«ايقاپ» جۋرنالى 1911-1915 جىلدارى شىعىپ تۇردى. تارالىمى 1 مىڭ دانا بولدى. سوڭعى سانى 1915 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا جارىق كورگەن جۋرنالدىڭ ەلدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك ومىرىندە وراسان زور ءرول اتقارعانىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. ءبىر ءوزى ۇيىمداستىرۋشى, باسپاگەر, باس رەداكتور بولعان سەراليننىڭ تاباندىلىعىنا, توزىمدىلىگىنە, يكەمدىلىگىنە, ىسكەرلىگىنە تاڭ قالاسىڭ. بايلاردان اقشا جيناپ, جۋرنال ارقىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش رومانىن جازۋعا كونكۋرس جاريالاعان.
تۋمىسىنان حالىق جاعىندا بولىپ, ەلىنىڭ اۋىر تۇرمىس-ءحالىن, مادەنيەتىنىڭ تومەندىگىن, قاراڭعىلىعىن كورىپ وسكەن مۇحامەدجان ءتارىزدى وزىق ويلى ازاماتتار عانا وسىنداي ەلدىك ىسكە باراتىن ەدى. اكەسى سەرالى ەرۋالى ۇلى سياقتى مۇحامەدجان دا اقىندىقتى مۇرات ەتتى. زەرەكتىگىمەن تاتار, ورىس, پارسى تىلدەرىن جاقسى ءبىلدى. «رۇستەم-زورابى» داستانىن پارسى تىلىنەن ەركىن اۋدارعانى, ورىس گازەتتەرىندە ءتىلشى بولىپ ىستەگەنى, تاتار مەكتەبىنەن دە ءبىلىم العانى وعان دالەل. سەرالى اقىننىڭ وتارشىلدىققا قارسى شىعارعان ولەڭدەرى وعان قاتتى اسەر ەتكەنى بايقالادى. ورىس رەۆوليۋتسيونەرلەرىمەن قارىم-قاتىناستا بولۋى ساياسي ساۋاتىنىڭ تەز جەتىلۋىنە ىقپال جاساعان. بارىنەن بۇرىن ونىڭ احمەت بايتۇرسىنوۆپەن, مىرجاقىپ دۋلاتوۆپەن, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆپەن ادەبي, رۋحاني بايلانىستا بولۋى, پىكىرلەستىگى ومىرلىك ۇستانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولعان. مۇحامەدجان دا قازاقتىڭ ءبىر ارىسى. تەگىندە ارىستار ءبىرىن ءبىرى تابا, تابىسا بىلگەن, بىرىنە ءبىرى تۇرتكى, قوزعاۋشى كۇش بولا العان. مۇحامەدجاننىڭ «ايقابىنان» احاڭنىڭ دا, جاقاڭنىڭ دا, ءاليحاننىڭ دا, كوپتەگەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ دە شىعارمالارىنىڭ, ساياسي كوزقاراستارىنىڭ تابىلاتىنى سونىڭ ايعاعى.
«ايقاپ» ناعىز حالىقتىق باسىلىم بولعانى سونىڭ بەلگىسى. ايبارىن ايعا بىلەگەن احاڭ – احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ءوزى قازاق كوگىنە مۇحامەدجاننىڭ «ايقابىن» باسپالداق ەتىپ كوتەرىلدى دەۋگە بولادى. قازاق ءىسىن ارىستار وسىلايشا باستاپ, ءبىرىن ءبىرى سۇيەۋ ەتىپ, تىرەك ەتتى. مۇحامەدجان سەراليننىڭ تاريحتاعى ورنى دا وسىندا. قازاق ءومىرىنىڭ مەشەۋلەپ قالعانىن كورگەن مۇحاڭنىڭ ء«اي, قاپ!» دەپ سانىن سوعىپ, وكىنە وتىرىپ, ءىس باستاعانى ورنىقتى جۇمىس بولدى.
