2020 جىلى وبىرعا شالدىققاندار كوبەيدى
مەديتسيناسى دامىعان بىرقاتار مەملەكەتتىڭ قىزمەتكەرلەرى جىلىنا ءبىر رەت قاتەرلى ىسىككە قارسى تەكسەرىلىپ تۇرماعان جاعدايدا جالاقى الاتىن شوتتارى بۇعاتتالىپ قالادى. ويتكەنى راك اۋرۋلارى ءورشىپ تۇرعاندا قاي ەلگە بولسا دا ونى ەمدەگەننەن گورى, اسقىندىرماي, الدىن العان ءتيىمدى. سول سياقتى قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنان باستاپ, باسقا دا ونكولوگيالىق ورتالىقتار تۇرعىنداردى تەگىن سكرينينگتەن وتۋگە شاقىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى شارالار, اكتسيالار مەن اشىق ەسىك كۇندەرىن وتكىزىپ, بۇل ىسكە باق وكىلدەرىن, الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بەلسەندى قولدانۋشىلارىن قوسىپ جاتادى. بىراق ناتيجە ماردىمسىز...
ەسەسىنە, ەلىمىزدە جىل سايىن قاتەرلى ىسىكتىڭ 36 مىڭعا جۋىق جاڭا جاعدايى تىركەلەدى. مىسالى, تەك قانا الماتى ونكولوگيالىق ورتالىعىندا 2020 جىلى 14 مىڭنان استام ناۋقاس ستاتسيونارلىق ەم قابىلداعان.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە ديسپانسەرلىك ەسەپتە 190 مىڭعا جۋىق قازاقستاندىق تۇر. جىل سايىن ونكولوگيالىق اۋرۋلاردان شامامەن 14 مىڭ ادام كوز جۇمادى. ال بۇل وسىنشاما ادامنىڭ وتباسىلىق قاسىرەتى عوي... قازاقستاندا قاتەرلى ىسىكتىڭ ەڭ كوپ تاراعان تۇرلەرى: ءسۇت بەزى, وكپە, اسقازان وبىرى, جاتىر موينى وبىرى جانە كولورەكتالدى وبىر بولىپ وتىر. سوندىقتان ەلىمىزدە جاتىر موينى وبىرىن, ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىن جانە تىك ىشەكتىڭ قاتەرلى ىسىگىن ەرتە انىقتاۋ ۇلتتىق سكرينينگتىك باعدارلامالار ارقىلى جۇرگىزىلەدى.
قازاقستان ازاماتتارىنا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى دياگنوستيكالاۋ جانە ەمدەۋ تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدەندىرىلگەن كولەمىنە كىرەدى جانە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن تولىعىمەن قامتىلعان. بىراق جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, الماتى قالاسىندا ونكولوگيالىق ناۋقاستار سانى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 1 733 ادامعا كوبەيگەن. وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 14 546 ناۋقاستى قۇراسا, 2019 جىلى 12 813 ناۋقاس ەم قابىلداعان. 2020 جىلعى كورسەتكىشتەر بويىنشا قاتەرلى ىسىكتىڭ ەڭ كوپ تارالعان ءتۇرى – ءسۇت بەزى, ودان كەيىنگى ورىنداردا ىشەك پەن اسقازان قاتەرلى ىسىكتەرى تۇر.
«الماتى ونكولوگيالىق ورتالىعىنىڭ حيرۋرگتەرى اپتاسىنا 45-55 وتا جاسايدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى 2 514 وتا جاسالعان. ونىڭ ىشىندە كەۋدە قۋىسى, ءىش, ونكوۋرولوگيا, باس جانە مويىن ىسىكتەرىنە ارنالعان وتالار بار. ولاردىڭ 40%-ى ءينۆازيۆتى, ياعني لاپاروسكوپيالىق جولمەن جاسالاتىن وتالار», دەيدى ونكوحيرۋرگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇرلان بالتاەۆ.
