ماقالادا «مەكەمەنىڭ عىلىمي-ادىستەمە جونىندەگى ورىنباسارى قايىرجان كۇزەمباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل شىعارما فيقھ ءىلىمىن, ياعني يسلام زاڭدارى جيناعىن تاپسىرلەگەن اسا باعالى تۋىندى. اۆتورى ەكى ادام, ناقتىراق ايتقاندا, قوس عۇلامانىڭ بىرىكتىرىلگەن ەڭبەگى. ءبىرىنشىسى – شامسۋددين مۋحامماد بين حۋسامۋددين ءال-حوراساني ءال-كۋحۋستاني اتتى عالىم بولسا, ەكىنشىسى حيجرانىڭ 953-جىلدارى دۇنيەدەن وتكەن ء(ميللادي كۇنتىزبەسى بويىنشا 1546 جىلى) فاھرۋددين بين يبراھيم ءاپاندى ءال-قازاني دەگەن ادام ەكەن.
كىتاپ جايلى انىقتامالىقتا بۇل تۋىندى حيجرانىڭ 941 جىلى (ميللəدي كۇنتىزبەسى بويىنشا 1534 جىل) زۇلقيدجا ايىنىڭ 18-جۇلدىزى سəرسەنبىدە جازىلىپ بىتكەنى جايلى تاسپالانىپتى. بىراق ارادا ءۇش عاسىردان استام ۋاقىت وتكەندە, ياعني حيجرانىڭ 1308-جىلى (1890) ەرەجەپ ايىندا جارىق كورگەنى جايلى جəنە باسپادان شىعار تۇستا قاڭتار ايىندا ءبىرىنشى باسىلىمىنا, ال تامىز ايىندا ەكىنشى باسىلىمىنا رۇقسات الىنعاندىعى تۋرالى دەرەك ساقتالعان.
كىتاپتىڭ ءبىرىنشى بولىگى – «جاميع ار-رۋمۋز» دەپ اتالىپ, مۇندا شامس اد-دين ءال-كۋحۋستانيدىڭ حانافي مəزھابى بويىنشا يسلام فيقھتەرىنىڭ (زاڭدارىنىڭ) ءتəپسىرى جازىلعان.
كەلەسى بولىگى – «عاۋاس əل-باحراين» دەپ اتالادى ەكەن. مۇندا نەگىزىنەن عالىم فاحرۋددين əل-قازانيدىڭ يسلام ىلىمدەرىنە جاساعان تۇسىندىرمەسى بەرىلگەن.
بۇل ءبولىم 93-بەتتەن باستالىپ 712-بەت-پەن اياقتالعان. مۇندا ساۋدا-ساتتىق تۇرلەرى مەن شارتتارى, ءوسىم تۋراسىندا, جالعا الۋ-بەرۋ تالاپتارى, كەپىل, سەرىكتەستىك, وسيەت, ۇرلىق, قىلمىس سەكىلدى ت.ب. تاقىرىپتار قامتىلعان. «كىتاپتىڭ العاشقى بەتىنىڭ جوعارى جاعىندا «كىتاپتىڭ يەسى مۋللا دارۋيش بين ماحان» دەگەن ارابشا جازۋ بار.
وسىعان قاراعاندا بۇل ادام تۋىندىنىڭ جارىق كورۋىنە اتسالىسقان جəنە اۆتورلىق قۇقىنا يەلىك ەتۋشى تۇلعا بولسا كەرەك», دەيدى قايىرجان عيزات ۇلى» دەپ جازىلىپتى.
قازاق جەرىنىڭ ورتا عاسىرلىق ويشىل پەرزەنتتەرىن زەرتتەپ جۇرگەندىكتەن دە استانادا ەڭبەگى ساقتاۋلى شامس اد-دين ءال-كۋحيستاني جايلى شاعىن حابار مەنى قىزىقتىردى. ءسويتىپ ول جايلى جازبا دەرەكتەر ىزدەستىرە باستادىم.