«ايقاپتىڭ» تاجىريبەسى «قازاققا» ۇلگى بولعان ەدى. «ايقاپتىڭ» بەتىندە قازاق ءومىرىنىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرى كوتەرىلدى. قازاق شارۋاسىن قۇرۋدىڭ, كوشپەلى تىرلىكتەن وتىرىقشىلىققا كوشۋدىڭ, وقىپ ءبىلىم الۋدىڭ, ايەل تەڭدىگىنىڭ, جالپى مادەنيەت دامۋىنىڭ تۇبەگەيلى جايلارى تالقىلاندى, تالداندى. ءومىر سۇرگەن سوڭ جايباراقات وتىرماۋدىڭ, ادام بولىپ تۇزەلۋدىڭ, جۇرت قاتارلى ەل بولۋدىڭ قيلى اڭگىمەلەرى شەرتىلدى. پاتشا وكىمەتىنىڭ قول استىندا وتىرعان باعىنىشتى حالىقتىڭ كوڭىلىن اۋلاپ, كۇيىن كەۋلەپ, كوكىرەگىنە جاڭا سەزىم ورناتۋعا, ويىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە, بۇل دا بولسا سەپ بولعان ەدى. الەمدەگى وقيعالار, جەر ءجۇزى حالىقتارىنىڭ وزگەشە تىرلىگى جونىندە حاباردار ەتكەن باسىلىم قازاققا تۇرلىشە وي سالۋعا جاراعان. باسقالار وسىلاي ەتىپ جاتقاندا ءبىز نەگە تىربانبايمىز, ۇيىقتاي بەرەمىز بە, وعان جول بولسىن, ءبىز دە تىرىلەيىك دەگەن وي «ايقاپتى» وقىعان ءار قازاقتىڭ قۇلاعىنا جەتىپ جاتتى. 1911 جىلى «ايقاپ» پايدا بولسا, 1913 جىلى «قازاق» گازەتى ومىرگە كەلدى. «قازاق» بولسا, بۇكىل قازاق جۇرتىنىڭ بوستاندىق كۇرەسىنىڭ شتابىنا اينالدى. «قازاق» «ايقاپتان» وي الىپ, ءوسىپ شىقتى دەۋگە بولاتىنى سوندىقتان. ءبىزدىڭ احاڭ, جاقاڭ, الەكەڭ سياقتى ارىستارىمىزدىڭ ويىن جاۋلاپ العان بوستاندىق يدەياسىنىڭ, قازاق تىرلىگىن وزگەرتۋدىڭ ساياسي ءمانى الدىمەن «ايقاپتىڭ» بەتىنەن پاراقتالىپ شىقتى دەۋىمىزدىڭ قيسىنى دا وسىدان.
«ايقاپ» پەن «قازاق» اراسىندا دا يدەيالىق كۇرەس بولدى. ءتۇيىندى ماسەلەلەردە كەرەعار كەلىپ قالىپ ءجۇردى. مىسالى, جەر ماسەلەسى, وتىرىقشىلىق, سەزد اشۋ ماسەلەلەرىندە پىكىرلەرى توقايلاسپادى. بىراق بۇعان قاراپ, بۇل ەكى باسىلىمدى بىرىنە ءبىرى قاراما قارسى بولىپ ەدى دەۋگە بولمايدى. ەكەۋى دە قازاق بولاشاعىنا قىزمەت ەتتى. قازاق زيالىلارىنىڭ پىكىرتالاس مىنبەرىنە جارادى. ويشىلدار ىرىلىگىن قالاي بولعاندا دا وسى ماڭدايىمىزعا بىتكەن ەكى باسىلىم بەتىندە كورسەتتى. ەكەۋى دە قازاق ءومىرىن وزگەرتكىسى كەلدى, جاڭارتۋدى كوكسەدى. ەكەۋىنىڭ دە كوزدەگەنى ءبىر ماقسات ەدى. ەكەۋىنىڭ دە اراعا ەكى جىل سالىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرى دۇنيەگە كەلۋى تابيعي ەدى. ء«اي, قاپ!» دەپ شىرىلداي تۋعان «ايقاپ» وزىمەن ىلە-شالا «قازاعىن» اكەلدى. ەگەر «ايقاپ» بولماسا, «قازاق» تا ايتارىن بىردەن ايتا الماس ەدى. سوندىقتان دا «قازاقتى» جاۋىنگەر كۇرەسكە دايىنداعان «ايقاپ» ەدى دەپ باتىل ايتا الامىز.