سونىمەن قاتار الماتىلىق ماماندار ىسىك الۋ وتالارىن جاساپ قانا قويماي, اناتوميالىق كەمىستىكتەردى دە پلاستيكالىق جولمەن جويۋدى جۇزەگە اسىرىپ ءجۇر. ماسەلەن, بىلتىر ءتىلدىڭ ءتۇبىرىنىڭ قاتەرلى ىسىگى دياگنوزى قويىلعان ناۋقاسقا وتا ۇستەلىندە اناتوميالىق اقاۋلاردى پلاستيكالىق جولمەن جويا وتىرىپ, كۇردەلى وتا جاسالدى. وپەراتسيا بينوكۋليارلىق وپتيكا استىندا 7 ساعاتقا سوزىلعان. كولەمى 20 سم بولاتىن ىسىكتى دارىگەرلەر تەرىمەن بىرگە الىپ تاستادى. وتا ءساتتى ءوتىپ, ناۋقاس قازىرگى ۋاقىتتا تەك سويلەي عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وزدىگىنەن تاماقتانا الادى. بۇل ءبىر عانا مىسال.
انشىلەر مەن تەلەجۇرگىزۋشىلەر دە قالىس قالعان جوق
الدىمەن وتاندىق مەديتسينانىڭ كومەگىمەن ەلىمىزدە وبىردى جەڭگەن ادامداردىڭ بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. وقىرمان ەسىندە بولسا, بىلتىر قاتەرلى ىسىكتەن قۇتىلعاندار تۋرالى ارنايى ماقالا ازىرلەگەن بولاتىنبىز. الايدا دارىگەردىڭ الدىنا دەرتى اسقىنباي تۇرىپ باراتىندار ءالى دە از. سوندىقتان اقپان ايىنىڭ باسىندا ەسترادا جۇلدىزدارى, تانىمال تەلەجۇرگىزۋشىلەر مەن بلوگەرلەر ۇندەۋ جولداپ, حالىقتى مىندەتتى تۇردە تەگىن ونكوسكرينينگتەن وتۋگە شاقىردى. قازاقستاندىق ونكولوگتەردىڭ اكتسياسىن روزا رىمباەۆا, تولقىن زابيروۆا, بايان ماقساتقىزى, جەڭىس ىسقاقوۆا, رۇستەم جانە ءالينۇر نۇرجىگىت, ايگۇل مۇكەي, ساعىناي ابدۋلين, ايبەك جانسەيىتوۆ (بۇركىت), ەلەنا يساەۆا, ايدا كاۋمەنوۆا, جاننا ورىنباساروۆا, ايگۇل باباەۆا, اشا ماتاي, نۇربەرگەن ماحامبەتوۆ قولدادى.
وسى اكتسياعا قولداۋ بىلدىرگەن ادامدار ەڭ كوپ تارالعان قاتەرلى ىسىك تۇرلەرىن ەرتە انىقتاۋعا ارنالعان ونكوسكرينينگتەردى تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا ەمحانالاردان وتۋگە بولاتىنىن ءتۇسىندىردى. مىسالى, ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىنىڭ سكرينينگىنە 40-70 جاس اراسىندا ايەلدەر 2 جىلدا 1 رەت بارۋى كەرەك. جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگىنىڭ سكرينينگى 30-70 جاسقا دەيىنگى ايەلدەر 4 جىلدا 1 رەت, توق جانە تىك ىشەكتىڭ قاتەرلى ىسىگىنە 50-70 جاس ارالىعىنداعى ەرلەر مەن ايەلدەر 2 جىلدا 1 رەت قارالۋى ءتيىس.
The Lancet Oncology جۋرنالى نە جاريالادى؟
2021 جىلعى 5 اقپاندا The Lancet Oncology جۋرنالىنىڭ سوڭعى سانىندا قازاقستاندىق ونكولوگتەردىڭ بىرىككەن اۆتورلىعىمەن ارناۋلى ماقالا جارىق كوردى. ماماندار اراسىندا بەدەلى بار بۇل جۋرنالدا قازاقستانداعى ءسۇت بەزى مەن جاتىر موينى وبىرلارىنىڭ تارالۋى تۋرالى تارقاتىلادى. ماقالانىڭ تولىق اتاۋى – «بۇرىنعى كەڭەستىك 10 ەلدەگى ءسۇت بەزى جانە جاتىر موينى وبىرلارىنىڭ تارالۋىن سالىستىرۋ: پوپۋلياتسيالىق زەرتتەۋلەر». بۇل ماقالانىڭ جازىلۋىنا الەمنىڭ ءار شالعايىنداعى اۆتورلىق ۇجىمدار اتسالىسقان. قازاقستانداعى قاتەرلى ىسىك ماسەلەلەرىنە ۇعا اكادەميگى, پروفەسسور ديليارا قايداروۆا ءۇن قاتىپ وتىر.
ساراپتامالىق ماقالادا سبو مەن جمو سوڭعى ون جىلداعى ءتۇرلى ساتىلارىنىڭ تارالۋى تۋرالى مالىمەتتەر كەلتىرىلەدى. ياعني قازاقستاندىق ونكولوگتەردىڭ ون جىل بويعى ءسۇت بەزى مەن جاتىر موينى وبىرلارىنىڭ پايدا بولۋىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرى مەديتسيناسى دامىعان ەلدەردىڭ مىسالدارىمەن سالىستىرىلا وتىرىپ تالقىلانادى.
وسى كورسەتكىشتەردىڭ تىركەلىمىندە قازاقستان, بەلارۋس پەن ۋكراينادا جاتىر موينى وبىرىنىڭ 1-2 ساتىلارى 70%-دى قۇراسا, ارمەنيا مەن مولدوۆادا وبىردىڭ وسى ءتۇرىنىڭ 3-4 ساتىسى 50%-دى كورسەتەدى. بۇل – ونكولوگيالىق كەسەلدەردى الدىن الا تەكسەرۋ, سكرينينگتەر قورىتىندىسىندا تەربەلىپ تۇرعان كورسەتكىش. دەمەك, ەلىمىزدە قاتەرلى ىسىكتى اسقىندىرماي, ەمگە كونەتىندەي كەزدە انىقتاۋ 20%-عا ارتىق. سونداي-اق سكرينينگتەردىڭ رولىمەن قاتار, مالىمەتتەردى ۋنيفيكاتسيالاۋ مەن كانتسەر-رەگيستر قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى دە اتاپ وتىلگەن. وسى ماقساتتا IARC جەتەكشىلىگىمەن كانتسەر-رەگيسترلەردى دامىتۋ جونىندەگى باعدارلامالاردى دامىتۋ بويىنشا جاھاندىق باستاما قولعا الىنىپ وتىر.
بالالارداعى ونكولوگيالىق كەسەلدى انىقتاۋ وتە قيىن
جىل سايىن 15 اقپاندا الەمدە حالىقارالىق قاتەرلى ىسىك اۋرۋى بار بالالار كۇنى اتاپ وتىلەدى. بۇعان وبىرعا شالدىققان بالالاردىڭ اتا-انالارى ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق كونفەدەراتسياسى (ICCCPO) مۇرىندىق بولىپ كەلەدى.
«قازاقستاندا جىل سايىن 600-گە جۋىق بالا قاتەرلى ىسىكپەن اۋىرادى. كوپ جاعدايدا بۇل قان اۋرۋى – لەيكەميا. بالالار ونكولوگياسىنىڭ جالپى قۇرىلىمىندا مي ىسىكتەرى, نەيروبلاستوما, ليمفوما جانە رەتينوبلاستوما باسىم. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە بالالاردىڭ كەيبىر ونكولوگيالىق اۋرۋلارى كەزىندە ەمدەۋدىڭ تيىمدىلىگى 70-90 پايىزدى قۇرايدى. سونداي-اق قاتەرلى ىسىكتىڭ گەنەتيكالىق اقاۋلاردىڭ سالدارىنان پايدا بولاتىن تۇرلەرى دە بار جانە ونى ەمدەۋ ناتيجەلەرى ءالى دە جوعارى ەمەس. بىراق الەمدىك مەديتسينا ءبىر ورنىندا تۇرعان جوق, قازاقستاندا دا ەمدەلۋ مەن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بار», دەيدى دسم باس ونكولوگى, «قازوجرعزي» اق باسقارما ءتورايىمى د.قايداروۆا.
بالاداعى ونكولوگيالىق اۋرۋدى انىقتاۋ وتە قيىن. سوندىقتان اتا-انالار بالالارىنىڭ دەنساۋلىعىنا وتە مۇقيات بولۋى كەرەك. قاتەرلى ىسىك تەراپياسىنىڭ تيىمدىلىگى ۋاقتىلى دياگنوز قويۋعا بايلانىستى ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون. قاتەرلى ىسىككە شالدىققان بالالاردىڭ حالىقارالىق كۇنىن ۇمىتسىزدىك كۇنى دەپ ساناۋعا بولمايدى. بۇل – دەرتىن جەڭگەن بالالاردىڭ مەرەكەسى!
56% – ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى ادامدار
ورايى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتۋ كەرەك, 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكادا قاتەرلى ىسىك تۇرلەرىنە شالدىعۋ 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 173,5 ادامدى قۇرادى. ءابسوليۋتتى تۇردە 32 526 جاڭا جاعداي انىقتالدى. سىرقاتتانۋشىلىقتىڭ تومەندەۋى 11,4% قۇرادى. 2020 جىلى ونكولوگيالىق ناۋقاستار كونتينگەنتى 190 159 ناۋقاستى قۇرادى (2019 جىلى 186 326 پاتسيەنت). ونكولوگيالىق اۋرۋلار قۇرىلىمىندا ءبىرىنشى ورىندا ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگى (13,2%); ەكىنشى ورىندا وكپە قاتەرلى ىسىگى (10,4%), ءۇشىنشى ورىندا كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىك (9,6%) تۇر. اۋىرعانداردىڭ جاس قۇرىلىمىندا ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى ادامدار – 56,0%. ونكولوگيالىق ناۋقاستاردىڭ ەلەكتروندى تىركەلىمىنىڭ دەرەكتەرى 2020 جىلى وبىردان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 75,5 قۇراعانىن كورسەتتى, بۇل – 14 150 قايعىلى جاعداي. ءولىم دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى 0,7%-دى قۇرادى. ءولىم-ءجىتىم قۇرىلىمىندا ءبىرىنشى ورىندا – وكپە قاتەرلى ىسىگى (16,4%), ەكىنشى ورىندا – اسقازان قاتەرلى ىسىگى (11,5%), ءۇشىنشى ورىندا – كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىك (10,7%) جانە ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگى (7,8%) تۇر. 2020 جىلى 0-I ساتىداعى ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەرتە دياگنوستيكالاۋ جاڭا قاتەرلى ىسىك جاعدايلارىنىڭ جالپى قۇرىلىمىندا 25,5%-دى قۇرادى. 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بەس جىلدىق ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى 54,0%-عا جەتتى (2019 جىلى – 52,5%).
ەرەسەك تۇرعىندارعا ونكولوگيالىق كومەكتى رەسپۋبليكالىق ۇيىمدار – «قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» اق جانە «ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيالىق ورتالىق» اق, وڭىرلەردە 15 ونكولوگيالىق ديسپانسەر مەن ورتالىق, 5 ونكولوگيالىق بولىمشە جانە 452 ونكولوگيالىق كابينەت جۇزەگە اسىرادى.
ونكولوگيالىق كەسەلدەردى ەمدەۋدە ىلگەرىلەۋ بار
– قازىر قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋ قارىشتاپ العا باستى دەۋگە بولادى. بۇگىنگى تاڭدا 10-15 جىل بۇرىن ەمدەۋ مۇمكىن بولماعان كەسەلدەرگە ەم بار. ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋدەگى الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى ادىستەمەلەر يگەرىلدى جانە ولار قازاقستاندا بەلسەندى قولدانىلادى. وسىنىڭ بارلىعى تەگىن ەمدەلۋگە مۇقتاج ءاربىر ازاماتقا تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى (تمككك) شەڭبەرىندە قولجەتىمدى. الايدا ۇزاق ۋاقىت ەمدەلۋدەن ارىلۋعا جانە ءتىپتى ءومىردى ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭ ماڭىزدى فاكتور – تۇراقتى ونكوسكرينينگ پەن اۋرۋدىڭ ەرتە كەزەڭدەرىندە ازاماتتاردىڭ جۇگىنۋى, – دەيدى د.قايداروۆا.
قازاقستاندا جەتەكشى ونكولوگيالىق قاۋىمداستىقتاردىڭ حالىقارالىق حاتتامالارىنا سايكەس كەلەتىن ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋدىڭ قازىرگى زامانعى تۇرلەرى جۇرگىزىلۋدە. تارگەتتى تەراپيا, يممۋنتەراپيا جانە گەندىك ينجەنەريا ادىستەرى بەلسەندى قولدانىلادى. بارلىق حيمياتەراپيالىق جانە تارگەتتىك پرەپاراتتار تمككك شەڭبەرىندە قامتاماسىز ەتىلەدى. 2010 جىلدان بەرى سۇيەك كەمىگىن ترانسپلانتاتسيالاۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2012 جىلى قازاقستاندا ونكوپسيحولوگتەردىڭ جەكە كاسىبي قىزمەتى پايدا بولدى.
ماڭىزدى جەتىستىك رەتىندە اۋرۋدىڭ ساتىسى مەن تارالۋىن ءدال انىقتاۋعا, ەمدەۋدىڭ وڭتايلى رەجىمدەرىن تاڭداۋعا, جەكە تەراپيانى قولدانۋعا, ساۋلەلەنۋدىڭ نەمەسە حيمياتەراپيانىڭ وڭتايلى كۋرسىن تاعايىنداۋعا, ەمدەۋدىڭ تيىمدىلىگىن باقىلاۋعا جانە نەگىزسىز وتالاردى بولدىرماۋعا كومەكتەسەتىن مرت جانە پەت-كت دياگنوستيكاسىن, مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر مەن تەلەپاتولوگيانى ەنگىزۋدى ايتۋعا بولادى. ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ ەرتە بەلگىلەرىن انىقتايتىن جانە انىقتالعان اۋرۋلارى بار پاتسيەنتتەرگە العاشقى كومەك كورسەتەتىن ەمحانالاردىڭ قىزمەتكەرلەرى ۇلكەن جۇمىس اتقارادى. ونكولوگيالىق اۋرۋلارمەن كۇرەسۋدىڭ كەشەندى جوسپارى اياسىندا قاتەرلى ىسىكتىڭ كەڭ تارالعان تۇرلەرىمەن اۋىراتىن پاتسيەنتتەرگە ۇيدە پاللياتيۆتىك كومەك كورسەتۋ بويىنشا ءموبيلدى توپتاردىڭ جۇمىسى باستالدى.
سونىمەن قاتار قازاقستاندىق ناۋقاستار پاتسيەنتتەرگە ارنالعان مەكتەپتەر فورماتىندا قورقىنىشتى دياگنوز تۋرالى بىلگەن پاتسيەنتتەرگە اقپاراتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسىن شەشۋگە عانا ەمەس, بۇعان قوسا تەراپياعا توزىمدىلىككە بايلانىستى پسيحولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك پروبلەمالار مەن ماسەلەلەردى شەشۋگە كومەكتەسەتىن قولداۋ باعدارلامالارىنا قول جەتكىزە الادى. قوعامدىق ۇيىمدار مەن الەۋمەتتىك جاۋاپتى بيزنەس بۇل جۇمىستا ونكولوگتەرگە باعا جەتپەس كومەك كورسەتەدى.
ۇلتتىق سكرينينگتىك باعدارلاما
قىسقاسى, اۋرۋدى اسقىندىرماي, ەرتە ساتىسىندا انىقتاپ, ونىڭ تۋىنداۋىنا اسەر ەتەتىن قاۋىپتى فاكتورلاردىڭ, ولاردىڭ ءورشۋىنىڭ الدىن الۋ, حالىق دەنساۋلىعىن نىعايتۋ ءۇشىن قازاقستاندا ۇلتتىق سكرينينگتىك باعدارلاما ەنگىزىلگەنىن قاپەرگە سالىپ وتىرۋ پارىز. بۇل حالىقتىڭ نىسانالى توپتارىنىڭ, ياعني ناقتى اۋرۋلار بويىنشا بەلگىلى ءبىر جاس توبىنداعى دەنى ساۋ تۇلعالاردىڭ جاپپاي پروفيلاكتيكالىق-مەديتسينالىق تەكسەرىپ-قاراۋدان ءوتۋدى قاراستىرادى. تەكسەرىپ-قاراۋ ەشقانداي سيمپتومدار بولماعان جاعدايدا دا, ءوز دەنساۋلىعىڭا دەگەن سەنىمدىلىك ءۇشىن قاجەت. سكرينينگ تەگىن جاسالادى. جانە بۇل تەك قاتەرلى ىسىكتەرگە عانا قاتىستى ەمەس. پروفيلاكتيكالىق تەكسەرىپ-قاراۋدى قارجىلاندىرۋ مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ قارجىسى ەسەبىنەن ىسكە اسىرىلادى, سوندىقتان سكرينينگ ءوتۋ ءۇشىن ساقتاندىرىلۋشى مارتەبەسىنىڭ بولۋى قاجەت.
