسەلەنى 2004 – 2006 جىلدارعا ارنالعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ قاراۋىنا ۇسىندىق. ءسۇيىنىشتىسى سول, كەڭەستىڭ ءتوراعاسى ي.تاسماعامبەتوۆ كوپ سوزباي ابىلايدىڭ اق ءۇيى مەموريالدىق كەشەنىن رەسپۋبليكالىق «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
«كازرەستاۆراتسيا» رمك (باسشىسى ق.تۇياقباەۆ) قاتىسۋىمەن رەزيدەنتسيانى رەكونسترۋكتسيالاۋدىڭ جوباسى جاسالعاننان كەيىن قۇرامىندا «دارا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ا.جانسۇگىروۆ, الماتى قالاسىنىڭ باس ارحيتەكتورى س.بايماعامبەتوۆ, ءمۇسىنشى ق.ساتىبالدين, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ باس ارحيتەكتورى ۆ.زاتاي جانە «قۇلاگەر» قۇرىلىس كورپوراتسياسىنىڭ باس ديرەكتورى ت.ەگىنباەۆ بار, توپ كەشەننىڭ ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىس جوباسىن جاساۋمەن اينالىستى.
وسى جۇمىستار اياقتالعاننان كەيىن مەن 2005 جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆقا حات جازىپ, رەزيدەنتسيانى رەكونسترۋكتسيالاۋعا قاجەتتى قارجى ءبولۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋىن سۇرادىم. پرەزيدەنت ءبىزدىڭ بۇل ءوتىنىشىمىزدى قاناعاتتاندىرىپ, ۇكىمەتكە قارجى ءبولۋ تۋرالى نۇسقاۋ بەردى. ءسويتىپ, ءبىز ەكى جىلدىڭ ىشىندە ابىلاي حاننىڭ اق ءۇيىن قالپىنا كەلتىردىك.
– جوعارىدا حاننىڭ اق ءۇيىنىڭ باستاپقى قالپىن بارىنشا ساقتاۋعا ءمان بەرىلگەنىن ايتتىڭىز عوي. وسى ماقسات قانشالىقتى ورىندالدى؟
– ارينە, بۇگىن ايتۋعا عانا وڭاي. ايتپەسە, حان ۇيىنە العاشقى بەينەسىن بەرۋ وسى ىسكە قاتىسقانداردان جوعارى كاسىبي شەبەرلىكتى, اسقان جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتكەنى ءسوزسىز. الدىمەن قابىرعالارى ەرەكشە بەرىك بولۋى ءۇشىن تەمىر بەلدىكتەرمەن بەكىتىلدى. ىرگەتاستار قايتا قۇيىلدى. ەكى قاباتتى ءۇيدىڭ ءىشى-سىرتى كىرپىشپەن قاپتالدى. بارلىق بولمەلەر كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, ءحVىىى عاسىر ۇلگىسىندە ۇلتتىق ناقىشپەن بەزەندىرىلدى. ءبىرىنشى قاباتتا بەينە زالدار, جادىگەرلەردى قوياتىن ارنايى ورىندار ورنالاسسا, ەكىنشى قاباتتا حاننىڭ كەلۋشىلەردى قابىلدايتىن جانە جاتىن بولمەلەرى جابدىقتالدى. حاننىڭ جاستىق شاعىنا, وسكەن ورتاسىنا, مەملەكەتتىك قىزمەتىنە قاتىستى دۇنيەلەر دە وسىندا قويىلدى.
قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ جولىندا جوڭعارلارمەن تاريحي سوعىسىن بەينەلەيتىن ديورامانىڭ دا كەلۋشىلەر نازارىن اۋدارارى ءسوزسىز.
كەلۋشىلەر حان ورداسىنا گرانيت باسپالداقتارمەن كوتەرىلەدى. اۋلاداعى حاننىڭ ءىس كەڭسەسى, قوناقۇيى, مونشاسى دا قالپىنا كەلتىرىلدى.
كەشەننىڭ الدىنا قويىلاتىن ابىلاي حاننىڭ ەسكەرتكىشى توڭىرەگىندە دە قىزۋ پىكىر الماسۋلار بولدى. اقىرى نە كەرەك, ءبىر توپ مۇسىنشىلەر مەن ارحيتەكتورلاردى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنا جىبەرىپ, ولار بەلگىلى فرانتسۋز ءمۇسىنشىسى ەتەن-موريس فالكونە جاساعان پەتر ءى ەسكەرتكىشىمەن جان-جاقتى تانىسىپ قايتتى. وسى ساپاردان كەيىن وردانىڭ ءدال الدىنا حاننىڭ ارعىماق اتقا مىنگەن ەسكەرتكىشىن قويۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
مىنە, وسىلاي ءبىز ابىلاي حاننىڭ اق ءۇيىن ومىرگە قايتا اكەلدىك. بۇل قۇرىلىس قاي جاعىنان الساق تا ماقتانۋعا تۇرارلىقتاي بولىپ شىقتى. ونى 2008 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا كەلگەن ساپارىندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءوزى اشتى.
– بۇگىندە ابىلاي حاننىڭ اق ءۇيى تاريحي قۇندىلىق قانا ەمەس, حالىقتىڭ سۇيىكتى ورنىنا اينالىپ وتىرعانى ءسوزسىز. ونىڭ قىزمەتىنىڭ نەگىزگى ماقساتى جايلى نە ايتار ەدىڭىز؟
– اتالمىش كەشەن بارلىق قالالىقتار مەن مەيماندارعا قازاق جەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن ابىلاي حان داۋىرىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇندا اتاقتى حاننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى قۇندى دەرەكتەر شوعىرلانعان. دەگەنمەن, مەنىڭ ويىمشا, كەشەن قىزمەتى قولدا بار قۇجاتتار مەن جادىگەرلەردى كەلۋشىلەر نازارىنا ۇسىنۋمەن عانا شەكتەلمەۋگە ءتيىس. كەشەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ابىلاي حان داۋىرىنە قاتىستى زەرتتەۋلەردەن, عىلىمي ىزدەنىستەردەن شەت قالماعانى ءجون. قازىر ۇلتتىق تاريحىمىز تاۋەلسىز جاڭا كوزقاراس تۇرعىسىنان تۇبەگەيلى قايتا زەردەلەنۋدە. ال اۋمالى-توكپەلى الاساپىراندى باستان كەشكەن ابىلاي حاننىڭ زامانى – الىپتار ءداۋىرى. ءومىر مەن ءولىمنىڭ بەتتەسكەن تۇسىندا ابىلايدىڭ قاسىندا ۇزەڭگىلەس سەرىكتەرى – اقىلى وزعان ابىزدار, تورەلىگى ءادىل بيلەر, جۇرەگى تۇكتى باتىرلارى دا بولعان. اتامەكەن جەرى ءۇشىن قاسىقتاي قانىن قيعان سول بابالاردىڭ ەرلىك ىستەرى تۋرالى مالىمەتتەر تولىعا تۇسسە, ابىلاي حاننىڭ دا تۇلعاسى اسقاقتاي بەرەرى انىق.
اڭگىمەلەسكەن
جاراسباي سۇلەيمەنوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