«ايقاپتا» ماتەريالدارىن جاريالاي ءجۇرىپ, احاڭدار گازەتشىلىكتىڭ قۇپيا سىرلارىن, تاجىريبەلەرىن ۇيرەنگەنى ءسوزسىز. مۇحامەدجان مەن احمەت – زامانداس, پىكىرلەس, ءبىرىن ءبىرى جەتە بىلگەن, قادىرلەس ادامدار. ءبىرى ورىنبوردا, ءبىرى ترويتسكىدە تۇرىپ, قازاق ەلى ءۇشىن قايتالانباس جۇمىس ىستەدى. ەكەۋى دە توڭىرەگىنە قازاقتىڭ ويلى ازاماتتارىن جيىپ, توپتاستىردى. قازاق زيالىلارى ىشىندە وسى ەكى باسىلىم اينالاسىندا كورىنبەگەندەرى تىم از. اقىن دا, جازۋشى دا, قوعام قايراتكەرلەرى دە, قازاقتىڭ بوستاندىق كۇرەسىنىڭ وت-جالىنىندا شارپىلىپ, ەلىنىڭ ازاتتىعى جولىندا جانىپ كەتكەندەر دە «ايقاپ» پەن «قازاقتان» شىقتى. ەڭىرەگەن ەرلەرىمىزدىڭ قاي-قايسىسىنىڭ عۇمىربايانىن وقىساڭىزدار دا وسى جايعا تاپ بولاسىز.
قازاق جۋرناليستەرىنىڭ اتاسى مۇحامەدجان سەراليننىڭ «ايقابى» ءالى كۇنگە سونبەيتىن جارىق جۇلدىزداي ۇلت ءباسپاسوزى كوگىندە جارقىراپ كورىنەدى. ودان الار ونەگە مول. ءتىپتى ءبىزدىڭ جاس جۋرناليستەرىمىز حالىق ءۇشىن ءباسپاسوزدى قالاي پايدالانا ءبىلۋى كەرەك, قالام قۇدىرەتىن قالاي كورسەتۋگە بولادى, ءتىپتى قاراپايىم ماقالانى قالاي جازۋ كەرەك دەگەنگە كەلسەك تە مۇحاڭ كوز الدىمىزدا تۇرۋى كەرەك سياقتى. ءباسپاسوزدىڭ ءمان-ماعىناسى مەن قوعامدا اتقاراتىن ماڭىزىن مۇحامەدجان اتامىز بىزگە كورسەتىپ, ۇقتىرىپ كەتتى. قالامىڭدى كورىنگەن بوستيانعا جۇمساماي, ەلدىڭ قارىمىنا جۇمساۋدى مۇحاڭداردان ۇيرەنۋىمىز قاجەت. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ اتاسى بىزگە وسىنى مىندەت ەتىپ كەتتى.
اتاقتى عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆ بىلاي دەپ پىكىرىن بىلدىرەدى: «ايقاپ»... جالپى العاندا, دەموكراتتىق-اعارتۋشىلىق باعىتتا بولدى, قازاق تاريحىندا پروگرەسشىل ءرول اتقاردى: حالىقتىڭ ويانۋىنا, ساياسات, شارۋاشىلىق, مادەنيەت جاقتان وسۋىنە ءبىراز اسەر ەتتى.
مۇحامەدجان سەرالين «ايقاپ» ارقىلى, ءوز شىعارمالارى ارقىلى قازاق حالقىنىڭ اباي مەن ىبىراي نەگىزىن سالعان جاڭا ادەبيەتىنىڭ XX عاسىر باسىندا وركەندەي تۇسۋىنە اتسالىستى.
سونىمەن, مۇحامەدجان سەرالين قازاق حالقىنىڭ حح عاسىر باسىنداعى ءارى كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, ءارى كورنەكتى-جۋرناليست-اقىنى بولدى».
