ءىس-شارا بارىسىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك بەلگىلى عالىمدار قازاق دالاسىنداعى اشارشىلىقتىڭ زاردابى, سەبەبى مەن سالدارى تۋرالى پىكىر ءبىلدىرىپ, وسى باعىتتاعى ماسەلەلەردى كەڭىنەن تالقىلادى.
ماۋلەن اشىمباەۆ ءوز سوزىندە اشارشىلىق تاقىرىبىن ساياسيلاندىرماي, وعان عىلىمي تۇرعىدان قاراۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. «اشارشىلىق تەك قازاق حالقىنىڭ عانا باسىنا تۇسكەن ناۋبەت ەمەس, بۇل بارشا ادامزاتتىڭ الاپات گۋمانيتارلىق قاسىرەتى دەپ ايتۋعا بولادى. سول سەبەپتى, اشارشىلىق تاقىرىبىن ساياسيلاندىرماي, ەڭ الدىمەن, وعان عىلىمي تۇرعىدان قاراعانىمىز ابزال», – دەدى سەنات توراعاسى.
سونداي-اق, ول وبەكتيۆتى عىلىمي قورىتىندى جاساۋ ءۇشىن سول كەزدەگى كەڭەستىك جۇيەنى تولىق قامتۋ كەرەكتىگىن جانە سول تۇستاعى بولشەۆيكتىك بيلىكتىڭ ماقساتى, جوسپارى قانداي بولدى, ونى قالاي جۇزەگە اسىردى, قانداي قاتەلىكتەرى بولدى دەگەن ساۋالدارعا ناقتى جاۋاپ ىزدەۋ قاجەتتىگىن تىلگە تيەك ەتتى. ويتكەنى الاپات اشتىققا ۇجىمداستىرۋدىڭ دايىن ەمەس ورتادا جۇرگىزىلۋى, جوسپارلاۋ ىسىندە جەرگىلىكتى جەردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن شارۋاشىلىعى ەسكەرىلمەۋى جانە سول كەزدەگى رەجيمنىڭ كوزدەگەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ادام ءومىرىن ەسەپكە الماۋى سياقتى وزبىر ساياساتتىڭ زاردابى تيگەنى ءسوزسىز. توتاليتارلىق رەجيمنىڭ وسىنداي ساياساتى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان ەلدەردىڭ بارىندە جۇرگىزىلگەنى ءمالىم.
«قازاقستانمەن قوسا, ۋكراينا, بەلارۋس, مولدوۆا, رەسەيدىڭ بىرنەشە ايماعى, ونىڭ ىشىندە ەدىل بويى, سولتۇستىك كاۆكاز حالقى اشتىققا ۇشىرادى. وسى تۇرعىدان العاندا, اشتىقتى بەلگىلى ءبىر ۇلتقا قاراتا جاسالعان قىلمىس دەپ ايتۋعا كەلمەيتىن شىعار. بۇل – ەڭ الدىمەن, سول كەزدەگى بيلىك جۇيەسىنىڭ قاتە ساياساتىنىڭ اۋىر سالدارى. اشارشىلىق – كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا ءومىر سۇرگەن حالىقتاردىڭ ورتاق تراگەدياسى دەگەنىمىز ورىندى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەنات توراعاسى اشارشىلىق كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە جابىق تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بولعانىن, تەك تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تاريحىمىزداعى اقتاڭداقتار مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوتەرىلە باستاعانىن ايتتى. سونداي ناقتى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى رەتىندە بەلگىلەنگەنى بەلگىلى. «بيىل 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىققا 100 جىل تولىپ وتىر. الاپات ناۋبەتتىڭ 30-جىلدارداعى ەكىنشى كەزەڭىنە دە 90 جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا وسى تاقىرىپقا توقتالىپ, تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن مۇقيات زەرتتەۋ كەرەكتىگىن ايتقان بولاتىن. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىق مەرەيلى بەلەسىندە مەملەكەت تاراپىنان بۇل ماسەلەگە باسىمدىق بەرىلۋى وتە ورىندى», – دەدى سەنات توراعاسى. ول اشارشىلىق تاقىرىبىن كوتەرۋ ەگەمەندىكتىڭ قادىرىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ, ءبىرتۇتاس تاۋەلسىز ۇلتتىق سانا قالىپتاستىرۋ جانە تاريحتان تاعىلىم الۋ ءۇشىن كەرەك ەكەنىن ايتتى.
«بۇل تاقىرىپ, ەڭ الدىمەن, تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋ ءۇشىن قاجەت. ويتكەنى, قازىر الەمدىك احۋال وتە كۇردەلى جانە قۇبىلمالى ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. كۇن وتكەن سايىن قاراما-قايشىلىقتار تەرەڭدەپ, ءتۇرلى قاقتىعىستار قارقىن الىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىنە دە تونەتىن سىن-قاتەرلەر جوق ەمەس. ءدال وسىنداي جاعدايدا تاۋەلسىزدىگىمىزدى مىزعىماستاي بەرىك ەتۋ – ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز. سول ءۇشىن ونىڭ قادىرىنە جەتە ءبىلۋىمىز قاجەت. ال, تاۋەلسىزدىكتى قادىرلەپ, ۇلىقتاۋ ءتول تاريحىمىزدى جانە ونىڭ شەشۋشى كەزەڭدەرىن تەرەڭ تانۋدان باستالادى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
ودان بولەك, سەنات توراعاسى تاريحتى داۋرىقپا داۋ ءۇشىن ەمەس, دامىلسىز دامۋ ءۇشىن پايدالانۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىنە نازار اۋداردى. راسىندا, كەشەگىمىز ارقىلى بۇگىنىمىزدى بەدەرلەپ, بولاشاعىمىزدى باعدارلاي الامىز. سول ارقىلى ۇلت رەتىندە جولىمىزدىڭ داڭعىل بولاتىنى انىق.
ء«بىزدىڭ اشارشىلىق تاقىرىبىن جاڭاشا زەردەلەۋىمىزدىڭ سەبەبى وسى اتالعان فاكتورلاردان باستاۋ الادى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل ماسەلەنى كوتەرۋىنىڭ نەگىزگى ءمان-ماڭىزى دا وسىندا جاتىر. وسى رەتتە ءبىرىنشى كەزەكتە, عىلىمي كوزقاراسقا باسىمدىق بەرۋىمىز كەرەك. سەبەبى, حالقىمىزعا اشارشىلىقتىڭ اششى اقيقاتىن عالىمدارىمىز عانا اشىپ, دالەلدى تۇردە جەتكىزە الادى. جالپى, تاريحي تاقىرىپتارعا قاتىستى قوعامدىق وي عىلىمي پىكىرگە نەگىزدەلۋى كەرەك», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سەنات توراعاسى وسىعان وراي وتاندىق تاريحشى عالىمدارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن ايتىپ, ناۋبەت جىلداردىڭ اشىلماي, تاسادا قالعان تۇستارى ءالى دە بولسا كوپ ەكەنىنە نازار اۋداردى. ول بۇل جۇمىستا تاريحي فاكتىلەرگە سۇيەنگەن تەرەڭ ءارى جان-جاقتى زەرتتەۋلەر كەرەكتىگىنە دە باسا ءمان بەردى.
سونداي-اق, وسى باعىتتا ءتيىستى ارحيۆ دەرەكتەرىنە, ونىڭ ىشىندە كورشىلەس ەلدەردەگى ماتەريالدارعا قول جەتكىزۋدىڭ, ولاردى جۇيەلەۋ جانە مۇقيات زەردەلەۋدىڭ, وڭىرلەرمەن, ونداعى اشارشىلىق تاقىرىبىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدارمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋدىڭ جانە اشتىقتى باستان كەشكەن كۋاگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرىن جيناقتاۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتتى. ماۋلەن اشىمباەۆ الداعى ۋاقىتتا وسى باعىتتاعى قۇندى زەرتتەۋلەر عىلىمي ورتادا عانا قالىپ قويماي, قوعامدا كەڭىنەن دارىپتەلۋى كەرەكتىگىن دە ايتىپ ءوتتى.
«بۇل رەتتە جاس اۋديتورياعا باسىمدىق بەرگەن ءجون. مەملەكەت باسشىسى 30 جىلدىق مەرەيتويدى اتاپ وتۋگە ارنالعان جيىندا شارالار نەگىزىنەن جاستارعا ارنالۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى. سەبەبى, بارلىق باستاما بولاشاق ۇرپاقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن ىسكە اسىرىلۋدا. اشارشىلىق تاقىرىبىندا دا ءبىز وسى ۇستانىمنان اينىماۋىمىز كەرەك», دەگەن سەنات توراعاسى اشارشىلىق تاقىرىبىن زەرتتەۋدە جاس عالىمداردى دا كەڭىنەن جۇمىلدىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
ءوز كەزەگىندە ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ 1921-1922 جىلدارداعى قازاقستانداعى اشارشىلىق تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, زوبالاڭنىڭ سەبەپتەرىنە جانە ونىمەن كۇرەس جۇمىستارىنا توقتالدى. ال, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەركىن ءابىل اشارشىلىق فەنومەنىن زەرتتەۋدىڭ تەوريالىق جانە ادىسنامالىق ماسەلەلەرىنە نازار اۋداردى.
«قازاقستاندىق قوعامنىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋ – ۇلتتىق تاريحتىڭ قايشىلىقسىز, جۇيەلى, دەفراگمەنتاتسيالانعان جانە «اقتاڭداقتاردان» ارىلعان كارتيناسىن جاساۋ مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ, اسىرەسە, ونىڭ العاشقى ونجىلدىقتارىنىڭ تاريحىن وبەكتيۆتى زەردەلەۋ بىزگە قازىرگى قازاق ۇلتىنىڭ قالىپتاسۋ قيسىنى مەن تەتىگىن, قازاق حالقىنىڭ بەيىمدەلۋ جانە جاڭعىرتۋ ستراتەگيالارىن نەعۇرلىم تولىق تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ەركىن ءابىل.
سونىمەن قاتار دوڭگەلەك ۇستەل كەزىندە اشارشىلىق تاقىرىبىن كەڭىنەن زەرتتەپ جۇرگەن اقش-تىڭ بەلگىلى تاريحشى عالىمى سارا كامەروننىڭ بەينەبايانداماسى تىڭدالدى. ول قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن اشارشىلىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى تۇرعىسىنان ءالى زەرتتەلمەگەنىن ايتتى.
«اشارشىلىق قازاق حالقىنىڭ بولمىسىنا وراسان زور زاردابىن تيگىزگەنى انىق. قازاقتاردىڭ ءوزىنىڭ ءتول مادەنيەتىندە ماڭىزدى رولگە يە بولعان كوشپەلى ءومىر سالتىنان باس تارتۋىنان تۋرا كەلدى», دەدى سارا كامەرون.
ودان بولەك, جيىن بارىسىندا تالاس وماربەكوۆ, بەرىك ابدىعالي ۇلى, سماعۇل ەلۋباي, بەيبىت قويشىباەۆ جانە تاعى باسقا عالىمدار بايانداما جاسادى. جيىن قورىتىندىسى بويىنشا ارنايى ۇسىنىمدار ازىرلەنىپ, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جولداندى.
ءىس-شاراعا ەلىمىزدىڭ ءبىر توپ عالىمدارىمەن بىرگە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ, مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى ايدا بالاەۆا جانە باق وكىلدەرى قاتىستى. اۋقىمدى جيىن پارلامەنت سەناتىنىڭ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ جانە ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