شامس اد-دين مۇحاممەد بين حۇسام اد-دين ءال-حوراساني ءال-كۋحيستاني كىم؟ ونىڭ قالامىنان تۋعان نەندەي ەڭبەك؟ وسى ماسەلەلەر بويىنشا بىرقاتار جازبا دەرەكتەردى قاراپ شىقتىم. ءالى ءازىر تابىلعانى اتالعان حوراسان پەرزەنتىنە قاتىستى عانا. ەكىنشى زيالى تۋرالى تاعى دا ىزدەستىرە تۇسەرمىن. اۋەلى شامس اد-ءديننىڭ ءومىرى مەن ونىڭ اتالعان ەڭبەگىنىڭ ءمان-جايىنا توقتالايىن.
كۋحيستاندىق عالىم تۋرالى وسمان تاريحشىسى حادجي حاليفا ( ءال-اللاما ءال-ماۋلاي مۇستافا بين ابداللا ءال-قۇستانتاني ار-رۋمي ءال-حانافي اش-شاھير مۋللا كاتيب چەلەبي), اراب قالامگەرلەرى ءابۋ ريدا كاححالا, يسمايىل پاشا ءال-باگدادي, ساركيس, زيريكلي, تۇرىك عالىمدارى جانە نەمىس شىعىستانۋشىسى ك.بروكەلمان جانە ت.ب. بەلگىلى عالىمدار ەڭبەكتەرىنەن ازدى-كوپتى ماعلۇماتتار تابىلدى.
اۋەلى شامس اد-ءديننىڭ ءومىربايانىنا نازار سالايىق. تۇرىك عالىمدارى احمەت وزەل مەن احمەت يامان «حوراسان كەنتتەرىنىڭ ءبىرى كۇحيستاننان شىققان شامس اد-دين مۇحاممەد بين حۇسام اد-دين ءال-حوراساني ءال-كۋحيستاني ويشىل حانافيت عالىم. ءامىر تەمىر (1366-1405) امىرشىلەرىنىڭ ءبىرى حۇسەين بايقارانىڭ ۇلى سۇلتان مۇزاففار حۇسەين مىرزا زامانىندا گەراتتا شايح ءال-يسلام ءھاراۋيدىڭ (كازى ءابۋ-ل-مالي ءال-ءھاراۋيدىڭ) شاكىرتى بولعان. يسام اد-دين ءال-ءيسفاراينيدىڭ سىنىپتاسى ەدى. كىتاپ ىسىمەن (كىتاپتى كوشىرۋمەن) اينالىسىپ كۇن كورگەن. 1507 جىلى گەراتتى دا اقساق تەمىر اۋلەتىنەن تارتىپ العان شايبانيلەردىڭ كوسەمى شايباني حان (شاھيبەك حان) (1451-1510) يراندىق سافاۋي شاھ يسمايلدان (1517-1576) جەڭىلىپ, ايماقتاعى ءسۇنني مۇسىلماندارعا قىسىم كورسەتىلە باستاعاندا شامس اد-دين كۋحيستاني بۇحارادا بەيتاراپتىق كورسەتىپ تىنىش وتىردى. سافاۋيلەرمەن دە سوعىسىپ, بابىردى دا 1512 جىلى جەڭىلىسكە ۇشىراتىپ ماۋارانناھردا بيلىك قۇرعان مۇحامەد شايباني حان كوشپەلى وزبەكتەر مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى ءابىلحايىر حاننىڭ شوبەرەسى ەدى. ال ۋبايدۋللا حان (شاھيبەك حاننىڭ) ءىنىسى ماحمۇت سۇلتاننىڭ ۇلى-تىن. ونىڭ تۇسىندا يرانداعى سافاۋي مەملەكەتىندە شيزم كۇشەيدى. وسىنداي كەزدە شامس اد-دين ءال-كۋحيستانيدى سول ۋبايدۋللا حان امىرلىكتىڭ باس قالاسى بۇحارانىڭ ءمۇفتيى ەتىپ تاعايىندادى. قۇرمەتكە بولەنگەن ءال-كۇحيستاني ماۋارانناھدىڭ بارلىق ايماعىنا حاديس, ۋاعىز تاراتىپ وتىردى. ءسويتىپ شامس اد-دين بۇحارادا قايتىس بولدى. دۇنيەدەن وتكەن مەرزىمى رەتىندە 1543 نەمەسە 1546 ياكي 1556 جىلدار كورسەتىلەدى» دەپ جازعان.
شامس اد-دين ءال-كۋحيستاني مۇحاممەد زاحير اد-دين بابىر (1483-1530) مەن ونىڭ بولەسى, قازاق حالقىنىڭ قايتالانباس دارا تۇلعاسى مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ (1446-1551) زامانداسى بولاتىن. ال ۋبايدۋللا حان مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ اپكەسى حابيبا حانىشقا ۇيلەنگەن, ياعني ۋبايدۋللا حان م.ح.ءدۋلاتيدىڭ جەزدەسى.
ءسوز بولىپ وتىرعان كەز ءسويتىپ اسقاق تەمىر ۇرپاقتارىنان شايبانيلەردىڭ ورتا ازيانىڭ تاشكەنت, ءاندىجان, مارعۇلان, سامارقان مەن بۇحارا جانە قازىرگى تاجىكستاننىڭ دا ءبىراز جەرلەرىن تارتىپ الۋ ءۇشىن فەودالدىق الاساپىران سوعىستار جۇرگىزىپ جاتقان كەزى-ءتىن.
شايبانيلەردىڭ شامس اد-ءديندى بۇحارانىڭ ءمۇفتيى ەتىپ تاعايىنداعانىنا قاراعاندا ولاردىڭ كۋحيستان پەرزەنتىنە دەگەن ىقىلاسى جاقسى بولسا كەرەك. XV-XVI عاسىرلاردا ورتا ازيا مەن قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىن دە قامتىعان ءدىني, اۋلەت, تايپاارالىق شايقاستار جايلى م.ز.بابىردىڭ «بابىر نامەسى» مەن مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيديىندە» ەگجەي-تەگجەيلى جازىلعاندىقتان دا بۇل جەردە وعان توقتالماي-اق قويايىن.
ءبىر كەزدەرى تاق ءۇشىن تالاسىپ قىرىق پىشاق بولعان بابىرلىقتار مەن شايبانيلەردىڭ كوپشىلىگى قازىر بۇحارادا ءبىر قابىرستاندا جاتىر.
شايبانيلەرگە قارسى تۇرار قاۋقارى جوعىن پايىمداعان بابىر بابا كابۋلدەن ۇندىستانعا, ال م.ح.دۋلاتي قاشعارداعى جەزدەسى سايد حانعا, ءبىراز جىلداردان سوڭ كاشميرگە كەتتى. ەكەۋى دە ءۇندىستان جەرىندە دۇنيەدەن ءوتتى. بابىر قازىر كابۋلدە, م.ح.دۋلاتي كاشمير استاناسى سريناگارداعى «مازاري سالاتيندە – «سۇلتاندار مارزاتىندا» جاتىر.
بۇحارا دەمەكشى شامس اد-دين ءال-كۋحيستانيدىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگى جايلى وزبەكستاننىڭ ءال-بيرۋني اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىنان دا بىرەر دەرەك ۇشىراستى.
حوراساندىق عالىم ء(ال-كۋحيستاني) تۋرالى اتالعان ينستيتۋتتىڭ قولجازبا قورى كاتالوگىنان دا تومەندەگىدەي جازبا ماتەريال تاپتىم.
«شامس اد-دين ءال-كۋحيستاني سادر اش-شاريا (نەمەسە ۋبايدۋللا بين ماسۋد بين ماحمۇد ءال-ءماحبۋبيدىڭ «ۋيقايا ار-ريۋايا في ماسايل ءال-ھيدايا» اتتى شىعارماسىنا «ان-نۋقايا» اتتى تۇسىندىرمە جازعان دەيدى» وزبەك شىعىستانۋشىلارى. سونداي-اق ولار ونىڭ اتى-ءجونىن «شامس اد-دين مۇحاممەد ءال-كۋحيستاني اس-ساملاني ءال-حوراساني (؟-1554)» دەۋمەن قاتار ءومىربايانىنا دا قىسقاشا توقتالعان.
«شامس اد-دين حوراساندا تۋىلعانىمەن كۋحيستانعا قونىس اۋدارعان (يراننىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنداعى كۋحيستان كەنتى قازىر دە بار). كۋحيستاندا شامس اد-دين «ان-نۋكاياعا» تۇسىندىرمە جازۋعا كىرىسكەن. ءدىني-ساياسي ىستەردە دە الاساپىران كەزدىڭ جاعدايى ونى دا جاناپ وتپەدى. ايتسە دە ول تۇسىندىرمە ءىسىن جالعاستىرا بەردى. ەكى جارىم جىلداي تەر توككەن ول 1533-1534 جىلدارى (قولجازبانىڭ العاشقى نۇسقاسىن) اياقتادى دا ونى «جامي ار-رۋمۋز» دەپ اتادى. ءبىرجولا بىتىرۋگە شيتتەردىڭ شابىلۋىنان قايمىعۋى سەبەپ بولدى دا 1537 جىلى شايبانيد ۋبايدۋللا حاننىڭ ورداسىنا (بۇحاراعا) قونىس اۋداردى. ۋبايدۋللا حان وعان ول سۇننيزمگە ادال بەلگىلى عالىم بولعاندىقتان قامقورلىق جاسادى دا ونى بۇكىل ماۋارانناھردىڭ ءمۇفتيى ەتىپ تاعايىندادى. ول سوندا (بۇحارادا) ءوزىنىڭ نەگىزگى ەڭبەگىن تولىق وڭدەپ, تۋزەتۋلەر جاساپ بىتىرگەن سوڭ, ونى ۋبايدوللا حانعا تارتۋ ەتتى.
بىزگە شامس اد-دين ءال-كۋحيستانيدىڭ ءۇش ەڭبەگى جەتتى. ولار:
- ءلۇتفۋللا ناسافي فاديل ءال-كايدانيدىڭ (؟-1349) «مۋتالليب ءال-مۋساللي» اتتى ءدىني شىعارماسىنا جازعان تۇسىندىرمەسى. ول جايلى نەمىس شىعىستانۋشىسى ك.بروكەلماننىڭ «Geschichte der Arabischen Litteratur» (قىسقاشا «GAL»), II توم, 198 بەت» جانە GAL-دىڭ «قوسىمشاسى» (Supplementband), II توم, 269-بەت) اتتى ەڭبەكتەرىنەن قاراۋعا بولادى. «مۋتالليب ءال-مۋساليم» ادەتتە «فيقھ ءال-كايداني» دەپ اتالادى. تۇسىندىرمە 1540 جىلى اياقتالعان.
- ء«ال-فاۋايد اد-ديا» («ديا اد-دينگە كەڭەس», پارسىشا «از-زيا»). ديا – ۋاعىز, اقىل, ءتالىم, نۇسقاۋ, ەرەجە دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل اتاقتى اقىن ابد ار-راحمان ءال-ءجاميدىڭ ءتىل ماسەلەسىنە قاتىستى ءابۋ امر جامال اد-دين ۋسمان يبن ءال-ءحادجيبتىڭ (1175-1249) ء«ال-كافايا» اتتى تراكتاتىنا (ول كەيدە ء«ال-مۇقادديما ءال-كافي في-ن ناحۋ» دەپ اتالادى) جاسالعان سۋپەرتۇسىندىرمە. شامس اد-دين ءال-كۋحيستانيدىڭ بۇل شىعارماسى جايلى دا ك.بروكەلماننىڭ (K.Brokelmann) GAL, I توم, 304 بەت جانە GAL-عا جاسالعان «قوسىمشاسىنان» (Supplementband I توم, 533-بەت) قاراۋعا بولادى.
وسمان تاريحشىسى حادجي حاليفا (1609-1657) شامس اد-دين ءال-كۋحيستانيدى دۇنيەدەن ءوتتى دەپ 1554 جىلدى كورسەتكەن. ول «جامي ار-رۋمۋز» تۇسىندىرمەسىنىڭ اۆتورى رەتىندە شامس اد-دين ءال-كۋحيستانيدىڭ ءبىلىمى مەن بەدەلىنە جوعارى باعا بەرگەن. دەي تۇرعانمەن ءتىلشى, ادەبيەتشى ءابۋ يسحاق يسام اد-دين ءال-يسفارايني اس-سامارقاندي (1438-1538) مەن ءالي ءال-قاري ءال-ھاراۋي (ەكەۋى دە) «شامس اد-دين ءال-كۋحيستاني ءوز كەزىنىڭ كىتاپ ساتۋشىسى عانا ەدى. ءوز زامانداستارى اراسىندا قۇقىقتىڭ (فيھتىڭ) بىلگىرى نەمەسە ءبىلىمى ياكي باسقا دا ىستەرىمەن بەلگىلى ەمەس-ءتى. ءوز تۇسىندىرمەسىندە ول «ارىق پەن سەمىزدى (ياعني ارىق پەن قايىرىمدى, سەنىمدى مەن ءالسىزدى تەكسەرە جانە تۇزەتىپ انىقتاي العان جوق. ول وتىنعا تۇندە بارعان كىسى سياقتى ەدى, ءوز ىسىندە وڭدەلمەگەن شيكى مەن پىسپەگەندى اجىراتا المادى» دەپ كىنا تاققان.
ال حادجي حاليفا يسام اد-دين ءال-يسفارايني مەن يبن ءال-ءحادجيبتىڭ شامس اد-دين ءال-كۋحيستانيگە ايتقانىمەن كەلىسپەي ء«ال-كۋحيستانيدىڭ ەڭبەگى وتە پايدالى, اسا ءبىر ىجداھاتتىلىقپەن جازىلعان دۇنيە. يسام اد-دين ءال-يسفارايني ءال-كۋحيستانيدىڭ فيقھ بويىنشا عۇلامالار اراسىندا بيىك دارەجەلى ورىندا بولماعان جانە قۋاتتىلىعى جاعىنان ءالسىز, دۇرىس-قاتە دەپ بىرنەشە نارسەلەردى «جاميع ار-رۋمۋزدە» تەرەڭ زەرتتەي الماعان دەگەن. دەگەنمەن ەڭبەككە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتقان ورتاعاسىرلىق وسماندىق عالىم يلاھيزادە مۇحاممەد بين يۋسۋف ءال-بۋرساۋي ءال-كۋحيستاني ەڭبەگىنە حاشيا (تۇسىندىرمە) جازعان. ول «جاميع ار-رۋمۋزگە» شارح جازعان ءال-كۋحيستانيدى ءال-ءيسفاراينيدىڭ سىناعانىن زامانداستار ارقاسىندا ءجيى كەزدەسەتىن باسەكەلەستىكتىڭ اسەرى. سول سەبەپتى دە ول شامس اد-دينگە شەكتەن تىس سىن ساداعىن قاداعان» دەيدى.
- «سيرادج اد-دين ءال-ءۋشيدىڭ «باد ءال-اماليىنە», ياعني ءدىني ۋاعىزعا قاتىستى ولەڭدەرىنە تۇسىندىرمە جازعان.
سيرادج اد-دين ۋشي ء(ابۋ مۇحاممەد ء[ابۋ-ل حاسان] سيرادج اد-دين ءالي بين ۋسمان بين مۇحاممەد ات-تايمي ءال-ۋشي ءال-ماتۋريدي ءال-فارعاني – ؟-1179) حانافيت فاقيھ عالىم. قىرعىزستانداعى وش شاھارىندا تۇرعان. ول جايلى ورتا عاسىرلىق ءال-قۇراشي, يبن ءال-قۇتلۋبا سەكىلدى عالىمداردىڭ جازبالارى بار.
ء«ال-امالي» ء(«ال-قاسيداتۋ-ل لاميا, «بادي-ل امالي) ماتۋريدي اقيداسىنا ساي جازىلعان ريسالا. سيرادج اد-دين ءۋشيدى دە حادجي حاليفا (كاتيب چەلەبي), نەمىس شىعىستانۋشىسى ك.بروكەلمان (C.Brokelman, GAL, Suppl. I, 765-بەت) دا ءوز ەڭبەكتەرىندە اتاپ وتكەن.
حادجي حاليفا (كاتيب چەلەبي) «كاشف از-زۋنۋن ان اسامي ءال-كۋتۋب ۋا-ل فۋنۋن» اتتى اراب تىلىندە جازعان ەڭبەگىندە ء(ىى توم, 1802, 1971-1972 بەتتەر) «ماۋلانا شامس اد-دين ءال-كۋحيستاني «ھيجرانىڭ 950 جىلدار ارالىعىندا دۇنيەدەن ءوتتى. «شارحى» (تۇسىندىرمەسى) «ارالاس (ەڭبەك). ءال-حامدۋليللا (ول قاعيدانى كوتەردى» دەپ قىسقا قايىرا وتىرىپ, تاعى ءبىر بەتتەرىندە (1971-1972) ء«ال-ماۋلا شامس اد-دين مۇحاممەد ءال-حوراساني, سوڭىرا كۋحيستاني, كەيىنىرەك بۇحاراعا كەلىپ قونىستانعان» دەيدى.
يسمايىل پاشا ءال-باگدادي (؟-1920) «ھادياتۋ-ل اريفين اسما ءال-مۋاللافين ۋا اسار ءال-مۋساننافين مين «كاشف از-زۋنۋنىدە» ء(ىى توم, 241-بەت) «مۇحاممەد بين حۇسام اد-دين ءال-حوراساني ءال-كۋحيستاني شامس اد-دين ءال-حانافي ھيجرانىڭ 962 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. ول «جاميع ار-رۋمۋز في شارح ان-نۋقايا», «جاميع ءان-ماباني في شارح فيقھ ءال-قايدانيدىڭ اۆتورى» دەيدى. مۇندا ول ونى باسقا دەرەكتەردە كورسەتىلمەگەن مۇحاممەد دەگەن ەسىمىمەن اتاي وتىرىپ, شامس اد-ءديننىڭ حانافيت ەكەنىنە كوڭىل اۋدارعان, ءارى شامس اد-دين دەگەن نىسپىسىن, ەسىم سويىن سويلەمنىڭ سوڭىندا كەلتىرگەن.
كارل بروكەلمان «Geschichte der Arabischen Litteraturاسىنىڭ» ءبىرىنشى تومىنىڭ 369-بەتىندە «شامس اد-دين مۇحاممەد ءال-كۋحيستاني [ھيجرانىڭ] 952/1545 جىلى قايتىس بولعان» دەي كەلە, ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ لاكناۋ, كالكۋتتا ء(ۇندىستان), ستامبۇل (تۇركيا), قازاندا (تاتارستاندا) ساقتاۋلى ەكەنىن جازعان. سول كىتابىنىڭ 469-بەتىندە «جاميع ار-ءرۋمۋزدىڭ» (اۆتورى شامس اد-دين مۇحاممەد ءال-كۋحيستاني [ھيجرانىڭ] 950/1534 جىلى دۇنيەدەن وتكەن» دەيدى دە «جامي ار-رۋمۋزدىڭ» الەمىنىڭ قانداي كىتاپحانالارىنىڭ قولجازبا قورلارىندا ەكەنىن ايتقان.
كارل بروكەلماننىڭ اتالعان كىتابى «قوسىمشاسىنىڭ» (GAL, Erster Supplementband, Leiden E.J. Brill 1937)» 533-بەتىندە ابد ار-راحمان ءدجاميدىڭ ء«ال-فاۋايد اد-دياياسى» كىتاپتىڭ قىسقاشا تۇسىندىرمەسى دەگەن. وسى «قوسىمشانىڭ» 648-بەتىندە دە ورتا ازيانىڭ بەلگىلى حانافيت عالىم سادر اش-شاريانىڭ ۋبايدۋللا بين ماسۋد بين ۋمار بين ۋبايدۋللا بين ماحمۇد ءال-ماحبۋبي, «سادر اش-شاريا اس-ساني» (؟-1346) «ان-نۋكاياسىنا جازعان تۇسىندىرمەسىنىڭ جاھاننىڭ قانداي ەلدەرى مەن كىتاپحانالارىندا ساقتاۋلى ەكەنىن كورسەتكەن.
اراب بيبليوگرافى ءابۋ ريدا كاححالا «مۋدجام ءال-مۋاللافين تارادجيم مۋساننافي ءال-كۋتۋب ءال-ارابيا», بەيرۋت (جىلى كورسەتىلمەگەن), 9-تومىنىڭ 179-بەتىندە كۋحيستان پەرزەنتىنىڭ ەسىم تىزبەگىن «مۇحاممەد ءال-كۋحيستاني (؟-1555)» دەپ باستاعان دا «مۇحاممەد بين حۇسام اد-دين ءال-حوراساني ءال-كۋحيستاني ءال-حانافي (شامس اد-دين) دەي وتىرىپ, ءارى قاراي «فاقيھ (زاڭگەر) بۇحارادا تۇردى. ەڭبەكتەرى «جاميع ار-رۋمۋز في شارح ان-نۋكايا», «جاميع ءال-ماباني في شارح ءال-كايداني», «شارح مۋكادديما اس-سالات», ال ول حانافي فيھقىنىڭ ءبىر تارماعى» دەگەن. ول جايلى حادجي حاليفا, يسمايىل پاتشا ءال-باعدادي, از-زيريكلي ەڭبەكتەرىندە دە ايتىلاتىنىن ەسكەرتكەن.
ەندى تۇسىنىكتىرەك بولۋ ءۇشىن شامس اد-دين ءال-كۋحيستانيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىندا اتتارى مەن ەڭبەكتەرى اتالعان نەمەسە ارنايى ءسوز بولعان زيالىلار مەن ءتۇرلى پاراسات يەلەرى, ءتىپتى شامس اد-ءديندى سىناعانداردىڭ ومىردەرەگى مەن ەڭبەكتەرى تۋرالى دا قىسقاشا بولسا دا ايتا كەتەيىك.
- لۋتفۋللا فادىل ان-ناسافي ءال-كايداني (؟-1349) وزبەكستاننىڭ بۇرىنعى ناساف, قازىرگى قارشى قالاسىندا تۋىلعان كورنەكتى عالىمداردىڭ ءبىرى. لۋتفۋللانىڭ «فيقھي كايداني جانە يسلامنىڭ فيقھ ىلىمىنە قاتىستى «ريسالا في ۋنۋاني-ل ماشرۋعات ۋا عايري-ل ماشرۋعات ۋا احكامۋھا» اتتى شىعارمالارى بار. لۋتفۋللا موعولدار كەزىندە بىرتە-بىرتە جوعالىپ بارا جاتقان فيقھ ءىلىمىن جانداندىرۋعا تىرىسقان. سول سەبەپتى دە ول «فيقھ ءال-كايداني» اتتى اتالعان ەڭبەگىندە عيبادات ماسەلەلەرىن كوبىرەك ءسوز ەتكەن.
- ءابۋ يسحاق يسام اد-دين يبراھيم بين مۇحاممەد بين ارابشاھ ءال-يسفارايني اس-سامارقاندي (1468-1538) ءتىلشى جانە ادەبيەتشى حانافيت عالىم. ابد ار-راحمان ءال-ءجاميدىڭ شاكىرتى. ءتىل, شەشەندىك ونەرى, لوگيكا, فيلوسوفيا, كالام سالالارىندا جەتىستىكتەرگە جەتكەن. گەرات پەن بۇحارادا ساباق بەرگەن. 1538 جىلى سامارقاندا دۇنيەدەن ءوتتى. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا ونىڭ كوپتەگەن ەڭبەكتەرى جەتكەن. ولار:
«شارح اداب اس-سامارقاندي في اداب ءال-باحس»
«حاشيا الا تافسير ءال-بايداۋي»
«شارح ريسالا «ار-راشيحيا في اقسام ءال-يستيارات»
«شارح اش-شامايل لي-ت تيرميزي»
«شارح تاۋاليع ءال-انۋار لي-ل بايداۋي»
- ءالي ءال-قاري ء(ابۋ-ل حاسان. نۋر اد-دين ءالي بين سۋلتان مۇحاممەد ءال-قاري ءال-ھاراۋي – ؟-1605) بەلگىلى حانافي عالىم. گەراتتا (قازىرگى اۋعانستاندا) تۋعان. العاشقى ءبىلىمدى ءوز ەلىندە العان سوڭ مەككەگە قونىس اۋدارعان. وندا ءابۋ-ل حاسان ءال-باكري, مۋتتاكي ءال-ھيندي, يبن حادجار ءال-حايسامي جانە قۋتب اد-دين ءال-ماككي سەكىلدى ءوز كەزىنىڭ بەلگىلى عالىمدارىنان ءدارىس العان. اۋەلگىدە فيقھ, حاديس, قيراات سالالارىمەن اينالىستى, سونداي-اق تافسير, اقايد جانە كالام, تاساۋف, تاريح, حۋسنيحات (كوركەم جازۋ), ءتىل جانە ادەبيەت سالاسى دا ونى بەيجاي قالدىرمادى. ول جۇزدەن استام ەڭبەكتەر جازعان» (احمەت وزەل). سويتكەن ماۋارانناھر ويشىل مەككەدە دۇنيەدەن وتكەن.
- يبن ءال-حادجيب ء(ابۋ امر جامال اد-دين ۋسمان بين ۋمار بين ءابۋ باكر بين يۋنۋس ءال-ميسري اد-ديماشقي) ماليكي مازھابىنىڭ فيقھ, كالام جانە ءدىن سالاسى عالىمى. باسىندا تيفليسي (تبيليسيلىك) بولعانىمەن, كەيىنىرەك مىسىردا عۇمىر كەشكەن. كايردە وقىعان. كايردەگى فازيليا مەدرەسەسىندە, شامدا (سيريادا) اميريا مەشىتىندە ساباق بەرگەن. شاكىرتتەرى اراسىنان شيھاب اد-دين ءال-كارافي, ءابۋ شام ءال-ماكديسي سەكىلدى ت.ب. عالىمدار شىققان. ونىڭ ەڭ اتاقتى شىعارماسى ء«ال-كافيا». ونىڭ بۇل دۇنيەسى شىعىس يسلام الەمى (ماشريق) مەدرەسەلەرىندە كەڭىنەن قولدانىستا بولعان. قولجازبالارى ريمدە, ىستانبۇلدا, بۇلاقتا (ليۆان), قازاندا, بومبەيدە, كالكۋتتادا, دەليدە, تاشكەنتتە ساقتالۋدا (احمەت وزەل).
ابد ار-راحمان ءال-جامي (نۇر اد-دين ابد ار-راحمان يبن نيزام اد-دين احمەت ءال-جامي (1414-1492) پارسى-تاجىك ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, اقىن جانە ويشىل, ناحشبانديا تاريقاتىنىڭ ءىرى وكىلى. كوپتەگەن پوەتيكالىق جانە ءدىني-فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى. اتا-بابالارى اۋەلدە داشتتە, جامدا, كەيىنىرەك گەراتتا عۇمىر كەشكەن. جاس كەزىندە گەراتتاعى ديلكاش مەدرەسەسىنە ءتۇسىپ, ءوز كەزىنىڭ ءتىلشى, ادەبيەتشى عالىمدارىنان ءدارىس العان. اراب ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرگەن. سوڭىرا ءبىلىمىن بايىتا ءتۇسۋ ءۇشىن سامارقانعا كەلگەن جانە ۇلىقبەك مەدرەسەسىندە بەلگىلى استرونوم عالىمدار قازيزادە رۋمي, ءالي قۋسشي, فاقيھ فادلاللا ءابۋ لايستەن تاعلىم العان.
گەراتقا قايتقان سوڭ تاساۋف جولىنا تۇسكەن. ءوز ءومىرىن وسى سالاعا ارناعاندى ءجون كورگەن. الىشەر ناۋايمەن كەزدەسكەن, سۇحباتتاسقان. 1476-1477 جىلدارى الىشەر ناۋاي ونى وزىنە ءپىر ساناعان.
وسى كۇندەرى وزبەكستان مەن تاجىكستان شاھارلارىنىڭ كوشەلەرى, مەكتەپتەرى ءجاميدىڭ اتىمەن اتالادى. ول جايلى مۇحاممەد زاحير اد-دين بابىر مەن مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ءوز ەڭبەكتەرىندە ءسوز ەتىپ, ەسىمىن قۇرمەتپەن اتاعان.
«قورىنداعى قۇندى مۇرا» جايىنداعى ماقالادا ايتىلعاندارى زەردەلەۋدەن تۋعان وي-پىكىرىمىز بەن وندا اتالعان شامس اد-دين ءال-كۋحيستاني جايلى جاڭا دەرەكتەردىڭ جايى وسىنداي.
ءابساتتار قاجى دەربىسالى,
ۇعا اكادەميگى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