ءتايىرى, جۋرنال شىعارعاندا نە تۇر؟ سول جۋرنالدى شىعاردى دەپ سەراليندى نەسىنە اسپەتتەيمىز, نەگە ونى قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي ءجۋرناليسى, رەداكتورى دەپ قاستەرلەيمىز؟ ودان باسقا دا بەتكە ۇستار ادامدار بار ەمەس پە؟ وسى سەكىلدى ءجون-جوسىقسىز اڭگىمەلەردى ارا-تۇرا ەستىپ قالاسىڭ. سوندايدا مۇحامەدجان اتامىزدىڭ سوناۋ قيىن زاماندا ەزگىدەگى قالىڭ قازاقتىڭ كوزىن اشىپ, وتىرىقشى ەل بولىپ, وزگە وركەنيەتتى جۇرتتار قاتارىنا قوسۋعا تالپىنعانىن, تۋعان حالقىن بوستاندىققا جەتەلەگەنىن, سول ءۇشىن «ايقاپ» جۋرنالىن اشقانىن ايتىپ, تويتارىس بەرۋگە تۋرا كەلەدى. بۇعان قايتىپ اشىنباسسىڭ, قالاي رەنجىمەسسىڭ؟ ول «ايقاپ» جۋرنالى ارقىلى حالقىمىزدى ونەر-بىلىمگە شاقىرىپ, ەگىن ەگىپ, باۋ-باقشا ءوسىرۋ, اعاش وتىرعىزۋ, وتىرىقشى بولىپ, مەكتەپ, تۇرعىن ءۇي سالۋ, رەسەي, ءتىپتى شەتەلدەردەگى وقۋ ورىندارىنا وقۋعا ءتۇسىپ, بىلىكتى مامان بولىپ, ەلگە قىزمەت ەتۋ جايلى تىڭ ۇسىنىستار, پايدالى كەڭەستەر بەردى. سەرالين ەلىنىڭ وركەندەپ, ءوسۋىن, ازاتتىعىن اڭسادى. اقتىق دەمى بىتكەنشە سونى ارمانداپ ءوتتى. شىن مانىسىندە ءبىز وسىنداي ىزگى جۇرەكتى, كەڭ پەيىلدى, جان-جاقتى ءبىلىمدى, بىرنەشە ءتىلدى بىلگەن امبەباپ اسىلدى ءالى باعالاي الماي ءجۇرمىز. قازاقستانداعى اۋداندار مەن قالالاردىڭ نە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە سەرالين ەسىمىن بەرۋ, قازمۋ-داعى, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنۆەرسيتەتىندەگى جۋرناليستيكا فاكۋلتتەرىندە ونىڭ اتىنداعى كافەدرالار مەن ءدارىسحانالار اشۋ, ارنايى ستيپەنديالار تاعايىنداۋ, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ جۋرناليستەر كۇنىنە وراي سەرالين اتىنداعى سىيلىعىن بەلگىلەۋ, رەسپۋبليكانىڭ بىرقاتار قالالارىنداعى كوشەلەرگە مۇحامەدجان اتامىزدىڭ ەسىمىن بەرۋ, قوستاناي, نۇر-سۇلتان قالالارىندا تۇڭعىش كاسىبي جۋرناليسكە ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتۋ قاجەت. سوندا عانا ءبارىمىز تۋعان حالقىنا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن مۇحامەدجان سەرالينگە لايىقتى قۇرمەت كورسەتتىك دەپ ايتا الامىز.
ادامزات تاريحىنا ۇڭىلسەك, حالىق ءۇشىن كۇرەسكەندەردىڭ قايسىسى دا اۋىر ازاپ كەشىپ, قايعىلى ءومىر سۇرەدى ەكەن. مۇحامەدجان سەرالين دە وندايدى باسىنان كەشكەن. تالاي قۋدالاندى. بىراق ول 1929 جىلعى زۇلماتقا جەتپەي ومىردەن وزدى. احاڭدار سياقتى ول دا وسى جىلدىڭ قۋعىن-سۇرگىنىنە ىلىگەتىن ەدى. الايدا ول جولعى تارتپاعان ازابىن ارتىندا قالعان وتباسى, تۋعان-تۋىسقاندارى تارتتى. ايەلى, بالا-شاعاسى تۇگەلىمەن ايداۋعا كەتىپ, ارال تەڭىزىنىڭ بارساكەلمەسىنە جىبەرىلدى.
مۇحامەدجان سەراليننىڭ ارتىندا جوقتاۋشىلارى قالدى. قازاق جۋرناليستيكاسى, قازاق ەلى ونى ماڭگى ەسىندە ساقتايدى. وعان ءبىز كامىل سەنىمدىمىز. قازاق ادەبيەتىنىڭ دە ول ورنى بولەك وكىلى. مۇحاڭنىڭ شىعارمالارى, «گۇلكاشيما», «توپجارعان» پوەمالارى – ەل تاريحىنان سىر شەرتەتىن اسىل مۇرالار..
الايدا مۇحاڭنىڭ ەل الدىنداعى ولمەس ەڭبەگى – «ايقاپ» جۋرنالى. قازاق ءباسپاسوزىنىڭ كوشباسشىسى – «ايقاپ». جالىندى اقىن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ اتالعان جۋرنال جايلى ء«بىلىم الەمىنە اشىلعان ءبىر تەرەزە بولدى» دەپ ايتقانداي, «ايقاپ» قالىڭ قازاقتى مۇلگىگەن ۇيقىسىنان وياتىپ, ۇلت بولىپ ۇيىسۋىنا, ساۋاتىن كوتەرىپ, مادەنيەتتى, وتىرىقشى ەل قاتارىنا قوسىلۋعا ۇمتىلۋىنا جول اشتى.
ەسەنگەلدى ءسۇيىنوۆ,
جازۋشى,
قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى
